thumb|Rozmieszczenie ludów bałtyjskich ok. 1200 roku thumb|Warmia – mapa historyczna 1346-1772 Nazwa Warmii – pol. i łac. Warmia, niem. Ermland, warm. Warńija, maz. Warmzia, prus. *Wārmi. Początkowo nazwa krainy położonej u wybrzeża Zalewu Wiślanego, zamieszkałej przez pruski lud Warmów (Warmia plemienna), gdzie w 1243 roku umiejscowiono siedzibę biskupstwa warmińskiego. Od niej swą nazwę przejęło małe państwo kościelne i kraina historyczna (Warmia biskupia).
Historia thumb|Lista ziem pruskich w duńskim kodeksie Liber Census Daniae z najstarszą wzmianką o Warmii (ok. 1210-1231 r.). Nazwa Ermelandia widoczna pierwsza w drugim rzędzie.
thumb|Nazwa Warmia w łacińskim tekście traktatu dzierzgońskiego z 1249 (przedruk Friedricha von Dregera z 1748 r.) thumb|Frombork (jako Varmia) na mapie Polski z 1570 r. Najstarsze zachowane wzmianki o Warmii pochodzą ze źródeł duńskich.
Dokument Genealogia Regum Danorum sporządzony w roku 1194, za panowania Kanuta VI, przez opata Wilhelma z Æbelholt, opisuje między innymi panowanie Kanuta Wielkiego, króla Danii w latach 1018–1035. Według dokumentu, Kanut Wielki pokonał i uczynił swoimi trybutariuszami pogańskie ludy Roanos (Rugiów), Pomeranos (Pomorzan), Sclauos (Słowian), Herminos oraz Samos (Sambów). Kolejność wymienienia ludów wskazuje, że pod nazwą Herminos mogą kryć się Warmowie. Byłaby to najstarsza znana wzmianka pisemna o mieszkańcach WarmiiRafał Simiński Ziemie pruskie w świetle źródeł duńskich do przełomu XIII-XIV wieku, Pruthenia, tom IV, Olsztyn 2009, str. 200, 209-209.
Kolejna wzmiankaAlicja Dobrosielska i Bogdan Radzicki twierdzą, że Warmię pod nazwą Hestia wymienił wśród ziem inflanckich Saxo Gramatyk w Gesta Danorum ok. 1222 (Między Cholinun a Rzymem, Pruthenia, tom VIII, Olsztyn 2013, s. 46). Ich pogląd jest jednak odosobniony. Powszechnie uważa się ten toponim za jedną z użytych w kronice nazw Estonii, zob. Gesta Danorum, Tom 2, Oxford University Press 2015, Index, str. 1715. pierwsza wymieniająca Warmię z nazwy, znajduje się w Liber Census Daniae, zbiorze dokumentów podatkowych duńskiego króla Waldemara II Zwycięskiego. W roku 1210 Waldemar II, któremu podlegało już Pomorze, wziął udział w wyprawie do Prus i podporządkował Danii terytoria na wschodnich wybrzeżach Bałtyku. W jego łacińskim dokumencie datowanym między 1210 a 1231 r. wśród piętnastu „nazw ziem pruskich” wymieniona jest ErmelandiaRafał Simiński Ziemie pruskie w świetle źródeł duńskich do przełomu XIII-XIV wieku, Pruthenia, tom IV, Olsztyn 2009, str. 204-205, 210.
Tekst: Hec sunt nomina terrarum Pruzie: Pomizania, Lanlania, Ermelandia, Notangia, Barcia, Pagodia, Nadrauia, Galindo, Syllonis in Zudua, Littonia. Hec sunt terre ex una parte fluvii, qui vocatur Lipz. Ex altera parte: Zambia, Scalwo, Lammato, Curlandia, SemigalliaLiber census Daniæ, Kong Valdemar den andens jordebog, wydanie O. Nielsen. Kopenhaga 1873, str. 81..
Tłumaczenie: To są nazwy ziem pruskich: Pomezania, Lanzania, Warmia, Natangia, Barcja, Pagodia, Nadrowia, Galindia, Syllonis w Sudowii, Litwa. To są ziemie od jednej części rzeki, która nazywa się Lipz (Pregoła). Od drugiej części: Sambia, Skalowia, Lammato, ziemia Kurów, ziemia Zemgalów.
Tylko dwie wymienione w tym zestawieniu ziemie, Warmia (Ermelandia) i Kurlandia (ziemia Kurów), zawierają końcówkę -landia. Może to świadczyć o dobrej znajomości nazw tych ziem przez duńskich żeglarzyPeter Frederik Suhm Historie af Danmark. Fra 1202 til 1241, tom 9, Kopenhaga 1808, str. 171.
Nazwę w formie Warmia po raz pierwszy wymienia list księcia pomorskiego Świętopełka skierowany do Zakonu krzyżackiego wystawiony 11 czerwca 1242 roku w Świeciu. Świętopełk zobowiązuje się między innymi wspierać Zakon w walce z „poganami Samie, Warmie ac Natangie”, czyli z Sambią, Warmią i NatangiąCodex diplomaticus Warmiensis, Moguncja 1860, tom 1, „Diplomata” Nr. 2, str. 3.
