Teodora Aniela Maria Mukułowska, także Dora Mukułowska, ur. 27 września 1880 w Kowalewie, zm. 25 października 1946 w PoznaniuPrzemysław Michałowski, Teodora Mukułowska, [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, PWN, Warszawa–Poznań 1981, s. 503, ) – polska malarka i artystka, działaczka oświatowa i niepodległościowa.
Życiorys Rodzina Mukułowskich wywodziła się z Grecji i pierwotnie nosiła nazwisko Mukulus. Zamieszkiwała Chwaliszewo i Kalisz w XVIII wieku. W XIX wieku byli posiadaczami ziemskimi zamieszkałymi m.in. w Kotlinie, siedzibie rodowej dla m.in. pradziadka Teodory Mukułowskiej, Teodora.
Teodora Mukułowska była szóstym dzieckiem ziemianina i posła na sejm pruski Leonarda (Leona) oraz Marii z Wilkowoyskich. Rodzina przeniosła się z Kowalewa do Poznania po tym, jak w 1891 ojciec sprzedał Komisji Kolonizacyjnej majątek zakupiony w 1873. Mukułowska miała trzech braci, z których dwóch zmarło w dzieciństwie, oraz cztery siostry, z których również dwie zmarły w dzieciństwie.
Malowała od dzieciństwa. Początkowo uczyła się w gimnazjum urszulanek we Wrocławiu, ale przeniosła się do Państwowej Szkoły Zdobniczej (Kunstgewerbeschule we Wrocławiu), gdzie studiowała sztukę i rzemiosło artystyczne. Już wtedy zaangażowała się w walkę o polskie szkolnictwo, ucząc dzieci robotników pisania i czytania w ojczystym języku. Potem uczyła się w prywatnej szkole malarskiej Franza Hohenbergera w Kohlmarkt w Wiedniu i w szkole sztuk pięknych (Académie de la Grande Chaumière u Claudio Castelucho) w Paryżu, którą ukończyła w 1911.
W 1911 wróciła do Poznania. Związała się z Towarzystwem Przyjaciół Sztuk Pięknych, którego członkinią została. Działała też w oświacie, wspierając walkę o polska szkołę w zaborze pruskim. Przy kościele Matki Bożej Bolesnej w Poznaniu prowadziła tajne nauczanie. W tej tajnej szkole polskiej na Łazarzu pracowała w latach 1911–1912. W czasie I wojny światowej zorganizowanie przez nią w budynku Teatru Polskiego w Poznaniu trupy amatorskiej wystawiającej sztuki na cele dobroczynne (dla głodujących Polaków oraz żołnierzy Legionów Polskich) uchroniło budynek przed przejęciem przez okupanta niemieckiego. W listopadzie 1918 wraz z siostrą Teklą i innymi ziemiankami zaczęła pracę w Ognisku dla Żołnierzy Polskich (Stacji PCK) przeznaczonym dla cywilnej ludności wracającej z Niemiec oraz polskich żołnierzy wracających z frontu.
Podczas powstania wielkopolskiego organizowała szpitalnictwo PCK i pocztę polową. Była urzędniczką poczty polowej przy Dowództwie Frontu Wielkopolskiego. Działała społeczno-charytatywnie m.in. organizując zbiórki darów dla Szpitala Chirurgicznego nr 3 w Poznaniu. W latach 1916–1919 wraz z rzeźbiarzem Władysławem Marcinkowskim prowadziła Wielkopolską Szkołę Malarstwa i Rzeźby. Działała jako jej autorskie atelier. W 1918 należała do Towarzystwa Czytelni Ludowych, zabiegając m.in. na sejmiku oświatowym w Poznaniu o udział kobiet w Radzie Głównej organizacji. W czasie wojny polsko-bolszewickiej wysyłała żywność na front oraz pracowała w zakaźnym szpitalu PCK w Poznaniu.
W okresie międzywojennym powróciła do malarstwa. Działała społecznie w środowisku artystycznym. W 1919 była członkinią poznańskiej delegacji na Pierwszy Powszechny Zjazd Polskich Artystów Plastyków i Delegatów Rady Sztuki w Warszawie, zaś w 1927 została powołana do Komitetu Artystycznego współpracującego z dyrekcją Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu (1929) w sprawie koordynacji plastycznej ekspozycji. W 1932 była członkinią Komitetu Wystawy Jubileuszowej w szkole Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych zorganizowanej z okazji 80. rocznicy urodzin i 60-lecia pracy malarskiej Leona Wyczółkowskiego. Planowała stworzyć własny salon artystyczno-literacki.
