Saksonia (, wym. niemiecka MAF: , ; ), Wolny Kraj Saksonia (; ) – jeden z 16 krajów związkowych Niemiec. Stolicą jest Drezno (niem. Dresden), natomiast największym miastem jest Lipsk (Leipzig).
Początek historii Saksonii wiąże się z podbojami ziem Słowian połabskich przez margrabiego Gero oraz z powstaniem Marchii Miśnieńskiej w X wieku, która od 1089 roku przeszła pod panowanie Wettynów. Marchie Miśnieńską i sąsiednie terytoria Wettynów określano od 1423 roku w całości jako elektorat Saksonii. W 1806 roku elektorat przemieniono w Królestwo Saksonii za aprobatą Napoleona. Po upadku monarchii w 1918 roku, powstał wolny kraj Saksonia jako część republiki weimarskiej. W czasach nazistowskich kraj związkowy zastąpiono odpowiednim Gauem.
Obszar Saksonii w latach 1949–1990 wchodził w skład Niemieckiej Republiki Demokratycznej jako osobne obszary administracyjne (okręgi Drezno, Lipsk i Karl-Marx-Stadt oraz część okręgu Chociebuż). W 1990 roku, po zjednoczeniu Niemiec Saksonia została odtworzona jako kraj związkowy. Obejmuje ona w przybliżeniu obszar dawnego elektoratu, a później Królestwa Saksonii.
Łużyce (niem. Lausitz) należały do Elektoratu Saksonii w latach 1635–1815, z wyjątkiem obszaru wokół Chociebuża – bo ten tylko od 1806 do 1815 roku. Zostały one przyznane jako nagroda za opowiedzenie się protestanckiego elektoratu Saksonii w wojnie trzydziestoletniej po stronie katolickiego cesarza. Okolice Bogatyni (skrajnie południowo-wschodnia część Łużyc) należały do Saksonii aż do 1945 roku – ten niewielki skrawek znajduje się dzisiaj w Polsce, w województwie dolnośląskim. Łużyce zamieszkuje mniejszość – Serbołużyczanie, dlatego też wiele tablic informacyjnych jest dwujęzycznych (w języku niemieckim i górnołużyckim).
Geografia Pod względem powierzchni Saksonia z powierzchnią 18 450 km² jest dziesiątym, a pod względem liczby ludności, siódmym spośród 16 niemieckich krajów związkowych. Saksonia jest położona we wschodniej części kraju i graniczy z:
Polską (z województwami lubuskim i dolnośląskim) – na wschodzie Czechami (z krajami libereckim, usteckim i karlowarskim) – na południowym wschodzie
oraz krajami związkowymi:
Brandenburgią – na północy Saksonią-Anhalt – na północnym zachodzie Turyngią – na zachodzie Bawarią – na południowym zachodzie
Poza stolicą innymi głównymi miastami Saksonii są: Lipsk, Chemnitz, Zwickau, Plauen i Görlitz. Główne rzeki to: Łaba (niem. Elbe), Mulda (Mulde), Biała Elstera (Weiße Elster) oraz tworząca polsko-niemiecką granicę Nysa Łużycka (Lausitzer Neiße).
Obszar Saksonii wznosi się stopniowo z północy ku południu, przechodząc nad granicą z Czechami w góry. Od Bawarii do Łaby rozciągają się Rudawy (Erzgebirge), w których Łaba utworzyła imponujący przełom, tzw. Saska Szwajcaria (Sächsische Schweiz). Na wschód od Łaby znajdują się Góry Łużyckie (Zittauer Gebirge), należące do łańcucha Sudetów.
Historia Archeologia W okresie przedhistorycznym obszar współczesnej Saksonii zajmowała archeologiczna kultura łużycka ze środkowej i młodszej epoki brązu oraz wczesnej epoki żelaza. Swoim największym zasięgiem objęła ona niemal całe ziemie polskie, z wyjątkiem północno-wschodnich skrawków kraju, północno-zachodnią i środkową Słowację, północne i środkowe Morawy, północną i północno-wschodnią część Czech, Saksonię, Łużyce, wschodnią Turyngię oraz wschodnią Brandenburgię.
Państwo Sasów i wyodrębnienie się Saksonii-Wittenbergi
Współcześni mieszkańcy Saksonii nie są dosłownie potomkami niemieckiego szczepu o tej samej nazwie, którego nazwa wywodzi się od germańskiego plemienia Sasów. Gniazdem rodowym Sasów była dzisiejsza Dolna Saksonia. We wczesnym średniowieczu termin „Saksonia” odnosił się do innego regionu, obejmującego dzisiejsze kraje związkowe Dolna Saksonia, Brema i północną część Nadrenii Północnej-Westfalii. Pierwsze księstwo Saksonii pojawiło się około roku 900 na terenie dzisiejszej Dolnej Saksonii i Nadrenii Północnej-Westfalii. Ówcześni władcy tego państwa byli cesarzami rzymskimi (Ottonowie) tworząc tzw. dynastię saską.
