thumb|upright|Oktawian August – pierwszy cesarz rzymski (27 p.n.e.-14) thumb|upright|Karol Wielki – pierwszy średniowieczny cesarz rzymski (800-814) thumb|upright|Franciszek II Habsburg – jedyny w historii tzw. „dwucesarz”: rzymski i austriacki (1804-1806) thumb|upright|Napoleon Bonaparte – cesarz Francuzów (1804-1815) Cesarz (od ) – monarcha, któremu przypisuje się rangę i honor wyższe od króla.

Etymologia Termin „cesarz” pochodzi od przydomka (ostatniego członu nazwiska) dyktatora Republiki Rzymskiej, Gajusza Juliusza Cezara. Pierwszym władcą, którego uznaje się za „cesarza”, jest Oktawian August; który to używał tytułów takich jak: imperator (co znaczy wódz, zwierzchnik armii) i august („obdarzony autorytetem przez bogów w drodze auspicjów”, „święty”).

Wbrew obiegowym opiniom termin Cezar, używany przez Oktawiana Augusta nie stanowił nazwy godności, ale funkcjonował jako nazwisko rodowe, co było spowodowane faktem, iż jako adoptowany syn Juliusza Cezara odziedziczył jego nazwisko (przed adopcją nazywał się Gajusz Oktawiusz, po adopcji – Gajusz Juliusz Cezar Oktawianus). Nazwisko to naturalną koleją rzeczy dziedziczyli potomkowie Augusta, czyli kolejni władcy z dynastii julijsko-klaudyjskiej. Linia ta wygasła na Neronie, jednak do tej pory nazwisko Cezar tak zrosło się już z tronem imperium, że kolejny władca przyjął je niejako automatycznie.

Określenia cesarza w językach europejskich pochodzą albo od łacińskiego imperator: wł. imperatore, hiszp. emperador, port. imperador, franc. empereur i ang. emperor, zapożyczone z francuskiego, albo od greckiej transliteracji słowa Caesar, czyli Kaisar: niem. Kaiser, holenderskie keizer, szwed. kejsar, tureckie kaiser, węg. császára oraz wschodniosłowiańskie car. Język polski rozróżnia słowa car, cesarz i imperator, natomiast język rosyjski słowa car (царь) i imperator (император).

Historia Upadłe w 476 zachodnie Cesarstwo Rzymskie starali się odnawiać różni władcy germańscy. Trwałą władzę cesarską nad znaczną częścią dawnego imperium rozciągnął król Franków Karol Wielki, a po wymarciu Karolingów: król niemiecki Otton I. W dużym stopniu na podstawie dokumentu zwanego donacją Konstantyna (który uznaje się już za falsyfikat) papiestwo uzyskało jednak prawo do przyznawania tego tytułu na Zachodzie. Skorzystano z tego, koronując Karola Wielkiego na cesarza rzymskiego w roku 800. Cesarstwo Franków co prawda szybko się rozpadło, ale jego powstanie pociągnęło za sobą utworzenie w X wieku Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Późniejsi cesarze zanegowali papieskie prawo do szafowania koroną cesarską. Cesarze bizantyjscy zniknęli razem z zagładą Cesarstwa Bizantyjskiego z ręki Turków w XV wieku, jednakże sułtanowie tureccy po zdobyciu Konstantynopola, sami używali tytułu cesarza rzymskiego – czego nie uznawała chrześcijańska Europa.

Z czasem tytułu cesarskiego zaczęli również używać władcy Rosji, którzy uważali się za dziedziców prawosławnego Bizancjum. W 1804 roku cesarzem koronował się Napoleon Bonaparte, który symbolicznie odwoływał się do tradycji karolińskiej, z uwagi na co doprowadził do rozwiązania Świętego Cesarstwa Rzymskiego przez Franciszka II. Ten zaś, domyślając się rychłego końca Rzeszy Niemieckiej, w 1804 roku przyjął tytuł cesarza Austrii jako władcy krajów austriackich, Czech i Węgier. Najwięcej cesarstw, cztery, było w Europie od roku 1804 do 1806 (rosyjskie, austriackie, francuskie i Święte Cesarstwo Rzymskie). W 1871 roku król pruski Wilhelm I został ogłoszony cesarzem niemieckim po zwycięstwach nad Austrią i Francją.

Cesarstwa zniknęły z Europy w wyniku I wojny światowej. Obecnie jedynym państwem na świecie, którego głową jest cesarz, jest JaponiaDokładnie tytuł ten brzmi tennō (jap. 天皇 „niebiański władca”), co wynika z tradycji, która mówi o boskim pochodzeniu cesarskiego rodu. „Znaczenie tego terminu jest wielce dalekie od naszego, europejskiego pojmowania słowa „cesarz”. (Pozycja ustrojowa cesarza w konstytucjach Japonii s. 248). Znaki te czytano także sumeragi, sumerogi, sumeramikoto (The Compact Nelson , Tokyo 1999, s. 148)..