Tekst: Adicimus eciam quod cum paganis Samie, Warmie ac Natangie, nunquam sine ipsis treugas aliquas neque pacem facere debeamus.
Tłumaczenie: Dodajemy również, że z poganami Sambią, Warmią i Natangią nigdy ani na żaden rozejm się nie zgodzimy, ani żadnego pokoju nie uczynimy.
Natomiast najstarszym wewnętrznym dokumentem pruskim wzmiankującym Warmię jest decyzja biskupa chełmińskiego Heidenryka z 10 marca 1246 roku dotycząca zatargu Zakonu z mieszczanami z Lubeki, którzy bezprawnie zbudowali miasto nad Pregołą i kilka folwarków na terenie Sambii, Witlandii i Warmii (kilkakrotnie: Sambie, Widlandie, Widlandesort, Warmia, Warmie)Codex diplomaticus Warmiensis, Moguncja 1860, tom 1, „Diplomata” Nr. 12, str. 16, 17.
Również znany traktat dzierzgoński z 7 lutego 1249 roku, zawarty między Zakonem a plemionami pruskimi przy pośrednictwie legata papieskiego na Polskę Jakuba z Leodium, dwukrotnie wzmiankuje łacińską nazwę WarmiaFriedrich von Dreger, Codex diplomaticus, Szczecin 1748, strony 290 i 292.
Z roku 1262 pochodzi wersja Wormeland, która jednak nie weszła trwale do użycia. W roku 1299 pojawia się forma Ermelandt, która utrwaliła się później w niemieckim jako Ermland. Niemiecka wersja wywodzi się z nazwy używanej wcześniej przez DuńczykówGeorg Gerullis Die altpreußischen Ortsnamen gesammelt und sprachlich behandelt, Berlin i Lipsk 1922, hasło Warmia, str. 196.
Zatem od XIII wieku są w użyciu dwie wersje nazwy krainy. Pierwsza wersja „morska” – Ermeland wprowadzona przez duńskich żeglarzy, którzy docierali do wybrzeży warmińskich drogą morską, a następnie przejęta przez niemieckich osadników. Druga wersja „lądowa” – Warmia używana przez obserwatorów i przybyszy pochodzących z ziem polskich, z Pomorza i ziemi chełmińskiej (książę pomorski, biskup chełmiński, legat papieski na Polskę). Druga wersja, dominująca w łacińskich dokumentach, upowszechniła się wraz z dotarciem drogą lądową z ziemi chełmińskiej na Warmię zakonu krzyżackiego i administracji kościelnej. Pozostała też obecna w języku polskim.
Średniowieczna łacińska forma Warmia występuje najczęściej w formie przymiotnikowej, zwłaszcza w określeniu biskupstwa warmińskiego (Episcopatus Warmiensis). W nowożytnej łacinie zapisywano ją również jako Varmia.
W 1326 roku krzyżacki kronikarz Piotr z Dusburga wymienia również nazwę ludu Warmów (łac. Warmienses):
Tekst: Terra Prussie in XI partes dividitur (...). Quarta Warmia, in que WarmiensesPiotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, III, 3..
Tłumaczenie: Ziemia pruska dzieli się na jedenaście części (...). Czwartą Warmia, w której są Warmowie.
Od średniowiecza Frombork, czyli siedzibę biskupstwa nazywano również Civitas Warmiensis („miasto warmińskie”), a na niektórych mapach nowożytnych skrótowo określano go po prostu jako Varmia (od XVI wieku)Niezwykle stara mapa Polski z 1570 roku, eloblog.pl. Według niektórych historyków może to wskazywać na istnienie tam w czasach plemiennych ośrodka włości o nazwie Warmia, które dałoby nazwę całemu plemieniu i krainieJan Powierski, Warmia, Słownik starożytności słowiańskich, t. VI, Wrocław etc. 1977, s. 330..
Etymologia thumb|Cykl życia czerwca polskiego, głównego czerwonego barwnika w średniowieczu (rycina z 1731 r.) thumb|Współczesna rekonstrukcja statku wikińskiego. Źródła potwierdzają, że Skandynawowie cenili żagle i odzież w barwie czerwonej. Tkaniny w tym kolorze zawieźli aż do AmerykiSaga o Eryku Rudym (rozdz. 11) wspomina, że około 1010 roku wikingowie Karlsefniego w drodze do Winlandii wymieniali ze Skrælingami swoje czerwone sukna na skóry i futra. Etymologia nazwy Warmia nie jest pewna. Nie wiadomo, czy nazwa ludu Warmów pochodzi od nazwy krainy, czy odwrotnie. Istnieje na ten temat kilka hipotez.
