Anna Danuta Szyfer (ur. 22 października 1931 w Warszawie, zm. 24 lipca 2018 w Olsztynie) – polska dialektolożka i etnografka, badaczka tradycyjnej kultury Warmii i Mazur, związana z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prof. dr hab. nauk humanistycznych o specjalności antropologia miasta, etnografia Polski.
Życiorys Urodziła się w rodzinie inteligenckiej, związanej z podwarszawską miejscowością Gołąbki. Rodzice to Wanda (z domu Alwast) i Stefan Szyfer, kierownik księgowości. W 1950 roku zdała maturę i podjęła studia na Uniwersytecie Warszawskim na kierunku polonistyka, specjalizacja dialektologia. Podczas studiów na polonistyce uczęszczała na zajęcia prowadzone przez etnolożkę prof. Annę Kutrzebę-Pojnarową. W latach 1953–1954 uczestniczyła w seminariach prowadzonych przez prof. Kazimierza Dobrowolskiego w Krakowie. Pracę magisterską Słownictwo pasterskie Tatr i Podhala przygotowała pod kierunkiem prof. Witolda Doroszewskiego, obroniła ją w 1960 roku. Po ukończeniu studiów podjęła pracę w Instytucie Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Następnie w ramach nakazu pracy została skierowana do pracy w liceum ogólnokształcącym w Ostrowi Mazowieckiej jako nauczycielka języka polskiego. W latach 1955–1961 pracowała w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. W latach 1961–1967 współpracowała z Pracownią Dialektologii Zakładu Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, zbierając hasła do słownika gwar Warmii i Mazur. W 1967 roku rozpoczęła pracę w Ośrodku Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, a w latach 1970–1980 pełniła funkcję zastępcy dyrektora do spraw naukowych.
W 1968 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie etnografii na podstawie pracy Tradycyjna astronomia i meteorologia na Mazurach, Warmii i Kurpiach i jej współczesne przeobrażenia napisanej pod kierunkiem prof. A. Kutrzeby-Pojnarowej. W 1977 uzyskała stopień doktora habilitowanego na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza na podstawie pracy Przemiany społeczno-kulturowe na wsi warmińskiej w latach 1945–1970 (Olsztyn 1971). W 1984 roku objęła stanowisko docenta w Instytucie Etnologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. W 1987 roku uzyskała tytuł profesora w oparciu o pracę Społeczność i kultura małego miasta. Studium na przykładzie Rynu (Olsztyn 1986). W latach 1984–1998 kierowała Zakładem Etnologii Polski. W 2002 roku przeszła na emeryturę. Pracowała na stanowisku profesora w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej na Wydziale Historycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, w Collegium Da Vinci oraz w Wyższej Szkole Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu.
Zmarła 24 lipca 2018 roku w Olsztynie. Została pochowana w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Prawosławnym w Warszawie, w części katolickiej.
Działalność naukowa Zainteresowania naukowe dotyczyły zagadnień związanych z: procesami społeczno-kulturowymi na Ziemiach Zachodnich i Północnych, zachowanymi elementami kultury typu ludowego i ich przemian, procesów tożsamości na pograniczach kulturowych, aktywności kulturalnej wsi, tożsamości małych miast. Prowadziła badania terenowe na obszarze Podhala, Pogórza, Kurpiowszczyzny, Powiśla, Warmii i Mazur, Śląska Cieszyńskiego i Podlasia. Współpracowała z Polskim Atlasem Etnograficznym.
O badaniach terenowych pisała tak: „Rozumieć – to dobrze poznać, precyzyjnie zinterpretować i zawsze widzieć problem z pozycji nie tylko badacza, ale i tego, który jest podmiotem naszej rozmowy” Badawczo najdłużej związana była z Warmią, której poświęciła swoje najważniejsze publikacje w dorobku. Jedna z nich dotyczyła warmińskiej wsi WorytyJest taka wieś – typowa czy inna?, Wągrowiec 2000., w której miała dom.
