thumb|200px|Antarktyka Antarktyka – część świata znajdująca się na półkuli południowej, która obejmuje Antarktydę oraz otaczający ją Ocean Południowy i położone na nim wyspy. Międzynarodowo uznawaną granicą Antarktyki jest równoleżnik 60°S.
Status prawny Antarktyki i dozwoloną w tej części świata działalność określa Układ Antarktyczny i powiązane umowy, stanowiące międzynarodowe porozumienia (wśród sygnatariuszy jest także Polska). Naturalną granicę Antarktyki wyznacza strefa konwergencji antarktycznej, w której chłodne wody powierzchniowe znajdujące się wokół Antarktydy stykają się z cieplejszymi wodami subantarktycznymi i zanurzają się w nich.
Jest to obszar o bardzo surowym klimacie polarnym i subpolarnym (na północnych krańcach). Antarktyka nie ma rdzennych mieszkańców, a działalność ludzka ogranicza się zasadniczo do połowów, badań naukowych i turystyki.
Etymologia i nazewnictwo geograficzne Nazwa „Antarktyka” związana jest z położeniem regionu na półkuli południowej – po przeciwnej stronie globu ziemskiego wobec „Arktyki” na półkuli północnej, tj. w pozycji „anty” względem Arktyki. Stąd nazwa Anty-Arktyka, czyli Antarktyka.
Z uwagi na nieuregulowaną lub niejasną przynależność polityczną regionów antarktycznych, ich nazewnictwo geograficzne jest stosowane niekonsekwentnie – istnieje oficjalny wykaz nazw publikowany przez Komitet Naukowy Badań Antarktycznych (ang. Scientific Committee on Antarctic Research, SCAR), jednak poszczególne kraje stosują także własne nazewnictwo. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje egzonimy, które są już utrwalone w języku polskim i które stanowią część polskiego dziedzictwa kulturowego, oraz nazwy oryginalne z oficjalnych wykazów nazw, dając pierwszeństwo nazwom z oficjalnego wykazu SCAR.
Geografia Granice thumb|200px|Antarktyka według prawa międzynarodowego: Ocean Południowy (błękitny) i otoczony nim kontynent Antarktydy thumb|200px|Antarktyka w granicach naturalnych (strefa konwergencji antarktycznej) Antarktyka definiowana jest według różnych kryteriów.
Zgodnie z konwencją geograficzną, Antarktyka to obszar za południowym kołem podbiegunowym wyznaczonym przez 66. równoleżnik szerokości geograficznej południowej. Na obszarze na południe od południowego koła podbiegunowego występuje przynajmniej jeden dzień, kiedy słońce nie zachodzi (przesilenie letnie) i przynajmniej jeden dzień, kiedy słońce nie wschodzi (przesilenie zimowe).
Według kryteriów oceanograficznych i klimatycznych, granice Antarktyki wyznacza strefa konwergencji antarktycznej – obszar, w którym następuje zapadanie chłodnych wód powierzchniowych otaczających Antarktydę pod cieplejsze wody subantarktyczne. Strefa konwergencji antarktycznej zmienia się co roku pod wpływem warunków klimatycznych i temperatury wód oceanu, ma ok. 20–50 km szerokości, mniej więcej odpowiada izotermie 10 °C i oscyluje wokół 58. równoleżnika szerokości geograficznej południowej. Przyjmując strefę konwergencji antarktycznej za granice Antarktyki, jej powierzchnia wynosi ok. 52,2 mln km².
Według Układu Antarktycznego umowne granice Antarktyki wyznacza 60. równoleżnik szerokości geograficznej południowej.
Według SCAR nazwa „Antarktyka” (ang. The Antarctic) odnosi się do obszaru na południe od strefy konwergencji antarktycznej i w skład Antarktyki wchodzą: Antarktyda wraz z wyspami przybrzeżnymi i oceanicznymi, lodowcami szelfowymi, lodem morskim i oceanem Orkady Południowe Georgia Południowa Sandwich Południowy.
Wyspy położone na północ od 60. równoleżnika szerokości geograficznej południowej lub powyżej strefy konwergencji zaliczane są do subantarktyki.
Klimat
thumb|200px|Klimat Antarktyki – klimat lądolodu (EF) – według klasyfikacji klimatów Köppena Antarktyka znajduje się w strefie klimatu lądolodu (EF) – według klasyfikacji klimatów Köppena. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi poniżej 0 °C. Zimy są mroźne, ze średnią miesięczną temperaturą od –20 do –65 °C, a najniższe temperatury występują pod koniec nocy polarnej. Dzienne wahania temperatury są niewielkie. 21 lipca 1983 roku stacja antarktyczna Wostok zarejestrowała –89,2 °C – najniższą temperaturę na Ziemi.
