Obrona Calais, oblężenie Calais, pierwsza bitwa o Calais – bitwa o portowe miasto Calais w północnej Francji stoczona podczas kampanii francuskiej w toku II wojny światowej w dniach 22–26 maja 1940 roku. Oblężenie odbyło się w tym samym czasie co obrona Boulogne, innego francuskiego portu, tuż przed operacją Dynamo, ewakuacją Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych (BEF) przez Dunkierkę.
Po francusko-brytyjskim kontrataku w bitwie pod Arras (21 maja) oddziały niemieckie zostały wstrzymane, aby były gotowe do przeciwstawienia się kolejnym kontratakom 22 maja, pomimo protestów gen. Heinza Guderiana, dowódcy XIX Korpusu Armijnego, który chciał ruszyć na północ wzdłuż wybrzeża kanału La Manche, aby zająć Boulogne, Calais i Dunkierkę. Atak elementów XIX Korpusu Armijnego został zatwierdzony dopiero o godzinie 00:40 w nocy z 21 na 22 maja. Do czasu, gdy niemiecka 10 Dywizja Pancerna była gotowa do ataku na Calais, brytyjska 30 Brygada Piechoty i 3 Królewski Pułk Czołgów wzmocniły francuskie i brytyjskie oddziały w porcie. 22 maja wojska brytyjskie utworzyły blokady drogowe poza obrębem miasta, a francuska straż tylna stoczyła potyczkę z niemieckimi jednostkami pancernymi, wycofując się do Calais. Brytyjskim czołgom i piechocie rozkazano odejść na południe, aby wzmocnić obronę Boulogne, ale było na to już za późno. Następnie nadszedł rozkaz eskortowania konwoju z żywnością do Dunkierki, lecz okazało się, że droga została zablokowana przez wojska niemieckie. 23 maja Brytyjczycy zaczęli wycofywać się wewnątrz starego miasta w Calais (zbudowanego w latach 70. XVII wieku), a 24 maja rozpoczęło się regularne oblężenie. Ataki 10 Dywizji Pancernej były kosztowne i wieczorem Niemcy poinformowali, że około połowa ich czołgów została obezwładniona, a straty wśród piechoty (zabici i ranni) sięgają jednej trzeciej. Niemieckie ataki były wspierane przez Luftwaffe, zaś alianckich obrońców wspierała ich flota wojenna dostarczająca zaopatrzenie, ewakuująca rannych i ostrzeliwująca niemieckie cele wokół portu.
W nocy z 24 na 25 maja obrońcy zostali zmuszeni do wycofania się z południowych murów obronnych na linię obejmującą stare miasto i cytadelę; ataki na tę krótszą linię obrony następnego dnia zostały odparte. Niemcy kilkakrotnie próbowali nakłonić garnizon do poddania się, ale z Londynu nadchodziły rozkazy utrzymania się, ponieważ ewakuacji zabronił francuski dowódca północnych portów. Więcej niemieckich ataków w godzinach porannych 26 maja zakończyło się niepowodzeniem, a niemiecki dowódca otrzymał ultimatum, że jeśli Calais nie zostanie zdobyte do godziny 14:00, napastnicy zostaną wycofani, a miasto zrównane z ziemią przez Luftwaffe. Obrona anglo-francuska zaczęła się załamywać wczesnym popołudniem, a o godzinie 16:00, po kapitulacji francuskiego dowódcy Raymonda Le Telliera został wydany rozkaz „każdy za sobie”, co oznaczało zgodę na indywidualne poddawanie się wrogowi. Następnego dnia mały okręt wojenny wpłynął do portu i zabrał około 400 ludzi, podczas gdy samoloty Royal Air Force i Fleet Air Arm zrzucały zapasy i atakowały niemieckie stanowiska artyleryjskie.
W 1949 roku Winston Churchill napisał, że obrona Calais opóźniła niemiecki atak na Dunkierkę, pomagając uratować 300 000 żołnierzy BEF, czemu zaprzeczył Guderian w 1951 roku. W 1966 roku Lionel Ellis, oficjalny historyk brytyjski, napisał, że trzy dywizje pancerne zostały zwrócone w innym kierunku przez obronę Boulogne i Calais, dając aliantom czas na przesunięcie wojsk w celu zamknięcia luki w liniach obronnych na zachód od Dunkierki. W 2006 roku Karl-Heinz Frieser stwierdził, że rozkaz zatrzymania się wydany dowódcom jednostek niemieckich z powodu anglo-francuskiego kontrataku w bitwie pod Arras miał większy skutek na przebieg działań wojennych niż oblężenie. Adolf Hitler i wyżsi niemieccy dowódcy wpadli w panikę z powodu obaw przed atakami z flanki, kiedy prawdziwym niebezpieczeństwem było wycofanie się aliantów na wybrzeże, zanim mogli zostać odcięci. Posiłki wysłane z Wielkiej Brytanii do Boulogne i Calais przybyły na czas, aby uprzedzić Niemców i powstrzymać ich, gdy ruszyli ponownie 22 maja.
