Łańcuch

mały|Schemat łańcucha ogniwowego Łańcuch – szereg połączonych ze sobą, najczęściej metalowych, ogniwchain, dictionary.cambridge.org [online], dostęp 5 października 2024 (ang.)., używany zazwyczaj do ciągnięcia, przymocowania lub podparcia jakiegoś obiektu. Podobnie jak lina, łańcuch jest wiotki przy ściskaniu i zginaniu, natomiast rozciągany pracuje jak sztywne, nośne cięgno.

Ze względu na przeznaczenie łańcuchy dzieli się na dwie zasadnicze rodziny: łańcuchy o ogniwach pierścieniowych, giętkie w dwóch płaszczyznach i stosowane do podnoszenia, mocowania i kotwiczenia, oraz łańcuchy napędowe o ogniwach współpracujących z zębami kół łańcuchowych, giętkie tylko w jednej płaszczyźnieSzafrański B., Łańcuchy napędowe, [w:] Główny Mechanik, wrzesień-październik 2018, s. 14–16 [dostęp 2024-10-05] (pol.)..

Historia Najwcześniejsze zastosowania łańcuchów wiązane są z systemami czerpania i podnoszenia wody: używano ich w starożytnym Egipcie, a w Chinach epoki Han łańcuchowe podnośniki wody służyły do nawadniania tarasów ryżowych. Pierwsze łańcuchy składające się z połączonych metalowych pierścieni zaczęto wykorzystywać już w III wieku p.n.e. do wyciągania wiader wody ze studni. Z tego samego stulecia pochodzi opisany przez greckiego inżyniera Filona z Bizancjum najstarszy znany napęd łańcuchowy, a pierwszy ciągły łańcuch przekazujący moc przedstawiono w chińskim traktacie z czasów dynastii Song (960–1279).

Do XIX wieku łańcuchy wytwarzano ręcznie metodami kuźniczymi. Szkic stalowego łańcucha płytkowego, zawierający także koncepcję łożyska tocznego, pozostawił w XVI wieku Leonardo da Vinci, jednak ograniczenia ówczesnej metalurgii sprawiły, że łańcuchy stalowe upowszechniły się dopiero trzy stulecia później. W XIX wieku opatentowano płytkowo-sworzniowy łańcuch Galla, pojawiły się też łańcuchy odlewane: rozbieralny i sworzniowy. Przełomem okazała się tuleja chroniąca sworzeń przed zużyciem – opatentowana w 1880 roku przez założoną w Manchesterze firmę Hansa Renolda konstrukcja tulejowo-rolkowa jest stosowana do dziś. Łańcuch z tulejami posłużył między innymi do napędu śmigieł samolotu braci Wright w 1903 roku.

Klasy wytrzymałości Łańcuchy stalowe o ogniwach zgrzewanych produkuje się w znormalizowanych klasach wytrzymałości. Amerykańskie stowarzyszenie producentów NACM wyróżnia między innymi klasy 30 (ogólnego przeznaczenia), 43 (o podwyższonej wytrzymałości), 70 (transportową, do mocowania ładunków) oraz stopowe klasy 80 i 100. W Europie wymagania dla łańcuchów o ogniwach krótkich stosowanych do podnoszenia ładunków, w tym łańcuchów klasy 8 przeznaczonych do zawiesi, określa seria norm EN 818.

Rodzaje W maszynach przemysłowych wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje łańcuchów: pierścieniowe (ogniwowe), drabinkowe (łańcuch Galla) i płytkoweŻabicki D., Diagnostyka i obsługa łańcuchów napędowych, [w:] Główny Mechanik, marzec-kwiecień 2022, s. 50–52 [dostęp 2024-10-05] (pol.)..