Od 1927 miała uprawnienia do nauczania rysunku w szkołach średnich ogólnokształcących oraz w prywatnych i państwowych seminariach nauczycielskich. Pracowała jako nauczycielka rysunków i robót ręcznych w Poznaniu, m.in. w Państwowej Szkole Przemysłowo-Handlowej, Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Dąbrówki oraz do 1939 w Prywatnym Katolickim Seminarium dla Wychowawczyń Przedszkoli. Była członkinią Stowarzyszenia Artystów w Poznaniu, Koła Artystek Wielkopolskich, Koła Artystek Polskich i Wielkopolskiego Zawodowego Związku Artystów Malarzy i Rzeźbiarzy. Należała do Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego w Poznaniu.
Przy Seminarium Żeńskim im. Juliusza Słowackiego w Poznaniu założyła Koło PCK Młodzieży. Należała do Koła Ziemianek Wielkopolskich oraz zarządu Rodziny Weteranów Powstania Wielkopolskiego. Dbała o pamięć o powstańcach wielkopolskich, była pionierką badań nad udziałem kobiet w powstaniu wielkopolskim. Organizowała kursy dla bezrobotnych. W 1939 została matką chrzestną chorągwi Związku Powstańców Wielkopolskich 1918/1919 (Koło Śródmieście w Poznaniu). W 1921 i 1925 była instruktorką na kursach oświatowych w 57 Pułku Piechoty w Poznaniu.
Wśród poznańskiej inteligencji – według Sławomira Leigebera, autora książki Dyskretny urok salonów. Życie towarzyskie w międzywojennym Poznaniu (2006) – krążyło wierszowane powiedzonko: wykształcona aż do włoska pani Dora Mukułowska.
W 1939 niemieckie władze okupacyjne wysiedlili ją obozu przesiedleńczego przy ul. Głównej w Poznaniu, gdzie przebywała z siostrą Władysławą (Walą) i bratem Władysławem, a potem do Ostrowca Świętokrzyskiego. Spędziła tam całą okupację. Wraz z wysiedlonym z Poznania Kazimierzem Lisieckim wymalowała polichromię w kolegiacie św. Michała Archanioła przedstawiającą Mater Dolorosa oraz świętych: Bronisławę, Kunegundę, Kazimierza i Stanisława Kostkę. Wykonywała też portrety.
Po II wojnie światowej, w 1945, wróciła do Poznania, gdzie uczyła rysunku w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Dąbrówki. Przy Izbie Przemysłowo-Handlowej prowadziła pracownię zabawek, zaczęła też kursy zabawkarstwa i przemysłu artystycznego. W izbie była konsultantką artystyczną ds. przemysłu domowego. Od lutego 1946 należała do Społeczno-Obywatelskiej Ligi Kobiet w Poznaniu. Od 1945 należała Związku Polskich Artystów Plastyków Okręgu Poznańskiego.
Zmarła na atak serca. Pochowano ją na cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu w obecności licznie zgromadzonego tłumu.
Nie założyła rodziny.
Twórczość thumb|Portret p. N.N. Teodory Mukułowskiej (1907) Malowała przede wszystkim kompozycje figuralne, portrety (głównie kobiet), martwe natury, wnętrza, sceny rodzajowe i religijne oraz krajobrazy w duchu postimpresjonizmu. Specjalizowała się w malarstwie olejnym. Oprócz tego tworzyła ekslibrisy (np. na konkurs ekslibrisu Biblioteki Numizmatycznej Muzeum Narodowego w Krakowie w 1918, gdzie zastosowała herb Bończa, którym posługiwali się Mukułowscy), zabawki artystyczne z drewna, lalki, maskotki, grafiki i sztukę użytkową (np. afisze) oraz ilustrowała książki, m.in. elementarze Teodora Bernadzikiewicza z 1918 i Bronisława Ikerta z 1926, który został zatwierdzony do użytku przez Ministerstwo Wyznań Religijnych Oświecenia Publicznego. Zabawkami zajęła się już przed I wojną światową, najpierw je projektując, a potem samodzielnie wykonując. W międzywojniu miała pracownię zabawkarską przy Izbie Rzemieślniczej w Poznaniu, którą prowadziła też po 1945. Tworzyła kukiełki dla kabaretów literacko-artystycznych w Poznaniu („Ździebko” oraz „Różowa Kukułka”).