Tło sytuacyjne Calais thumb|Topografia terenu na południe od Calais Termin porty nad kanałem La Manche odnosi się do miast Calais, Boulogne i Dunkierki (a czasami także Ostendy w Belgii). Porty te znajdują się najbliżej Cap Gris-Nez, najkrótszej przeprawy z kontynentu do Anglii i są najbardziej popularne dla ruchu pasażerskiego w tym regionie. Calais zostało zbudowane na niskim terenie z wydmami po obu stronach i otoczone fortyfikacjami. Na starym mieście znajduje się cytadela otoczona fosą; jeszcze w 1940 roku po wschodniej stronie fosa wciąż miała w sobie wodę, lecz w pozostałych miejscach wyschła i stała się zwykłym rowem. Miasto otaczała enceinte, fortyfikacja obronna, która pierwotnie składała się z dwunastu bastionów połączonych murem kurtynowym, o obwodzie 13 km, zbudowana przez Sébastiena Le Prestre Vaubana w latach 1667-1707.
W wielu miejscach nad enceinte górowały podmiejskie budynki zbudowane w XIX wieku. Dwa z południowych bastionów i łączący je mur zostały zburzone, aby zrobić miejsce dla nowo powstających linii kolejowych, prowadzących do bocznic kolejowych i nabrzeży Gare Maritime w porcie. Około 1,6 km na zachód od enceinte znajdował się Fort Nieulay. Dwa inne forty na południu i wschodzie zostały opuszczone lub samoistnie rozpadły się. Poza miastem niski teren od wschodu i południa poprzecinany jest rowami, które ograniczają dostęp od lądu do okolicznych dróg, wznoszących się ponad ogólny poziom terenu. Na zachodzie i południowym zachodzie znajduje się wyżej położony teren pomiędzy Calais i Boulogne, z którego widać całe Calais.
Brytyjskie Siły Ekspedycyjne Kiedy planowano rozmieszczenie Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych we Francji, brytyjski Imperialny Sztab Generalny czerpał bogato z doświadczeń z I wojny światowej. Brytyjczycy wykorzystywali wtedy porty nad kanałem La Manche jako punkty odbioru zaopatrzenia, mimo że znajdowały się one zaledwie 32 km od linii frontu. Gdyby niemieckiej ofensywie wiosennej z 1918 roku udało się przełamać front i zająć lub nawet zagrozić zajęciem portów, Brytyjski Korpus Ekspedycyjny znalazłby się w rozpaczliwej sytuacji. Podczas dziwnej wojny (3 września 1939 – 10 maja 1940) BEF był zaopatrywany przede wszystkim przez porty położone dalej na zachód, takie jak Hawr i Cherbourg, lecz i porty nad kanałem La Manche weszły do użytku, gdy pod koniec 1939 roku na kanale rozmieszczono zapory minowe, aby zmniejszyć ryzyko niemieckich ataków i konieczności eskortowania każdego konwoju z Anglii. Kiedy w grudniu rozpoczęły się rotacyjne urlopy żołnierzy BEF, Calais służyło do komunikacji i przemieszczania się wojsk pomiędzy Francją a Wyspami Brytyjskimi.
Kampania francuska 10 maja 1940 r. Niemcy rozpoczęli Fall Gelb, ofensywę przeciwko Francji, Belgii i Holandii. W ciągu kilku dni Grupa Armii A gen. płk. Gerda von Rundstedta przedarła się przez pozycje francuskiej 9 Armii gen. André Corapa na środkowym odcinku frontu w pobliżu Sedanu i ruszyła na zachód w dół doliny rzeki Sommy, prowadzona przez Panzergruppe von Kleist operujące w ramach XIX Korpusu Armijnego gen. por. Heinza Guderiana i XLI Korpusu Armijnego gen. por. Georga-Hansa Reinhardta. 20 maja Niemcy zajęli Abbeville u ujścia rzeki Sommy, odcinając wojska alianckie w północnej Francji i Belgii. Bitwa pod Arras, francusko-brytyjski kontratak w dniu 21 maja, skłonił Niemców do kontynuowania ataku na północ w kierunku portów nad kanałem La Manche, zamiast posuwania się na południe wzdłuż Sommy. Obawa przed kolejnym francusko-brytyjskim kontratakiem doprowadziła także do wydania „rozkazu zatrzymania się” przez niemieckich wyższych dowódców 21 maja. Sąsiedni XV Korpus Armijny gen. Hermanna Hotha został zatrzymany w odwodzie, a jedną dywizję XLI Korpusu przesunięto na wschód, gdy korpus znajdował się zaledwie 50 km od Dunkierki.