Kraina czerwona, kraina czerwców Najczęściej przywoływana hipoteza wywodzi nazwę Warmii od słowa wormyan, „czerwony”:
Pruskie słowo urminan oznaczające kolor czerwonyErich Karl Berneker Die preussische Sprache: Texte, Grammatik, etymologisches Wörterbuch, Strassburg 1895, str. 122 i 328Hasło urminan w Indo-European Leexical Cognacy Database zapisane zostało jako wormyan w „Słowniku elbląskim” z ok. 1400 r.Słownik elbląski elektroniczne wydanie tekstowe, kortlandt.nl i jako warmun w słowniku Szymona Grunaua z pocz. XVI w.Słownik Szymona Grunaua elektroniczne wydanie tekstowe, kortlandt.nl. Współcześni badacze litewscy i rosyjscy proponują zrekonstruowaną na podstawie tego przymiotnika hipotetyczną bałtyjską nazwę krainy *Wārmi (lub *Vɔ̄rmē, *Vārmē)Letas Palmaitis (Mikelis Klusis) Słownik pruski, 2006Vytautas Mažiulis Pruski słownik etymologiczny, hasło Warmia. Zgodnie z tym nazwa Warmia oznacza „czerwoną krainę”Stanisław Acrhemczyk Historia Warmii i Mazur. Pradzieje – 1772, Olsztyn 2010, tom I, s. 41Henryk Łowmiański, Prusy pogańskie, Wyd. Instytutu Bałtyckiego, Toruń 1935, s. 24 (przedruk w: Prusy-Litwa-Krzyżacy, PIW, Warszawa 1989, str. 60)
Według innej hipotezy nazwa ma związek ze źródłosłowem oznaczającym robaka lub owada. Łączy się ją z litewskim słowem varmas – komarEndre Bojtár Foreword to the Past: A Cultural History of the Baltic People CEU Press, 1999, str. 156Hasło var̃mas w Litewskim słowniku etymologicznym online. Również w językach germańskich występuje słowo worm, wurm lub ourm w znaczeniu robak lub wążPor. staroangielskie wurm, wyrm, starosaksońskie, staro-wysoko-niemieckie, niemieckie wurm, gockie waurms, staronordyckie ormr, starofryzyjskie, niderlandzkie i angielskie worm, Hasło worm w Online Etymology Dictionary. W staroruskim natomiast znane było słowo вермие (wiermie, owady, szarańcza)Hasło вермие w Etymologicznym słowniku języka rosyjskiego Maksa Fasmera online. W językach bałtyjskich i słowiańskich wyraz ten mógł być germańskim zapożyczeniem (np. z gockiego waurms) lub miał z nim wspólny indoeuropejski rdzeń *wrmi- (por. łacińskie vermis – robak)Hasło worm w Online Etymology DictionaryIndoeuropejskie *wrmi- oznaczające robaka wywodzi się od rdzenia *wer-, obracać (por. wiercić) zob. Hasło *wer- (2) w Online Etymology Dictionary. Zatem Warmia oznaczałaby „krainę robaków”.
Pierwsza i druga hipoteza nie muszą się wykluczać, ponieważ według językoznawców pruski przymiotnik wormyan (urminan) ma charakter odrzeczownikowy i pochodzi od słowa robak, czerw (zrekonstruowane pruskie *warm- lub *urm-)Trautmann Reinhold Die altpreussischen Sprachdenkmäler, Getynga, 1910, s. 89 (słowo wormyan w „Słowniku elbląskim”) i str. 465 (hasło wormyan w leksykonie), Elbląska Biblioteka Cyfrowa.Reinhold Trautmann Die altpreussischen Personennamen, 1925, s. 342, tam zrekonstruowane słowo pruskie w formie *u̯arma-, podobnie jak w języku polskim słowo czerwony pochodzi od słowa czerw. Również w innych językach można zauważyć związek obu słówHasło Worm w Indo-European Connecion. Ukraińskie słowo вермяний (wermianyj, czerwony) wywodzi się od staroruskiego słowa вермие (wiermie, owady, szarańcza)Hasło ВЕРМ'Я́НИЙ w Ukraińskim słowniku etymologicznym na goroh.pp.uaМаксим Руссо Краска из «червячков», na ezhe.ru. Podobną etymologię mają np. starofryzyjskie worma (purpura), staroangielskie wurma (szkarłatnik) oraz niektóre wyrazy romańskiePor. francuskie vermeil (jaskrawoczerwony, rumiany), portugalskie vermelho (czerwony), włoskie vermiglio ("cynobrowy") i hiszpańskie bermejo (rudy) – od łac. vermis – robak.. W litewskim słowo värmas oznacza natomiast kolorowy. Związek obu słów wyjaśnia fakt, że w starożytności i średniowieczu podstawowym barwnikiem koloru czerwonego wykorzystywanym w Europie w produkcji tekstylnej były larwy czerwca polskiego (Porphyrophora polonica), owada z rzędu pluskwiakówZasięg występowania czerwców pokrywa się z kulturą ceramiki sznurowej, którą wiąże się z ludnością indoeuropejską, zob. Hasło Worm w Indo-European Connecion..
Jak podsumowuje Stanisław Achremczyk:
Nazwa Warmii „wywodzi się od pruskich słów wormyan lub wurman, które można przetłumaczyć jako ziemia czerwona. Pojęcie zostało utworzone od czerwia barwnika, którym barwiono białe płótno”Stanisław Achremczyk Historia Warmii i Mazur. Pradzieje – 1772, Olsztyn 2010, tom I, s. 41.