W roku 1137 władzę w Saksonii objęli Welfowie. Kraj osiągnął największe rozmiary za panowania Henryka Lwa, ale po jego śmierci Saksonia zaczęła słabnąć i w roku 1180 znaczne obszary na zachód od Łaby przeszły pod panowanie biskupów z Kolonii. Resztki przeszły pod panowanie pomniejszych dynastii niemieckich książąt i zostały podzielone w 1260 roku na Saksonię-Lauenburg i Saksonię-Wittenbergię. mały|upright|Flaga Elektoratu Saksonii do 1806 roku mały|upright=1.2|Saksonia-Wittenberga około 1200 roku pod rządami dynastii askańskiej (w kolorze zielonym); ówczesne terytoria Wettynów – w różowym
Saksonia-Wittenberga elektoratem, rządy Wettynów i podział 1485 roku
Dzisiejsi Saksończycy to dokładnie Miśnieńczycy (Meißner). Ponieważ Miśnia począwszy od X w. była macierzą dzisiejszej Saksonii. W Miśni król niemiecki Henryk w roku 929 wybudował pierwszy gród, i tam rozpoczął osiedlanie niemieckich plemion na słowiańskich obszarach. W trakcie rozdrobnienia feudalnego Niemiec w regionie tym powstało wiele mniejszych i większych władztw feudalnych, z których w XV–XVI wieku najważniejsze stały się posiadłości Wettynów – Marchia Miśnieńska i Księstwo Saksonii-Wittenbergi. Z czasem ziemie pod panowaniem Wettynów zaczęto ogólnie nazywać „Saksonią”, jako że władcy tych terenów stali się elektorami Rzeszy (1356 rok), podczas gdy w tym czasie na terenie dzisiejszej Saksonii nie powstał żaden silny ośrodek polityczny.
Saksonia-Wittenberga została w 1423 roku podporządkowana Marchii Miśnieńskiej (istniała ona od 1089 roku; rządzili nią Wettynowie). Powstało silne państwo, obejmujące byłą marchię miśnieńską, wschodnią część Turyngii (Osterland, którego obszar Wettynowie opanowali w 1264 roku) oraz okręg elektorski (Kurkreis, wokół Wittenbergi). Panowanie nad okręgiem elektorskim ze stolicą w Wittenberdze było jednoznaczne z byciem elektorem Rzeszy. Mimo że państwo znajdowało się dość daleko od centrum dawnego terenu Saksonów, było ono zwane Górną Saksonią, a z czasem po prostu Saksonią.
W 1485 roku dynastia Wettynów podzieliła się na dwie linie (ernestyńską, która zachowała prawa elektorskie, i albertyńską). Spowodowało to oddzielenie obecnej Turyngii od obecnej Saksonii.
Luter i reformacja mały|upright=1.2|Ernestyński elektorat Saksonii (pomarańczowy) i albertyńskie Księstwo Saksonii (czerwony) w 1519 roku W 1517 r. w ernestyńskiej Saksonii (w elektoracie; czyli (po podziale z 1485) w zachodniej części Saksonii ze stolicą w Wittenberdze) rozpoczęła się reformacja przez działania doktora Marcina Lutra. W 1525 elektor Jan Stały jako jeden z pierwszych europejskich władców przeszedł na luteranizm. W 1527 pod jego rządami powstał ewangelicko-luterański kościół Saksonii, który był początkowo osobiście nadzorowany przez Lutra.
W 1526 r. powstał pierwszy protestancki obóz polityczny, tzw. Liga z Torgau. Głównymi przywódcami byli elektor Jan Stały i landgraf Filip Heski. Jego zadaniem była obrona protestantyzmu w północnych Niemczech. Liga z Torgau była reakcją na (utworzoną w 1525) katolicką Ligę z Dessau, prowadzoną przez saksońskiego księcia albertyńskiego Jerzego i elektora Brandenburgii Joachima Nestora. Mimo istnienia obu Lig, nie doszło nigdy do konfliktu. W 1531 roku liga z Torgau przekształciła się w ligę szmalkaldzką.
W 1539 roku książę albertyński przyjął luteranizm.
Wojna szmalkaldzka i polityka Maurycego mały|upright|Maurycy w wojnie szmalkaldzkiej poparł cesarza i katolików, a pięć lat później przeciwstawił się im. Z pomocą Francji wymusił formalną akceptację luteranizmu w Rzeszy. Do 1552 roku przezywany przez protestantów Judaszem z Miśni, po 1552 postrzegany przez nich za bohatera. Znaczenie rządzonego przez linię albertyńską księstwa Saksonii wzrosło po przejściu ernestyńskiego elektora na luteranizm (przez co naraził się cesarzowi i katolikom w Cesarstwie) i przegranej przez niego wojnie szmalkaldzkiej. W jej wyniku albertyńskie księstwo Saksonii uzyskało w 1547 roku prawa elektorskie kosztem linii ernestyńskiej. Wskutek wojny (teraz) albertyński elektorat i Czechy powiększyły swoje terytorium (kosztem nowego księstwa ernestynów, które wkrótce rozpadło się na 16 mniejszych księstewek, tzw. „ernestyńskie księstwa”). Księstewka ernestyńskie leżały na terytorium dzisiejszej Turyngii, a Elektorat Saksonii pod rządami linii albertyńskiej – na terenie dzisiejszej Saksonii.