Łańcuch pierścieniowy Łańcuch pierścieniowy to najprostszy rodzaj łańcucha, zbudowany z ogniw połączonych ze sobą bezpośrednio. Charakteryzuje się on wysoką wytrzymałością na rozciąganie, wobec czego najczęściej stosuje się go w maszynach wolnobieżnych o dużym obciążeniu oraz dźwigach, a także we wciągnikach łańcuchowych, zawiesiach oraz jako wiązadła do mocowania ciężkich ładunków. Ten rodzaj łańcucha w układach napędowych stosuje się rzadko, ze względu na wysoki poziom hałasu i nierównomierną pracę. Odmianą łańcucha pierścieniowego jest łańcuch kotwiczny, często wykonywany z ogniwami wzmocnionymi poprzecznymi rozpórkami.

Łańcuch drabinkowy Łańcuch drabinkowy jest często stosowany w układach napędowych. Może być wyposażony w spinkę, czyli dodatkowe ogniwo służące do zapinania i rozpinania łańcucha. Takie łańcuchy mogą być łączone pojedynczo (łańcuch jednorzędowy), podwójnie (łańcuch dwurzędowy) lub wielokrotnie (łańcuch wielorzędowy). Łańcuchy drabinkowe we wszystkich odmianach stosuje się przede wszystkim jako cięgna w przekładniach łańcuchowych.

Typy łańcuchów drabinkowych: łańcuch sworzniowy łańcuch tulejkowy (bezrolkowy) – spotykany najczęściej w maszynach wolnobieżnych lub napędach pomocniczych łańcuch rolkowy – najczęściej stosowany w budowie maszyn łańcuch; zamontowane rolki zwiększają sprawność przekładni i zmniejszają zużycie łańcucha; jego odmianą jest łańcuch rowerowy łańcuch zębaty – łańcuch o płytkach w kształcie trapezu; charakteryzuje się cichą pracą i dużą sprawnością, jest jednak droższy, wobec czego stosuje się go przede wszystkim w trudnych warunkach i w mechanizmach przenoszących napęd z dużą prędkością

Łańcuch płytkowy Łańcuch płytkowy składa się z płytek i sworzni. Jest sztywny, ze względu na ciasne osadzenie płytek względem siebie. Takie łańcuchy używane są przede wszystkim jako cięgna nośne w konstrukcjach wózków jezdniowych. Szczególną odmianą łańcucha płytkowego jest łańcuch tnący (część wykonawcza pilarki łańcuchowej).

Zastosowania Łańcuchy, stanowiące cięgno o dużej wytrzymałości, wykorzystuje się szeroko w technice, w szczególności w budowie maszyn. W układach napędowych łańcuch przenosi moc między kołami łańcuchowymi – od napędu rowerów i motocykli po układy rozrządu silników spalinowych i napędy przenośników. Łańcuchy pierścieniowe służą do podnoszenia i mocowania ładunków (zawiesia, wciągniki, odciągi transportowe), a łańcuch kotwiczny łączy kotwicę z kadłubem jednostki pływającej. Zakładane na koła pojazdów łańcuchy przeciwślizgowe poprawiają przyczepność na śniegu i lodzie.

Delikatne łańcuchy wykonywane z metali szlachetnych, w których ogniwa często przyjmują złożoną i wyrafinowaną formę, są nazywane łańcuszkami i stanowią popularny wyrób jubilerski. Z drobnych stalowych ogniw wykonywano kolczugi. Łańcuchy stosowano także do krępowania zwierząt i ludzi (jako część kajdan), jako część uzbrojenia w cepach bojowych i kiścieniach, oraz jako część trałów bijnikowych.

Symbolika W kulturze łańcuch symbolizuje przede wszystkim niewolę, więzy i zniewolenie, a zerwanie łańcucha – wyzwolenie; bywa też znakiem łączności i związku, na przykład władzy urzędu w postaci łańcucha noszonego na piersi. W komunikacji elektronicznej symbol ogniw łańcucha (🔗, U+1F517) oznacza hiperłącze.

Przykłady łańcuchów

Zobacz też

pilarka łańcuchowa

Przypisy