Opady są skąpe – od 50 do 500 mm – największe opady występują na wybrzeżach. Wieją tu silne wiatry katabatyczne.
Według klasyfikacji Okołowicza Antarktyka znajduje się w strefie klimatu okołobiegunowego – klimatu polarnego i klimatu subpolarnego.
Flora i fauna
thumb|200px|Śmiałek antarktyczny thumb|200px|Kolobant antarktyczny Różnorodność biologiczna flory antarktycznej jest uboga z uwagi na surowy klimat i izolację. Występują tu przede wszystkim mszaki, porosty, glony i sinice. Rosną tu jedynie dwa gatunki okrytonasiennych – śmiałek antarktyczny i kolobant antarktyczny, które występują do szerokości 68°42′S. Dla porównania w Arktyce na szerokości 68°42′N odnotowano ponad 1000 gatunków.
Na Antarktydzie występuje ponad 700 gatunków glonów, 200 porostów, ponad 50 gatunków mchów i grzybów Największa różnorodność gatunków występuje po zachodniej stronie Półwyspu Antarktycznego, gdzie panuje cieplejszy i bardziej wilgotny klimat niż w innych częściach kontynentu. W północnej i zachodniej jego części występują jedyne dwa gatunki okrytonasiennych – śmiałek antarktyczny i kolobant antarktyczny. Cechą charakterystyczną fauny antarktycznej jest brak rodzimych kręgowców lądowych. Świat zwierząt reprezentuje kilka gatunków bezkręgowców (pierwotniaków, wrotków, nicieni, niesporczaków i skoczogonków).
Flora i fauna wysp antarktycznych jest słabo rozwinięta, głównie ze względu na izolację. Z uwagi na łagodniejszy i wilgotniejszy klimat niż na kontynencie Antarktydy, flora jest tu bardziej zróżnicowana. Na wybrzeżach największej z tych wysp – Południowej Georgii, gdzie wykształciła się gleba, rozwinęła się unikalna antarktyczna roślinność tundry, zdominowana przez formację roślinną tussock i mchy. Występuje tu 26 rodzimych gatunków roślin naczyniowych, kolejne 15 to gatunki obce. Nie ma tu rodzimych ssaków lądowych, gadów czy płazów. Na wyspie żyją stada dzikich reniferów – potomków zwierząt przewiezionych przez norweskich wielorybników na początku XX wieku. Inne gatunki obce to szczury, myszy, ryby, kury, króliki, koty, świnie, owce i bydło. Rodzime kręgowce lądowe są nieliczne, występują tu m.in. świergotek antarktyczny (Południowa Georgia) i kaczki (Południowa Georgia i Wyspy Kerguelena).
Na Bird Island odnotowano 12 gatunków okrytonasiennych, są to m.in. Acena sina, Acaena tenera, Callitriche antarctica, kolobant antarktyczny, Colobanthus sublatus, śmiałek antarktyczny, Hymenophyllum falklandicum, zdrojek błyszczący, wiechlina roczna, Poa flabellata, Ranunculus biternatus i Rostkovia magellanica.
W wodach Oceanu Południowego żyje wiele gatunków ssaków morskich, przede wszystkim wielorybów (występują tu m.in. kaszaloty spermacetowe, zyfiowate, orki oceaniczne, płetwale błękitne i humbaki) i fok (występują tu m.in. lamparty morskie, foki Rossa, foki Weddella, krabojady, kotiki antarktyczne i mirungi).
thumb|200px|Kryl antarktyczny W wodach Antarktyki występuje jedynie kilka gatunków ryb: antar patagoński (Dissostichus eleginoides), antar polarny (Dissostichus mawsoni), kergulena (Champsocephalus gunnari) oraz przedstawiciele rodzaju Notothenia.
W Oceanie Południowym żyje ok. 70 gatunków głowonogów. Dno morskie zamieszkują skorupiaki, szkarłupnie, mięczaki i inne zwierzęta tworzące bentos – w pewnych regionach Antarktyki odnotowano 155000 osobników na metr kwadratowy. Odnotowano tu również obecność dwóch gatunków salp – Salpa thompsoni i Ihlea racovitzai. Wody antarktyczne zamieszkuje pięć gatunków kryla, przy czym najbardziej rozpowszechnionym tu gatunkiem jest kryl antarktyczny.
Historia Przekonanie o istnieniu rozległego kontynentu na południu kuli ziemskiej istniało od czasów starożytnych, kiedy Arystoteles (384–322 p.n.e.) postulował istnienie lądu na południu dla „zrównoważenia” mas lądu Europy, Azji i Afryki na półkuli północnej. Północny region polarny nazwał „Arktos” (gr. Άρκτος, co oznacza „niedźwiedź” i jest nawiązaniem do dobrze znanego na półkuli północnej gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy), a hipotetyczny południowy region polarny – „Antarktos” (gr. ἀνταρκτικός) – anty-arktos. Inni greccy filozofowie Eratostenes (276–194 p.n.e.), Seleukos z Seleucji (II w. p.n.e.), Hipparchos z Nikei (ok. 190–120 p.n.e.) i Strabon (ok. 63 p.n.e. – 24 n.e.) twierdzili, że Ocean Indyjski jest otoczony lądem.
Ptolemeusz (ok. 100–168), bazując na obliczeniach Posejdoniosa z Rodos (ok. 140/130–50 p.n.e.), według których glob ziemski był o 25% mniejszy niż w rzeczywistości, wydedukował obecność dużych mas lądu na południe od Oceanu Indyjskiego. Hipotetyczny kontynent nazwał Terra Incognita (pol. „nieznany ląd”).
Według ustnej tradycji Maorysów zamieszkujących jedną z Wysp Cooka – Rarotongę – ok. 650 roku n.e. żeglarz z Rarotongi Ui-te-Rangiora popłynął na południe od Aotearoy, gdzie ujrzał lodową krainę – zamarznięte wody oceanu. Kolejnym żeglarzem, który widział lodową krainę miał być polinezyjski odkrywca Tamarereti.
thumb|200px|Mapa Rosselliego z 1508 roku z kontynentem południowym oznaczonym jako „Antarctica” Nieznany południowy kontynent jest przedstawiony na mapie Piri Reisa z 1513 roku, która miała zawierać informacje z mapy Krzysztofa Kolumba (1451–1506) (która nie przetrwała). W lewym dolnym rogu mapy zaznaczono wybrzeże lądu przypominające wybrzeże Antarktydy. Na tej podstawie wysnuto błędne teorie, o tym, że przedstawia ona Antarktydę zanim została pokryta lodem.
Przez wieki mityczny południowy kontynent pojawiał się na mapach jako Terra Australis, m.in. na mapie z 1531 roku francuskiego geografa Oronteusa Finaeusa (1494–1555), na mapie globu niemieckiego matematyka Johannesa Schönera (1477–1547) z 1532 roku, na mapie świata z 1569 roku flamandzkiego geografa Gerarda Merkatora (1512–1594) czy mapie z 1570 roku innego flamandzkiego geografa Abrahama Orteliusa (1527–1598). W 1508 roku na mapie włoskiego grawera Francesco Rosselliego (1445–1513) ląd na południu oznaczony został po raz pierwszy jako „Antarctica”. Na podstawie informacji zebranych przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską pierwszą mapę Antarktydy Polus Antarcticus sporządził holenderski kartograf Jodocus Hondius II (1587–1644).
Pierwszych opisów klimatu antarktycznego dostarczył włoski nawigator w służbie Portugalii Amerigo Vespucci (1451–1512), który opisał skaliste wybrzeża, bezludne najprawdopodobniej z uwagi na panujące tam ekstremalne zimno. W 1501 roku Vespucci miał ujrzeć Georgię Południową.
Odkrywcy i badacze Antarktyki
thumb|200px|Ilustracja z książki Weddella: statki Jane i Beaufoy biorące udział w jego drugiej wyprawie thumb|200px|Wyprawa Rossa – HMS Erebus i Terror w Antarktyce (1847), obraz brytyjskiego malarza Johna Wilsona Carmichaela (1800–1868) thumb|200px|Reconnaissance de la Terre Adélie (1846) thumb|200px|Belgica – statek Belgijskiej Wyprawy Antarktycznej zakotwiczony przy Mount William thumb|200px|Zdjęcie wykonane 16 grudnia 1911 roku na biegunie południowym przez Olava Bjaalanda Do XVIII wieku europejscy żeglarze sporadycznie zapuszczali się na wody antarktyczne – w 1520 roku portugalski żeglarz Ferdynand Magellan (1480–1521) opłynął Amerykę Południową. Dopiero wyprawa Jamesa Cooka (1728–1779) w latach 1772–1775 przekroczyła (trzykrotnie) koło podbiegunowe południowe, opłynęła Antarktydę i dotarła do 71°10‘S 106°54‘W. Przy każdorazowym przekroczeniu koła podbiegunowego wyprawa napotykała na barierę lodową i góry lodowe, które uniemożliwiały eksplorację drogą morską. W 1775 roku Cook odkrył wyspy antarktyczne – Georgię Południową i Sandwich Południowy, który uznał za „najbardziej niegościnne wybrzeże na świecie”. W tym samym roku Cook doszedł do wniosku, że kontynent południowy istnieje w pobliżu bieguna południowego, jest niezamieszkany i niedostępny drogą morską, przez co nie jest atrakcyjny pod względem komercyjnym ani dla dalszej eksploracji.