Iwan Aleksandrowicz Wyszniegradski (; ur. w Petersburgu, zm. 29 września 1979 w Paryżu) – rosyjski kompozytor i teoretyk muzyki; jeden z prekursorów mikrotonowości.

Życiorys Pochodził z rodziny inteligenckiej. Jego dziadek, Iwan Wyszniegradski (1832–1895), był jednym z pionierów teorii automatyki i ministrem finansów Imperium Rosyjskiego w latach 1887–1892. Jego ojciec był bankierem, matka poetką.

W latach 1911–1915 Iwan uczył się prywatnie harmonii, orkiestracji i kompozycji u Nikołaja Sokołowa. Studiował także prawo. Jego wszechstronne zainteresowania obejmowały również matematykę, fizykę, chemię i filozofię Dalekiego Wschodu. Dążył do unifikacji sztuki i nauki.

W 1919 (lub 1920) wyjechał nielegalnie z Rosji Sowieckiej, przez co został pozbawiony rosyjskiego obywatelstwa. Osiedlił się we Francji, ale obywatelstwo francuskie nigdy nie zostało mu przyznane, mimo że przez sześćdziesiąt lat mieszkał w Paryżu. Pracował tam w fabryce fortepianów Pleyela. Bezskutecznie próbował przekonać jej dyrekcję, by zgodziła się zbadać możliwość produkowania ćwierćtonowych instrumentów klawiszowych. Również inne firmy fortepianowe, jak Gaveau i Érard, nie były zainteresowane współpracą.

W latach 1922–1923 przebywał w Berlinie, gdzie współpracował z Willym von Möllendorffem, Richardem Steinem, Aloisem Hábą i Jörgem Magerem, eksperymentując na polu mikrotonowości. Wszyscy oni byli korespondencyjnymi członkami prężnie działającego w Związku Radzieckim przy Konserwatorium Piotrogrodzkim Koła Muzyki Ćwierćtonowej, którego organizatorem i dyrektorem był Grigorij Rimski-Korsakow, wnuk Nikołaja.

Równocześnie razem z Hábą próbowali skonstruować fortepian strojony ćwierćtonowo, który ostatecznie został zbudowany w 1924 w fabryce Augusta Förstera w Czechosłowacji. Do jego budowy wykorzystano projekt Wyszniegradskiego z potrójnym układem klawiaturowym złożonym z trzech manuałów (klawiatur) jeden nad drugim: dolnym i środkowym strojonym ćwierć tonu od siebie oraz górnym strojonym jak dolny. Do II poł. XX w. przetrwały trzy takie fortepiany ćwierćtonowe – dwa instrumenty pionowe, odpowiednio w domach Wyszniegradskiego i Háby, oraz jeden fortepian w konserwatorium praskim, gdzie Hába wykładał. Od 1936 Wyszniegradski odszedł od idei ćwierćtonowego fortepianu i zaczął wykorzystywać dwa osobne fortepiany z ćwierćtonową różnicą strojenia, w wyniku czego większość jego utworów została napisana na duet fortepianowy.

W 1924 rozpoczął, trwające blisko 30 lat, prace badawcze nad mikrotonowością i swoim systemem teoretycznym, obejmującym relacje 1/3-, 1/4-, 1/6-, 1/8-tonowe, a także zasady rytmu. W publikacji La loi de la pansonorité (1925) wyjaśnił swoją koncepcję kontinuum dźwięku i ultrachromatyczności, a w 1932 wydał najważniejszą pracę teoretyczną Manuel d’harmonie à quarts de ton.

W 1937 Wyszniegradski uczestniczył w pierwszym koncercie poświęconym całkowicie jego muzyce. Poznał Oliviera Messiaena, Henriego Dutilleux i Claude'a Ballifa. Nagrał drugą (wolną) część symfonii Ainsi parlait Zarathoustra (1930) na cztery fortepiany w systemie ćwierćtonowym. W 1951 Pierre Boulez, Yvette Grimaud, Claude Helffer i Ina Marika dali w Paryżu prawykonanie Deuxième fragment symphonique (1937), na cztery fortepiany strojone ćwierćtonowo.

W 1977 utwory Wyszniegradskiego prezentowane były na koncercie zorganizowanym na Uniwersytecie McGilla w Montrealu, były też nadawane przez francuskie radio. W 1978 miała miejsce światowa premiera La journée de l’existence (1917) w wykonaniu Orkiestry Filharmonicznej Radia Francuskiego (Orchestre philharmonique de Radio France).

Twórczość W młodości Wyszniegradski był zafascynowany utworami fortepianowymi Aleksandra Skriabina. Jego najważniejsza kompozycja wczesnego, półtonowego okresu twórczości – La journée de l’existence (1917) – wskazuje jak duże znaczenie dla rozwoju jego twórczej wyobraźni miała muzyka Skriabina. Utwór przeznaczony dla narratora, chóru i orkiestry, napisany został w formie kantatowych utworów Skriabina (np. II Symfonii) i wykorzystuje podobną gamę rozszerzonych harmonii tonalnych.

Eksperymentował z systemem dźwiękowym, analizując wszystkie możliwe wysokości zmniejszonych i zwiększonych oktaw, podzielonych w sposób temperowany. Po raz pierwszy zastosował mikrotony w Chant douloureux et étude (1918) na specjalnie strojone skrzypce i fortepian. Technikę ćwierćtonową w pełni wykorzystał w utworze Cosmos (1940) przeznaczonym na cztery fortepiany, parami różniące się od siebie ćwierćtonowym strojeniem. W prapremierowym wykonaniu tego utworu, które odbyło się 10 listopada 1945, wystąpili Pierre Boulez, Yvonne Loriod, Serge Nigg i Yvette Grimaud. Doceniono konsekwencję autora w eksploatacji harmonicznych i brzmieniowych rezultatów stosowanej przez niego techniki. Jednak utwór nie wywołał entuzjazmu, był bowiem sprzeczny z totalnym serializmem, dominującym wówczas w paryskim modernizmie.

Kompozytorska spuścizna Wyszniegradskiego obejmuje ponad 60 kompozycji, w tym utwory orkiestrowe, kameralne, fortepianowe (na 2 i 4 fortepiany), wokalne oraz pantomimę Linnite.

Wybrane kompozycje (na podstawie materiałów źródłowych)

Ważniejsze publikacje (na podstawie materiałów źródłowych) Manuel d’harmonie à quarts de ton, wyd. La Sirène Musica, Paryż, 1932 Préface à un traité d’harmonie par quartes superposées, „Polyphonie” nr 3, 1949, s. 56–62 La révolution ultrachromatique, „Vie musicale”, nr 2/3, 1952, s. 8–9 L’ultrachromatisme et les espaces non octaviants, „Revue Musicale”, nr 290–291, 1972, s. 73–130 Premier cahier Ivan Wyschnegradsky (pisma zebrane), wyd. Association Ivan Wyschnegradsky, Paryż, 1985 La loi de la pansonorité, w rękopisie (1925); red. Pascale Criton i Franck Jedrzejewski, wyd. Contrechamps, Genewa, 1996;

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Kompozytorzy XX wieku Kategoria:Rosyjscy kompozytorzy Kategoria:Rosyjscy teoretycy muzyki Kategoria:Ludzie urodzeni w Petersburgu Kategoria:Urodzeni w 1893 Kategoria:Zmarli w 1979