Stefan Paul Andres (ur. 26 czerwca 1906 w Trittenheim-Dhrönchen, Nadrenia-Palatynat, zm. 29 czerwca 1970 w Rzymie) – niemiecki pisarz realistyczny, dramaturg i poeta katolicki, członek Bamberger Dichterkreis, Niemieckiego Centrum PEN i Niemieckiej Akademii Języka i Poezji w Darmstadt. W latach 50. XX wieku należał do ścisłego groma najpopularniejszych pisarzy niemieckich. Takie jego utwory jak Wir sind Utopia należały w latach 50. i 60. XX wieku do niemieckich lektur szkolnych. Za jego najwybitniejsze dzieło uznawane jest El Greco malt den Großinquisitor (polski tytuł Portret inkwizytora). Przez znaczną część dorosłego życia pisarz mieszkał we Włoszech.

Jego bogatą twórczość, opublikowaną pod ponad 50 tytułami, dominują rozważania na tematy moralne w perspektywie katolickiej: wszechobecność zła, kwestie sumienia i poczucia winy, potrzeba odkupienia, tolerancja i postawy wobec różnorodności ludzkich motywacji. Jak wcześniejsze utwory są hołdem jego ziemi ojczystej, tak w późniejszych tłem są też inne kraje i epoki; szczególne miejsce zajmują w jego pismach świat antyku i opowieści biblijne. Na ogół widziano w nim dobrego narratora i stylistę, acz jego późniejsza spuścizna nie dorównała wcześniejszym osiągnięciom.

Życiorys Dzieciństwo Ojciec Stefana Andresa był młynarzem, jednym z siedmiu w młynarskiej wiosce Dhörnchen, której losy odmieniła budowa tamy na rzece Dhorn w latach 1911–1913. Gdy Stefan Paul miał cztery lata, cała wielodzietna rodzina (Stefan był dziewiątym z kolei dzieckiem) przeniosła się w poszukiwaniu nowych podstaw egzystencji do odległego o ok. 20 km Schweich nad Mozelą. W latach 1912–1918 Stefan Andres uczęszczał do szkoły podstawowej, by jako przeznaczony przez rodziców na księdza podjąć w 1918 r. naukę gimnazjalną w prowadzonym przez redemptorystów Collegium Josephinum w Vaals – w juwenacie o ścisłej dyscyplinie przygotowującym chłopców do życia klasztornego.

Młodość Jesienią 1920 r. za zgodą i zachętą przełożonych Stefan Andres opuścił na poziomie untertertia kolegium klasztorne i został przyjęty jako postulant do zakonu Braci Miłosierdzia Maryi Wspomożycielki (Fratres Misericordiae Mariae Auxiliatricis) z Trewiru, podejmując się opieki nad chorymi. Pół roku później, w kwietniu 1921 r., przystąpił do przyklasztornej szkoły zakonu franciszkańskiego w Bleyerheide (obecnie w granicach holenderskiego Kerkrade) w pobliżu Akwizgranu, gdzie pozostał trzy lata. Z tego okresu pochodzą jego pierwsze próby literackie – skromne utwory dramatyczne. W 1925 r. Andres zamieszkał w Dormagen, gdzie przez rok przygotowywał się do egzaminu nauczycielskiego, pracując jednocześnie w zakładzie zamkniętym dla dzieci specjalnej troski. Po złożeniu 17 marca 1926 r. egzaminu w Neuss, Adres wstąpił we wrześniu tegoż roku do nowicjatu w klasztorze kapuzynów w Krefeld-Inrath. I tym razem nie zdołał zostać zakonnikiem, gdyż otrzymanie consilium abeundi oznaczało nakaz opuszczenia zgromadzenia zakonnego. Odtąd pracował jako osoba świecka, acz przez jakiś czas jeszcze w instytucjach kościelnych.

Z początkiem stycznia 1928 r. objął redakcję lokalnego katolickiego miesięcznika „Der Marienborn” i przygotowywał się równocześnie do zdawania eksternistycznie matury. W tym miesięczniku opublikował swoje pierwsze utwory, którym jednak w późniejszych latach odmawiał większej wartości. Utrzymywał się z pracy jako nauczyciel łaciny w seminarium episkopalnym w Bensheim. Po zdaniu matury w lutym 1929 r. powrócił do domu rodzinnego w Schweich, ale na krótko, gdyż wkrótce podjął decyzję co do swojej przyszłości – zamiast teologii postanowił studiować germanistykę, historię sztuki i filozofię. Jeszcze w tym samym roku został studentem uniwersytetu w Kolonii, latem 1931 r. przeniósł się na uniwersytet w Jenie, a od semestru zimowego kontynuował studia na uniwersytecie w Berlinie, ale ich nie ukończył i nie uzyskał żadnego tytułu akademickiego.