Publikowała m.in. w czasopismach „Rocznik Olsztyński”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskich”, „Lud”, „Przegląd Zachodni”. Współpracowała z redakcją czasopisma „Słowo na Warmii i Mazurach”, które ukazywało się w latach 1952–1982 jako dodatek niedzielny do „Słowa Powszechnego”.
W 2002 roku ukazała się publikacja Szkice etnologiczne dedykowane Profesor Annie Szyfer (Wydawnictwo Poznańskie) pod redakcją Andrzeja Brencza, wydana z okazji 70-lecia A. Szyfer.
Działalność dydaktyczna Wypromowała 8 doktorów, 96 magistrantów i 26 licencjatów. Przez wiele lat prowadziła zajęcia dydaktyczne w ramach przedmiotów „Etnografia Polski” i „Teorie kultury ludowej”.
Działalność społeczna Była członkinią Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Związku Harcerstwa Polskiego, Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Komitetu Nauk Etnologicznych I Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk, Rady Naukowej Instytutu im. Oskara Kolberga w PoznaniuInstytut im. Oskara Kolberga..
Nagrody i wyróżnienia Srebrny Krzyż Zasługi Złota Odznaka honorowa „Zasłużony dla Warmii i Mazur” Nagroda im. Oskara Kolberga „za zasługi dla kultury ludowej”, 2016Nagroda im. Oskara Kolberga „za zasługi dla kultury ludowej”, 2016.
Publikacje Niektóre wnioski z materiałów językowych, Wrocław 1959 Materiały do językowego zróżnicowania terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, Wrocław – Warszawa 1962 Słownictwo pasterskie Tatr i Podhala, Wrocław 1962 Z badań nad tradycyjną wiedzą ludową z zakresu astronomii oraz meteorologii na wsi mazurskiej i warmińskiej na przełomie 19 i 20 w., Olsztyn 1962 Słownictwo zwierząt w gwarach Mazur i Warmii, Olsztyn 1963 Tradycyjne wierzenia i zwyczaje okresu Bożego Narodzenia na Warmii, Olsztyn 1965 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, seria: Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn 1968 Współczesne przeobrażenia kultury tradycyjnej wsi Mazur i Warmii, Łódź 1968 Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach i jej współczesne przeobrażenia, serie: Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 27, Olsztyn 1969 Relacja z podróży po Mazurach sprzed 100 lat, Olsztyn 1970 Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii, Wrocław – Poznań 1971 Przemiany społeczno-kulturowe na wsi warmińskiej w latach 1945–1970, Olsztyn 1971 Społeczność i kultura małego miasta: studium na przykładzie Rynu, serie: Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn 1986 Warmiacy: studium tożsamości, Poznań 1996 Jest taka wieś – typowa czy inna?, Wągrowiec 2000 Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Poznań 2005 Zapisane w pamięci, seria: Prace Komisji Etnograficznej, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk t. 3, Poznań 2006 Aktywność kulturalna wsi polskiej – wczoraj, dzisiaj, jutro, Poznań 2010 Kulturowe światy wsi polskiej: eseje, Poznań 2017
Przypisy
Bibliografia Brencz A. (2002), Szkice etnologiczne dedykowane Profesor Annie Szyfer. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Anna Szyfer (2009), w: J. Bednarski, P. Fabiś (red.), Etnologia uniwersytecka w Poznaniu 1919-2009, s. 102–103. Poznań: NEWS – Witold Nowak. Brzezińska A. W., Chwieduk, A. (2012). Anna Szyfer. O rzeczach ważnych, których można nauczyć się od Pani Profesor. „Twórczość Ludowa. Kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych”, 304 (73), 27-30. Brzezińska A. W. (2018), Anna Danuta Szyfer (1931-2018), „Lud”, 102, s. 539–544. Wróblewski F. (2018), Anna Szyfer (1931-2018). Pod lasem, ostatni dom po prawej, „Dziedzictwo kulturowe wsi”, 2, s. 315–318.
Kategoria:Polscy etnografowie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Laureaci Nagrody Kolberga Kategoria:Absolwenci Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Urodzeni w 1931 Kategoria:Zmarli w 2018 Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony dla Warmii i Mazur” Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie