Aksjologia ( – godny, cenny + λογοs – nauka) – nauka o wartościach; filozofia wartości.
W węższym znaczeniu Szczegółowa teoria wartości, wchodząca w skład poszczególnych dyscyplin naukowych; dziedzina rozważań nad wartościami określonego rodzaju, np. moralnymi, estetycznymi, poznawczymi, ekonomicznymi, religijnymi.
W szerokim znaczeniu Dział filozofii, ogólna teoria wartości, nauka o wartościach, wieloaspektowe rozważania teoretyczne dotyczące pojęcia wartości, wywodzące się z etycznych koncepcji dobra.
Aksjologia w szerokim znaczeniu zajmuje się: w aspekcie teoretycznym: analizą natury wartości (tego, co cenne, dobre), a więc zagadnieniem, czym jest wartość, jaki jest jej charakter (subiektywny, obiektywny, absolutny, względny itp.); dociekaniem źródeł i mechanizmów powstawania wartości w aspekcie systematyzującym i postulatywnym; podstawami i kryteriami wartościowania; klasyfikacją wartości (np. wyodrębnianiem wartości autotelicznych, jako celów samych w sobie, oraz wartości instrumentalnych, służących do ich realizacji); budowaniem ich hierarchii i ustalaniem, co stanowi wartość najwyższą (tzw. summum bonum); ich statusem ontycznym, relacjami z innymi bytami, sposobami ich poznawania i realizowania w aspekcie socjologicznym i teoretyczno-kulturowym; badaniem społecznego funkcjonowania wartości w danej epoce historycznej, zbiorowości społecznej i kulturze.
Historia aksjologii Termin „aksjologia” został wprowadzony przez w 1902 roku, a w 1904 roku termin ten wykorzystał jako oznaczenie działu filozofii Eduard von Hartmann. Pojęcie „aksjologia” wyparło termin Josefa Kreibiga „”. wyróżnia w dziejach aksjologii trzy podstawowe okresy: okres przedklasyczny (1806–1890); okres klasyczny (1890–1930); okres postklasyczny (od lat 1930-tych)
Problematyka aksjologii jest prawie tak dawna, jak sama filozofia. W czasach nowożytnych pojęcia wartości używał m.in. Kant. Współczesne znaczenie (na którym opiera się aksjologia) zaczyna się od R.H. Lotzego w połowie XIX w.; rozpowszechnia w filozofii europejskiej, zwłaszcza na początku XX w., głównie przez przedstawicieli badeńskiej szkoły neokantyzmu (Wilhelm Windelband, Heinrich Rickert), fenomenologii (Max Scheler, Nicolai Hartmann) i neorealizmu (George Edward Moore, R.B. Perry). Termin aksjologia został wprowadzony przez Eduarda von Hartmanna w Philosophie des Schönes (1887) oraz Paula Lapiego w Logique de la volonté (1902).
Problematyce aksjologii są poświęcone liczne prace Alexiusa Meinonga, R. Müllera-Freienfelsa, Franza Brentano, Dietricha von Hildebranda.
W Polsce tematykę aksjologii analizowali zwłaszcza następujący polscy filozofowie. Obok nazwisk każdego z nich, przedstawiono nazwę jednej z ich prac – tej popularnie uważanej za najważniejszą, w temacie aksjologii: Florian Znaniecki (Zagadnienie wartości w filozofii – 1910), Władysław Tatarkiewicz (O bezwzględności dobra – 1919), Roman Ingarden (Przeżycie, dzieło, wartość – 1966), Józef Tischner (Myślenie według wartości – 1982).
Zobacz też Dobro Filozofia Moralność Etyka System aksjonormatywny
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Axiology , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].