Bitwa o przedmoście warszawskie

thumb|Wojna polsko-bolszewicka – przygotowania do obrony na terenie podwarszawskim; sierpień 1920 thumb|Przedmoście Warszawskie – polskie pozycje pod Miłosną, sierpień 1920; stanowisko ciężkiego karabinu maszynowego Colt M1914 thumb|Polska piechota na pozycjach obronnych pod Radzyminem Bitwa o przedmoście warszawskie – część Bitwy Warszawskiej stoczona na przedmościu warszawskim. Walki polskiej 1 Armii gen. Franciszka Latinika z sowieckimi 3. i 16 Armią w czasie II ofensywy Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego w okresie wojny polsko-bolszewickiej.

Charakterystyka obszaru

Przedmoście warszawskie to obszar na wschód od stolicy Polski. To linia fortyfikacji i umocnień ciągnąca się od Ryni nad Narwią, przez Strugę, Zielonkę, Starą Miłosnę, Wiązownę i Józefów aż do Wisły.

27 lipca 1920 dowództwo polskie podjęło decyzję o wykorzystaniu umocnień w trójkącie Warszawa − Modlin − Zegrze, bazując na planie niemieckim z roku 1915. Około 100-kilometrowa zewnętrzna linia obrony biegła od Modlina wzdłuż Narwi, z przyczółkami mostowymi „Dębe” i „Zegrze”, dalej do Serocka, przez Radzymin − Okuniew − Wiązownę − Karczew wzdłuż Świdra do Wisły i Wisłą do Góry Kalwarii.

Na pierwszej linii obrony wykonano jeden–dwa rzędy okopów, osłoniętych pojedynczymi zasiekami z drutu kolczastego; na drugiej linii zdążono przygotować tylko pozycję ryglową Borki – Fort Beniaminów i częściowo chronione zasiekami okopy w rejonie Wólki Radzymińskiej. Trzecią linię obrony tworzyły stare umocnienia Pragi.

Sytuacja ogólna W pierwszej dekadzie lipca 1920 przełamany został front polski nad Autą, a wojska Frontu Północno-Wschodniego gen. Stanisława Szeptyckiego cofały się pod naporem ofensywy Michaiła Tuchaczewskiego. Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego nakazało powstrzymanie wojsk sowieckiego Frontu Zachodniego na linii dawnych okopów niemieckich z okresu I wojny światowej. Sytuacja operacyjna, a szczególnie upadek Wilna i obejście pozycji polskich od północy, wymusiła dalszy odwrót wojsk polskich. 1 Armia gen. Gustawa Zygadłowicza cofała się nad Niemen, a 4 Armia nad Szczarę. Obrona wojsk polskich na linii Niemna i Szczary również nie spełniła oczekiwań. W walce z przeciwnikiem oddziały polskie poniosły duże straty i zbyt wcześnie rozpoczęły wycofanie na linię Bugu.

Plan polskiego Naczelnego Dowództwa zakładał, że 1. i 4. Armia oraz Grupa Poleska powstrzymają bolszewików i umożliwią przygotowanie kontrofensywy z rejonu Brześcia. Rozstrzygającą operację na linii Bug, Ostrołęka, Omulew doradzał też gen. Maxime Weygand.

Utrata twierdzy brzeskiej spowodowała, że plan Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego uderzenia znad Bugu w skrzydło wojsk Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego i rozegrania tam decydującej bitwy przestał być realny. Wojska polskie cofały się nadal, a kolejną naturalną przeszkodą terenową dogodną do powstrzymania sowieckiej ofensywy była Wisła.

Położenie wojsk przed bitwą Wojsko Polskie Celem obrony przedmościa, Gubernatorstwo Wojskowe na Warszawę wydało 5 sierpnia rozkaz operacyjny nr 1. Zarządzono obronę trójkąta Modlin – Zegrze – Warszawa i wyznaczono zewnętrzną linię obrony: Płock – Wyszogród – Modlin, wzdłuż Narwi, przyczółek mostowy Dębe, przyczółek mostowy Zegrze, przechodząc na lewy brzeg Narwi koło Serocka, Radzymin, Okuniew, Wiązowna, Karczew, a do chwili wybudowania linii obronnej Wiązowna – Karczew, linia biegła od Wiązowny: Emów, Rycice, wzdłuż rzeki Świder do Wisły oraz Wisłą do Góry Kalwarii.Obronę odcinków organizowano w sposób następujący:

Grupa „Warszawa” – dowódca płk Bolesław Jaźwiński thumb|Ugrupowanie obronne na przedmościu 5 sierpnia 1920 1 pułk kombinowany 4/VII baon wart. w Falenicy baon kowieńskiego ps w Wiązownie I/142 pułku piechoty w Miłośnie 2 pułk kombinowany: I/1 baon wart. w Kobyłce I/104 pp w Czarnej Starej I/109 pp w Radzyminie I/120 pp w Borkach 6 p strz. gran w Zegrzu kombinowany półszwadron 1 pszwol w Radzyminie Razem w „Grupie Warszawa” było 9 baonów i 80 dział. Grupa „Modlin” – dowódca pułkownik Edward Malewicz 3 pułk kombinowany I/ 131 pp w Modlinie 4/I baon etap. w Pomiechówku połowa baonu alarm. Z/13 pp komp. alarm. Z/31 pp komp. alarm. Z/41 pp 2 kompanie wileńskiego ps w Wyszogrodzie 1 komp. alarm. Z/42 pp w Wyszogrodzie pododdziały szkolne w Modlinie połowa baonu alarm. 6 pp w Płocku połowa baonu alarm. 10 pp w Płocku połowa baonu alarm. 37 pp Razem w Grupie Modlin było 6 ½ batalionu Ośrodek Warszawa VI (noyau) – dowódca gen. Antoni Zawadzki. pułk alarmowy DOG Warszawa 4 pułk kombinowany 2/I baon wart. 4/1 baon wart. Łódzki baon etapowy komp. esk. Ochotnicza Legia Kobiet Razem 6 batalionów. Oprócz tego w jej skład wchodziły oddziały policji i straż obywatelska. Grupa „Góra Kalwaria” – dowódca gen. Aleksander Żabczyński I/168 pp kompania 9 p strz. gran. Razem Grupa „Góra Kalwaria” liczyła około 1 ½ batalionu i 12 dział

W miarę rozwoju sytuacji operacyjnej Naczelne Dowództwo obsadziło przedmoście warszawskie przede wszystkim wycofującymi się znad Bugu jednostkami 1 Armii. W dniach 11 i 12 sierpnia jej dywizje przyjęły następujące ugrupowanie obronne: 15 Wielkopolska Dywizja Piechoty gen. Władysława Junga zajęła pozycje od brzegu Wisły od Falenicy przez Emów do Okuniewa 8 Dywizja Piechoty płk. Stanisława Burhardt-Bukackiego obsadziła okopy od Okuniewa do Leśniakowizny 11 Dywizja Piechoty płk. Bolesława Jaźwińskiego obsadziła odcinek od Leśniakowizny wzdłuż Rządzy do jej ujścia do Narwi. VII Brygada Rezerwowa płk. Stanisława Małachowskiego broniła przyczółka „Zegrze”. Odwód armii stanowiła 1 Dywizja Litewsko-Białoruska gen. Jana Rządkowskiego, a 10 Dywizja Piechoty gen. Lucjana Żeligowskiego stanowiła odwód Frontu Północnego gen. Józefa Hallera. Polskie oddziały broniące przedmościa liczyły w stanie bojowym 39000 żołnierzy, wspieranych przez 259 dział (w tym 56 ciężkich), 450 ckm, 39 czołgów i dwa pociągi pancerne. 11 sierpnia szef lotnictwa Naczelnego Dowództwa przydzielił 1 Armii 8 eskadrę wywiadowczą, 19 eskadrę myśliwską oraz eskadrę toruńską. Szefem lotnictwa armii został podpułkownik Aleksander Serednicki, zaś doradcą technicznym kapitan Franciszek Peter.

Organizacja i przybliżone stany bojowe i ewidencyjne jednostek 1 Armii Dywizja/ grupa oper.Stan bojowyStan ewid.of.bagnetyszablekmdziaławalczącypiech.lekkieciężkie15 Dywizja Piechoty111696410011551128365142118 Dywizja Piechoty109388263432954657949110 Dywizja Piechoty138490566675615996151 Dywizja L-B7428741591053737500011 Dywizja Piechoty1297054142524763710106grupa „Zegrze”15753238328333167291grupa artylerii „Radzymin”862310315000Razem71831002136245341995638877Ponadto:grupa „Noyau”3509101136084692artyleria armijna234194wojska kolejowe1129 W swojej dyspozycji z 13 sierpnia gen. Franciszek Latinik napisał:

Armia Czerwona 3 sierpnia 1920 naczelny dowódca Armii Czerwonej Siergiej Kamieniew wydał dyrektywę podporządkowującą Michaiłowi Tuchaczewskiemu 12 Armię i 1 Armię Konną, działające do tej pory w składzie Frontu Południowo-Zachodniego. Zwrócił też uwagę, iż siły Frontu Zachodniego są zbyt mocno przesunięte na północ, ale Tuchaczewski, zafascynowany własnym planem, zignorował tę uwagę. Rankiem 10 sierpnia 1920 wydał on własną dyrektywę do uderzenia na Warszawę. Polecał w niej ostatecznie rozbić cofające się siły polskie i sforsować Wisłę. Zgodnie z dyrektywą dowódcy Frontu Zachodniego, na przedmoście uderzyć miała 16 Armia komarm. Nikołaja Sołłohuba oraz część sił 3 Armii Władimira Łazariewicza. Po opanowaniu przedmościa, Sowieci planowali 14 sierpnia sforsować Wisłę na północ od Warszawy. W tym celu dowódca 3 Armii wydzielił 21 Dywizję Strzelców komdyw. Iwana Smolina do uderzenia z rejonu Zegrze – Załubice w kierunku Pragi, a dowódca 16 A skierował na północ od Pragi swoje główne siły. Miały one sforsować Wisłę między Nowym Bródnem a Modlinem: 10 DS Nikołaja Kakurina na odcinku od Nowego Bródna do Karczewa, a 8 DS Andrieja Riabinina od Karczewa do Dęblina. W ugrupowanie 16 Armii weszła 27 Dywizja Strzelców Witowta Putny. W atmosferze przepełnionej pewnością zwycięstwa zarysowała się między Putną i Smolinem, tolerowana przez obu dowódców armii, rywalizacja o pierwszeństwo wkroczenia do stolicy Polski. Warszawa miała być zdobyta do 15 sierpnia.