Kraje, których władców nazywano cesarzami: Chiny (od 221 p.n.e. do 1911 oraz w latach 1915–1916, za panowania Yuana Shikai i 1917 za restauracji) Etiopia (1137– 1975) – właściwie tytuł brzmiał król królów Japonia (jedyne obecnie istniejące cesarstwo) Rzym (od 27 p.n.e. do 476) Bizancjum (od 395 do 1453) Cesarstwo Łacińskie (1204–1261) Cesarstwo Nicejskie (1204–1261) Cesarstwo Trapezuntu (1204–1461) Imperium Karolińskie (800–888) Święte Cesarstwo Rzymskie (od 962 do 1806) Rosja (od 1721 do 1917) Wietnam (od 1802 do 1945) – od 1884 cesarstwo wietnamskie było kolonią Republiki Francuskiej, w 1945 roku przez krótki czas istniało zależne od Japonii Cesarstwo Wietnamu Francja: I Cesarstwo i II Cesarstwo (Napoleon I, 1804–1815 i Napoleon III, 1852–1870) Haiti (w latach 1804–1806 i 1849–1859) Cesarstwo Austrii (od 1804 do 1918) Brazylia (Piotr I, 1822–1831 i Piotr II, 1831–1889) Niemcy (od 1871 do 1918) Meksyk (Augustyn I, 1822–1823 i Maksymilian Habsburg 1864–1867) Indie (za panowania mogolskiego (1526–1857) i brytyjskiego (1876–1947), cesarzami Indii byli wówczas królowie Wielkiej Brytanii) Cesarstwo Koreańskie (1897–1910) Mandżukuo (1934–1945) – protektorat Japonii i jej państwo marionetkowe Cesarstwo Środkowoafrykańskie (1976–1979).

Cesarzami określa się tradycyjnie: wielkich chanów mongolskich, szachów Persji (od 1934 Iranu) (a zwłaszcza szachów z dynastii Pahlawich panujących od 1925 roku) – władcy perscy używali od starożytności tytułów „króla królów” (szachinszach) lub „pana królów” (padyszach), sułtanów Imperium Osmańskiego (XIV wiek-1922). Władcy mogolscy w Indiach i osmańscy na Bliskim Wschodzie także, wzorem szachów Iranu, używali tytułu padyszacha.

Cesarze panujący w XX i XXI wieku Lista obejmuje monarchów z tytułem cesarza panujących w zakresie lat od 1901

Portret Imię Państwo/krajDynastia Lata panowania 80px Wiktoria Welfowie 1876–1901 80px Edward VII Koburgowie 1901–1910 80px Jerzy V Windsorowie 1910–1936 80px Edward VIII Windsorowie 1936–1936 80px Jerzy VI (do 1947)Windsorowie 1936–194822 czerwca 1948 król Jerzy VI zrzekł się tytułu Cesarza Indii pozostając głową państwa Indii do proklamowania Republiki Indii w 1949.80px Mutsuhito 1867–191280px Yoshihito 1912–192680px Hirohito 1926–198990px Akihito 1989–2019Obecnie żyjący były cesarz.90px NaruhitoObecnie jedyny monarcha o tym tytule. 2019- 90px Wilhelm II Hohenzollernowie 1888–1918 80px Franciszek Józef I Habsbursko-Lotaryńska 1848–191680px Karol I Habsbursko-Lotaryńska 1916–1918 80px Mikołaj II Romanowie 1894–1917 80px Guangxu Qing 1875–1908 80px Puyi Qing 1908–19121917 1934–1945 80px Hongxian 1915–1917 80px Menelik II salomońska 1889–1913 80px Lij Yasu V 1913–1916 80px Zauditu 1916–1930 80px Haile Selassie I 1930–19351941–1974 80px Wiktor Emanuel III 25px Abisynia (włoska)Sabaudzka 1935–1941102x102pxMozaffar ad-Din Szah KadżarKadżarowie1886–1907112x112pxMohammad Ali Szah KadżarKadżarowie1907–1909103x103pxAhmad Szah KadżarKadżarowie1909–1925112x112pxReza Szah PahlawiPahlawi1925–1941112x112pxMohammad Reza PahlawiPahlawi1941–1979 80px Bokassa I 1976–1979 80px Thành Thái Nguyễn 1889–1907 80px Duy Tân 1907–1916 80px Khải Định 1916–1925 80px Bảo Đại 1926–1945 80px Gojong Yi 1897–1907 80px Sunjong Yi 1907–1910123x123pxAbdülhamid IIOsmanowie1876–190997x97pxMehmed VOsmanowie1909–191899x99pxMehmed VIOsmanowie1918–1922

Kwestie sporne:

Michał II – 15 marca 1917 imperator (cesarz) Rosji Mikołaj II abdykował na rzecz swego brata Michała Aleksandrowicza Romanowa tytułując go imperatorem wszechrosyjskim Michałem II – który jednak następnego dnia zrezygnował z tronu, posługując się tytułem wielkiego księcia. Amha Selassie I – 12 września 1974 po obaleniu cesarza Hajle Syllasje I junta wojskowa ogłosiła cesarzem Abisynii jego syna Asfa Uesena. On jednak tytułu nie przyjął, dopiero w 1989 na emigracji proklamował się cesarzem jako Amha Selassie I.

Zobacz też

imperium august cezar car

Przypisy

Kategoria:Tytuły monarsze