W 1552 albertyński elektor Maurycy, który w wojnie szmalkaldzkiej poparł cesarza (do 1552 roku pejoratywnie nazywany przez protestantów „Judaszem z Miśni”), zbuntował się przeciwko niemu wraz z innymi niemieckimi władcami w obawie przed kontrreformacją. W układzie z Chambourd, Maurycy obiecał królowi Francji posiadłości w Alzacji (mimo iż nie miał do nich żadnych praw) w zamian za pomoc protestantom. W wyniku tego układu nastąpiła inwazja Francji na Cesarstwo. Przesądziło to o przegranej cesarza, który nie był przygotowany na taki obrót spraw. Cesarz był zmuszony finalnie zaakceptować istnienie protestantyzmu w Rzeszy w traktacie z Passau (1552). W 1555 roku podpisano pokój augsburski, który oficjalnie umożliwił władcom niemieckim przechodzenie na nowe wyznanie (luteranizm) i jego koegzystencję z katolicyzmem w Cesarstwie.
W Saksonii aż do połowy XVIII w. dominowała luterańska ortodoksja, a wszelkie oznaki kalwinizmu były zwalczane.
Wojna trzydziestoletnia W wojnie trzydziestoletniej Saksonia walczyła po stronie cesarza i obozu katolickiego. W wyniku tego w roku 1635 powiększyła się ona o Łużyce, stanowiące dotąd część Królestwa Czeskiego. Jednak po 1635 roku, w reakcji na wzmożoną kontrreformację, walczyła dla strony protestanckiej aż do 1646 roku.
W wyniku wojny ucierpiały całe Niemcy. W traktacie westfalskim z 1648 roku potwierdzono nową zdobycz terytorialną elektoratu Saksonii – Łużyce.
Saksonia w XVIII wieku mały|upright|Wspólny Herb unii Polsko-Litewsko-Saskiej W XVIII wieku Elektorat Saksonii stał się jednym z bogatszych państw Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a władcy Saksonii nosili również polską koronę. Istotą pomysłu wybrania Sasów na tron polski była idea ustanowienia polsko-saskiej unii. Saksonia stanowiła rywalkę Brandenburgii-Prus, a zarazem była krajem pragnącym uniezależnienia się od Świętego Cesarstwa. Jednak próba odegrania mocarstwowej roli przez władcę Saksonii i Rzeczypospolitej – Augusta II zakończyła się ostatecznie porażką. Wskutek wojen i podziałów dynastycznych Saksonia wielokrotnie zmieniała swój zasięg terytorialny i liczbę ludności. Po porażkach w kolejnych wojnach: ze Szwecją (III wojna północna, 1700–1721), z Prusami (wojna siedmioletnia, 1756–1763) oraz po klęsce Napoleona (1815), którego Saksonia była sojusznikiem, Saksończycy musieli pogodzić się z utratą 2/3 terytorium, a następnie powstaniem Cesarstwa Niemieckiego (1871), którego podstawą stały się Prusy.
W latach 1697–1763 Elektorat Saksonii pozostawał w unii personalnej z Rzecząpospolitą (zobacz: August II Mocny i August III). W XVIII wieku Saksonia była ważnym ośrodkiem kulturowym, ale została spustoszona w wyniku wojen (m.in. wojny północnej).
Saksonia w XIX, XX wieku i obecnie mały|upright|Herb Księstwa Warszawskiego (1807–1815) Na początku XIX stulecia Saksonia stanęła u boku Prus przeciwko Napoleonowi, jednak po klęsce swego sojusznika w bitwie pod Jeną-Auerstedt (1806) Saksonia przeszła na stronę Francji. Elektor saski został za to nagrodzony tytułem królewskim, a w 1807 roku został dodatkowo księciem warszawskim (zobacz: Księstwo Warszawskie).
Po klęsce Napoleona na kongresie wiedeńskim (1815) Saksonia została zmuszona do oddania swoich północnych terytoriów Prusom. Stworzono z nich pruską prowincję o nazwie Saksonia (niem. Provinz Sachsen). Prusy przejęły wówczas także większą część Łużyc. Saksonia utraciła takie miasta łużyckie jak Zgorzelec przyłączony do prowincji śląskiej i Chociebuż włączony do prowincji brandenburskiej. mały|upright|Pomnik żołnierzy polskich w Crostwitz