Preludium thumb|Mapa Côte d'Opale Niemieckie przygotowania ofensywne W późnych godzinach 21 maja Oberkommando des Heeres uchyliło „rozkaz zatrzymania się”; Panzergruppe von Kleist miało wznowić natarcie i ruszyć około 80 km na północ, aby zająć Boulogne i Calais. Następnego dnia Guderian wydał rozkaz 2 Dywizji Pancernej gen. por. Rudolfa Veiela, aby ta przeszła do Boulogne na linii z Baincthun do Samer, z 1 Dywizją Pancerną gen. por. Friedricha Kirchnera jako osłoną prawej flanki, zbliżając się do Desvres i Marquise w przypadku kontrataku z Calais; 1 Dywizja Pancerna dotarła w okolice portu późnym popołudniem. 10 Dywizja Pancerna gen. por. Ferdinanda Schaala została odłączona od atakujących sił, aby zabezpieczyć się przed możliwym kontratakiem z południa. Elementy 1 i 2 Dywizji Pancernej również zostały zatrzymane w celu obrony przyczółków na południowym brzegu Sommy.
Alianckie przygotowania obronne Calais było kilkakrotnie bombardowane przez bombowce Luftwaffe, co spowodowało zakłócenia w ruchach wojsk, ogólne zamieszanie i korki, a uchodźcy udający się do Calais spotykali swoich rodaków uciekających z miasta w przeciwnym kierunku. Jednostki armii francuskiej w Calais były dowodzone przez mjr. Raymonda Le Telliera, a najbardziej wysunięte na północ bastiony i fortyfikacje zostały obsadzone przez rezerwistów francuskiej marynarki wojennej i naprędce przeszkolonych ochotników pod dowództwem kpt. marynarki Charlesa de Lambertye'a. Do miasta przybyli również maruderzy, w tym cała kompania karabinów maszynowych, która zgubiła swoją jednostkę. 19 maja gen. por. Douglas Brownrigg, generał adiutant BEF, wyznaczył płk. Ruperta Hollanda do dowodzenia wojskami brytyjskimi w Calais i do zorganizowania ewakuacji personelu nieuzbrojonego oraz rannych. Kontyngent brytyjski w mieście składał się z plutonu ze składu Pułku Argyll & Sutherland Highlanders, który pilnował głównej radiostacji, 2 Pułku Przeciwlotniczego Artylerii Królewskiej, 58 Lekkiego Pułku Przeciwlotniczego Artylerii Królewskiej i 1 Pułku Szperaczy Artylerii Królewskiej.
Kiedy Niemcy zajęli Abbeville 20 maja, War Offce w Londynie nakazało wysłanie dodatkowych żołnierzy do portów nad kanałem La Manche jako środka ostrożności. 20 Brygada Gwardii została wysłana do Boulogne, zaś 3 Królewski Pułk Czołgów ppłk. R. Kellera, 1. batalion Pułku Queen Victoria's Rifles ppłk. J.A.M. Ellisona-Macartneya, 229. baterię przeciwpancerną Artylerii Królewskiej i nową 30 Brygadę Motorową bryg. Claude'a Nicholsona skierowano do Calais. Większość jednostek wysłanych do tego miasta była nieprzygotowana do działań bojowych. 3 Królewski Pułk Czołgów stanowił część 1 Ciężkiej Brygady Pancernej bryg. Johna Crockera i miał właśnie wyruszyć do Cherbourga, aby dołączyć do brytyjskiej 1 Dywizji Pancernej, która zbierała się w Pacy-sur-Eure w Normandii. Batalion z Pułku Queen Victoria's Rifles był batalionem motocyklowym Armii Terytorialnej, nominalnie kawalerią dywizji 56 Londyńskiej Dywizji Piechoty. Na krótko zostali przydzieleni do 30 Brygady Motorowej w kwietniu, ale potem wrócili do 56 Dywizji, pozbawieni dwudziestu dwóch samochodów zwiadowczych. 30 Brygada Motorowa została utworzona 24 kwietnia 1940 r. z dawnej 1 Grupy Wsparcia dla udziału w kampanii norweskiej. Po anulowaniu pierwotnych rozkazów brygada została jednak wysłana do wschodniej Anglii, aby stawić czoła rzekomemu zagrożeniu niemiecką inwazją. Głównym trzonem brygady był 1. batalion Brygady Strzelców pod dowództwem ppłk. Chandosa Hoskynsa i 2. batalion King's Royal Rifle Corps pod komendą ppłk. Euana Millera; były obie dobrze wyszkolone jednostki, każda w sile około 750 ludzi.