Debiutowała w 1904 w Salonie Stowarzyszenia Artystów w Poznaniu i we Lwowie. Od 1906 wystawiała swoje prace na wystawach w Polsce i poza nią, m.in. w Warszawie, Lwowie, Krakowie, Bydgoszczy, Pradze i Paryżu. W 1912 wzięła udział w Wystawie Pracy Kobiety Polskiej w Pradze, zwanej też Wystawą „Kobieta Polska”, zorganizowanej przez Ústředni Spolek Českých Žen (Towarzystwo czeskich pań). Wybuch I wojny światowej przeszkodził jej w wyjeździe do Madrytu, gdzie miała udać się ze sportretowaną przez siebie austriacką arcyksiężniczką Marię Annunziatę, by namalować wizerunki dzieci króla Alfonsa XIII. W 1918 zaaranżowała wystrój sali obraz Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu, współpracując z plastykiem z Poznania Wiktorem Gosienieckim oraz malarką i rzeźbiarką Kazimierą Pajzderską. Była autorką projektu pieczęci z orłem w koronie dla Naczelnej Rady Ludowej (wzorowanego na pieczęci królewskiej z XIV wieku) oraz niemal identycznego wizerunku orła w koronie i obrazu Matki Bożej Częstochowskiej do sztandaru 2 Pułku Ułanów Wielkopolskich (późniejszego 16 Pułku) ufundowanego przez Koło Ziemianek Wielkopolskich, zachowanego do dziś w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Mukułowska była członkinią Komitetu Fundacji Sztandaru. W Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie wystawiała szczególnie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Współpracowała m.in. z założonym na początku lat 20. XX wieku Muzeum Miejskim w Bydgoszczy. Jej prace pokazano m.in. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929. W 1936–1937 uczestniczyła w dwóch edycjach wystawy Sztuka–Kwiaty–Wnętrze w Poznaniu, gdzie prezentowała nie tylko obrazy, ale też zabawki dziecięce. W latach 30. XX wieku dekorowała bawialnie dla dzieci na transatlantykach MS Piłsudski oraz MS Batory. Zabawki, które wykonała, pokazano na Wystawie Światowej w Nowym Jorku (1939–1940). Regularnie wystawiała w Salonie Wielkopolskiego Związku Artystów Plastyków oraz w poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych. Na przełomie 1910 i 1911 pokazano tam m.in. jej obraz Wnętrze pracowni panny O. Boznańskiej, który może być świadectwem jej kontaktów z Boznańską, poznaną podczas pobytu we Francji. Miała jedną wystawę indywidualną – w salonie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Poznaniu w 1933. Ostatnią wystawą przed wybuchem II wojny światowej, w której uczestniczyła, był pokaz prac przekazanych przez poznańskie środowisko artystyczne na Fundusz Obrony Narodowej, zorganizowany w Pałacu Działyńskich w maju i czerwcu 1939.mały|Mural w Pleszewie upamiętniający Teodorę Mukułowską wykonany przez miejscowego artystę Sławomira DanielskiegoMogła, co wiemy na podstawie zachowanych katalogów, prasy z początku XX wieku i opracowań naukowych, stworzyć kilkadziesiąt prac, ale współcześnie zachowało się jedynie osiem. Muzeum Narodowe w Poznaniu ma w zbiorach m.in. jej Portret Marii Goreckiej (córki Adama Mickiewicza) namalowany w 1919 w Śmiełowie. Jest to jej najbardziej znany obraz. Znaczącą kolekcję obrazów Mukułowskiej zgromadził w swoim dworze w Czerniaku Stanisław MukułowskiKatalog polskich zamków, pałaców i dworów, Czerniak (zm. 1921), kolekcjoner i członek Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, jej krewny.
Pośmiertnie jej prace pokazano m.in. na wystawie zbiorowej w Salonie Sztuk Plastycznych Związku Polskich Artystów Plastyków w Poznaniu (1947), a następnie w Muzeum Sztuki w Łodzi na wystawie Przeoczenie (2010–2011), na wystawie Twórczość artystyczna ziemian. Malarstwo i grafika w Muzeum Ziemiaństwa w Dobczycy (2018) oraz na wystawie „Co babie do pędzla?!”. Artystki polskie 1850–1950 na Zamku Lubelskim (2025).
Była prawdopodobnie pierwszą w Poznaniu artystką, która projektowała i wykonywała zabawki, maskotki i lalki, ekslibrisy, ilustracje do podręczników i kalendarzy.
Nagrody W czasie nauki we Wiedniu dostała IV nagrodę za kompozycję obrazu. W 1912 na Salonie Paryskim zdobyła srebrny medal za obraz Dama na ulicy. Była wyróżniana przez Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Poznaniu. W okresie zaborów brała udział w konkursach artystycznych, często otrzymując nagrody i wyróżnienia. Przykładowo w 1914 została wyróżniona za projekt godła Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Poznaniu. Dostała też nagrodę za projekt obrazu Trójcy Świętej do wielkiego ołtarza w kościele pod tym wezwaniem w Bydgoszczy.
Odznaczenia Odznaczona została Krzyżem „Zasługi Obywatelskiej” Rady Ludowej Miasta Poznania (1919) za zasługi na rzecz powstania wielkopolskiego, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921, Odznaką Honorową „Za walkę o szkołę polską”, Medalem PCK, Srebrnym Krzyżem Zasługi oraz Medalem Niepodległości (1937).
Upamiętnienie