Jeszcze na uniwersytecie w Jenie poznał w 1931 r. studentkę medycyny dwudziestoletnią Dorotheę Freudiger, której z miejsca się oświadczył. Choć związek małżeński zawarli dopiero w 1932 r. po przeprowadzce do Kolonii, Dorothee poświęciła od samego początku mnóstwo pracy, energii i wytrwałości na promowanie twórczości Stefana Andresa, znanego dotychczas jedynie z publikacji wierszy w miesięczniku „Marienborn”. I tak – nie bez jej starań – jeński dom wydawniczy Eugena Diederichsa wydał powieść Andresa Bruder Lucifer, a ta przyniosła mu stypendium Fundacji im. Abrahama Lincolna (Abraham-Lincoln-Stiftung). To niespodziewane wsparcie finansowe umożliwiło żyjącemu nad wyraz skromnie młodemu pisarzowi podjęcie jeszcze w tym samym roku wymarzonej podróży do Włoch. Narastająca narodowo-socjalistyczna atmosfera polityczna w Niemczech tego okresu stanowiła nie tylko bezpośrednie zagrożenie (Dorothee była pół Żydówką), ale i nie sprzyjała swobodnemu rozwojowi intelektualnemu i karierze zawodowej samego Andresa. Po przejęciu władzy w Niemczech w styczniu 1933 r. przez NSDAP Andres przerwał pracę w kolońskiej rozgłośni radiowej i wczesną wiosną wyjechał z żoną do Positano na południu Włoch. Wkrótce jednak wrócili i pisarz podjął pracę, ale nie krył się ze swoją postawą otwarcie krytyczną wobec nazistowskiego reżimu (także stając w obronie swojej niearyjskiej żony), toteż w 1935 r. został z pracy zwolniony. Między 1933 a 1937 r. Andresowie mieszkali kolejno w trzech różnych miastach, siedmiokrotnie zmieniając adres. Po dalszej tułaczce po domach krewnych, m.in. rodziców Dorothei w Łomnicy i w Monachium, czteroosobowa już rodzina Andresów zdecydowała się na emigrację. Zgarnąwszy wszystkie swoje oszczędności, według Dorothei było to 423,75 marek, udali się w kierunku Neapolu – ponownie do Positano, by w nader skromnych warunkach, bez wody bieżącej i prądu, prowadzić biedne, ale twórcze życie. Co prawda utwory Andresa mogły być publikowane w Niemczech tylko za specjalnym pozwoleniem, ale nie zniechęcało go to do pracy.

Lata dojrzałe mały|Unkel: szkoła średnia nazwana imieniem Stefana Andresa, który mieszkał w tej miejscowości w latach 1949–1961. Wojenne lata niepewnego schronienia w Positano były z wielu względów, materialnych i politycznych, bardzo trudne. Głębokim ciosem była w 1942 r. śmierć najstarszej córki Mechtild, zmarłej na tyfus. Głodowa zima 1943 r., dały się małżonkom bardzo we znaki. Według relacji żony Andresa wspomagał on wówczas rodzinę finansowo, m.in. malując pocztówki dla przebywających w okolicach Neapolu na urlopie żołnierzy alianckich. Podczas zdeklarowanej emigracji wewnętrznej pracował nad nowymi utworami – powieściami, nowelami, opowiadaniami i wierszami – tak intensywnie, że tamten okres twórczości zalicza się do jego najbardziej owocnych. Kontynuację pracy umożliwiała mu żona w tak praktycznych kwestiach jak np. zdobywając trudno dostępny podczas wojny papier lub produkując z galasów atrament do taśmy do maszyny do pisania. Stała też niewzruszenie u jego boku mimo zagrożenia deportacją do Niemiec; w marcu 1943 r. potrafiła skutecznie wybłagać w Neapolu wycofanie grożącego im nakazu wydalenia z kraju. Po wylądowaniu w lipcu 1943 r. wojsk alianckich na Sycylii i zajęciu przez nich z czasem południowych Włoch Stefan Andres otworzył się na niejaki udział w życiu publicznym przez to, że przyjął ofertę aliantów wygłaszania mów (odezw) do Niemców. Oficjalnego zezwolenia na powrót wraz z rodziną do Niemiec po zakończeniu wojny udzielono mu dopiero w 1949 r. Andresowie i ich dwie córki osiedlili się w Unkel nad Renem, w Nadrenii-Palatynacie.