Organizacja i przybliżone stany sowieckich 16 i 3 Armii operujących na obszarze przedmościa Jednostki organizacyjne„bagnety”„szable”kmdziaławalczącystan ewid.16 Armia27 Dywizja Strzelców3000235175326000145132 Dywizja Strzelców2500993250001200017 Dywizja Strzelców30004061437060001403710 Dywizja Strzelców250016087305000110008 Dywizja Strzelców25002007726500010979Razem13500100158119027000626293 Armia5 Dywizja Strzelców30005771412960001303121 Dywizja Strzelców3000290122276000120756 Dywizja Strzelców25001193050001018156 Dywizja Strzelców2000103622440005000Razem105009704141102100038603

Walki na przedmościu thumb|Bitwa o przedmoście warszawskie – położenie jednostek z 13 na 14 sierpnia 12 sierpnia patrole sowieckiej 16 Armii nawiązały styczność bojową z oddziałami polskiej 11 Dywizji Piechoty, a już 13 sierpnia dowódcy 21 DS i 27 DS wydzielili gros swoich sił do natarcia na Radzymin. Pozycji polskich przed obu sowieckimi dywizjami nad Rządzą bronił 46 pułk piechoty. Pierwsze natarcie Polacy odparli, ale wieczorem na stanowiska polskie uderzyło zgrupowanie 80 i 81 BS z dywizji Putny oraz 61 i 62 BS z dywizji Smolina. Działania strzelców wspierało 59 dział. Zarówno olbrzymia przewaga Sowietów, jak i źle funkcjonująca łączność i niesprawny system dowodzenia, brak efektywnego wsparcia artylerią pododdziałów 46 pp spowodowały, że Sowieci po dwugodzinnych walkach opanowali Radzymin i tym samym przełamali polską obronę na pierwszej linii obrony przedmościa. W tej sytuacji interweniował dowódca 1 Armii gen. Franciszek Latinik i do natarcia na Radzymin skierował odwodową 1 Dywizję Litewsko-Białoruską. W tym czasie do natarcia szykowały się też sowieckie 27 i 21 Dywizje Strzelców. O świcie 14 sierpnia Sowieci uprzedzili działania polskie i pierwsi ruszyli do natarcia. Po opanowaniu Aleksandrowa, Ciemnego, Helenowa i Wólki Radzymińskiej zagrozili przerwaniem słabo obsadzonej drugiej linii obrony. Dopiero przed południem rozpoczęła przeciwnatarcie 1 Dywizja L-B. Bezpośrednio na Radzymin uderzył Wileński pułk strzelców, pobił oddziały sowieckich 61 i 62 Brygady Strzelców i opanował Radzymin. W tym czasie bez powodzenia na Ciemne i Helenów nacierał Nowogródzki pułk strzelców, a na Aleksandrów Grodzieński pułk strzelców. Sowieci zorganizowali kontratak na Radzymin i siłami 61, 62, 63 BS oraz 21 pułku kawalerii ponownie zdobyli miasto. Atakując dalej, zagrozili przerwaniem drugiej linii obrony. Zostali jednak powstrzymani ogniem polskich baterii artylerii strzelających „na wprost”.

Również na odcinku 8 Dywizji Piechoty wytworzyła się niebezpieczna sytuacja. W rejonie między Wołominem a Leśniakowizną 79 Brygada Strzelców uderzyła 235 i 236 pułkami wzdłuż drogi Leśniakowizna – Ossów i przełamała obronę I/33 pułku piechoty i I/36 pp LA. Polacy stracili Leśniakowiznę. Dalszy atak Sowietów na Ossów zagroził wyjściem na tyły drugiej linii obrony przedmościa. Sytuacji nie poprawił kontratak II/33 pp. Wówczas do walki skierowano I batalion ochotniczego 236 pułku piechoty. Ochotnicy, wspierani przez dwie kompanie 221 pp oraz grupy rozbitków z 33. i 36 pp, w zaciętej walce zatrzymali 79 Brygadę Strzelców. Wykorzystując powodzenie, 8 Dywizja Piechoty płk. Burhardt-Bukackiego przegrupowała swoje siły i skierowała do kontrataku 13 pułk piechoty. Około południa III batalion tego pułku wyrzucił nieprzyjaciela z Ossowa. W trakcie pościgu, prowadzonego siłami 236, 211, 33 i 36 pp oraz kompanią 47 pp, rozproszono oba pułki sowieckie. W wyniku walk, sowiecka 79 Brygada Strzelców utraciła zdolność bojową.

Na innych odcinkach frontu Polacy skutecznie odpierali słabe natarcia nieprzyjaciela.