Lata 50. to okres z jednej strony sukcesów mierzonych licznymi nagrodami literackimi i odznaczeniami państwowymi oraz ogromną popularnością czytelniczą, a z drugiej aktywnością na niwie społeczno-politycznej i płynącym z nią rozczarowaniem. Jeszcze w 1948 r. podczas Międzynarodowego Kongresu Młodzieży w Monachium zawarł Stefan Andres znajomość z Klausem Piperem, w którego wydawnictwie ukazała się w następnych latach większość jego dzieł. Wraz z decyzją monachijskiego jesiennego zjazdu Centrum PEN o rozszerzeniu członkostwa także o twórców z Niemiec Wschodnich przyjęto w jego szranki 26 nowych pisarzy, m.in. Stefana Andresa. Także w 1949 r. przyjęto pisarza do Niemieckiej Akademii Języka i Poezji (Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, powołanej do życia we Frankfurcie w sierpniu 1949 r.). Przyjęcie w 1953 r. ogólnoniemieckiej ustawy o kontroli wydawnictw z uwagi na ich szkodliwość dla młodzieży (t.zw. „Schmutz- und Schundgesetz”), w wydźwięku i konsekwencjach konserwatywnej, moralnie normatywnej i sprzyjającej cenzurze, spotkało się z szerokim protestem intelektualistów, a jednym z nich był Stefan Andres. Pisarz angażował się także w ogromnym zakresie w ruchy pacyfistyczne. I tak, brał czynny udział w zapoczątkowanych w 1960 r. pokojowych marszach wielkanocnych będących wyrazem protestu przeciw zbrojeniom nuklearnym na świecie, a w Niemczech także przeciwko stacjonowaniu na ich terytorium amerykańskich zbrojnych i rozbudowie Bundeswehry. Równie bezkompromisowe było jego stanowisko wobec porozumienia między oboma państwami niemieckimi, które zdaniem pisarza powinno doprowadzić do rychłego ich zjednoczenia. Jakkolwiek pisarsko ceniony, szczególnie przez szerokie kręgi czytelnicze i nieco mniej przez krytyków (patrz dalszy akapit), był Stefan Andres powojennymi Niemcami, ich polityką wewnętrzną i światową, tak mocno rozczarowany, że jesienią 1961 r. postanowił przenieść się wraz z rodziną na stałe do Włoch. mały|Positano: szyld na ulicy nazwanej imieniem Stefana Andresa, przy której stał dom Stefana i Dorothei Andresów

Ostatnia dekada Andresowie najpierw udali się do Rzymu, a ich mieszkanie przy Via Domenico Silveri było podczas trwania II Soboru Watykańskiego miejscem spotkań zarówno literackiej, jak i teologicznej i kościelnej elity. Później małżonkowie mieszkali także w Positano. Dla Stefana Andresa Rzym pozostał najważniejszym miejscem również ze względu na to, że przebywało tam w tamtym okresie wielu niemieckojęzycznych pisarzy i intelektualistów, m.in. Marie Luise Kaschnitz, Gustav René Hocke, Hermann Kesten. Tak jak zaangażowanie polityczne jeszcze podczas pobytu w Niemczech osłabiło jego werwę twórczą, tak powrót do Włoch skierował jego zapatrywania coraz wyraźniej ku tematom religijnym i filozoficznym. W 1968 r. pisarz odbył swoją ostatnią wielką podróż do Azji południowej i wschodniej. mały|Grób małżonków Stefana i Dorothei Andres na rzymskim cmentarzu Campo Santo Teutonico Stefan Andres zmarł 29 czerwca 1970 r. w wyniku komplikacji pooperacyjnych w rzymskim szpitalu Clinica de Spirito Santo i został pochowany na podlegającym Stolicy Apostolskiej, zabytkowym cmentarzu Campo Santo Teutonico. Na tym samym cmentarzu spoczęła w 2002 r. jego żona Dorothee.

Spuścizna literacka i jej ocena Jedno z najwybitniejszych dzieł Stefana Andresa, nowela El Greco malt den Großinquisitor (polski tytuł Portret inkwizytora), jest też jednym z jego najwcześniejszych dzieł, powstałym w Łomnicy i opublikowanym w 1936 r. Posługując się historyczną paralelą przedstawia duchowe zmaganie się jednostki (w noweli są to malarz El Greco i lekarz kardynalski Cazalla) z destruktywną mocą władzy, którą tu reprezentuje kardynał Nino de Guevara. W tamtym okresie Trzeciej Rzeszy, gdy Andres tworzył ten utwór, kwestia współzależności sztuki i prawdy, a w dalszej perspektywie wolności ekspresji twórczej, była równie paląca co w okresie hiszpańskiej inkwizycji.