Jaśliska – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Jaśliska. Ma status sołectwa. Leży w Beskidzie Niskim nad rzeką Jasiołką przy ujściu potoku Bełcza (też: Bielcza) na wzgórzu przy drodze wojewódzkiej nr 897.
Jaśliska uzyskały lokację miejską w 1365, zdegradowane w 1896Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 36-37.. Miasto biskupstwa przemyskiego w powiecie bieckim województwa krakowskiego w końcu XVI wiekuWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 101.. W latach 1934–54 i 1973–1976 oraz od 2010 siedziba gminy Jaśliska (przed 2010 w granicach gminy Dukla). W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Jaśliska. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim
We wsi liczącej 455 mieszkańców jest czynna restauracja, 2 sklepy spożywcze, sklep przemysłowy, poczta, ośrodek zdrowia oraz schronisko turystyczne. Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Katarzyny Aleksandryjskiej, która jest celem pielgrzymek do cudownego obrazu Matki Boskiej Jaśliskiej koronowanego w 1997 przez Jana Pawła IIStrona sanktuarium.
Zabytkowy zespół zabudowy drewnianej z zachowanym układem urbanistycznym dawnego miasteczka włączono do podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej.
Części wsi +Integralne części wsi Jaśliska SIMC Nazwa Rodzaj0349530 Ochronka część wsi0349547 Za Murami część wsi0349553 Za Wodą część wsi
Historia Jaśliska są dawnym obronnym miasteczkiem przygranicznym, które strzegło drogi na trasie z południa Europy (szczególnie z Węgier: Buda – Miszkolc – Koszyce – Preszów – Stropkov – Przełęcz Beskid nad Czeremchą – Jaśliska – Przełęcz Szklarska – Rymanów – Sanok, oraz do Dukli i Krosna). Świadczą o tym pozostałości murów obronnych.
Miasto lokowane na prawie magdeburskimAntoni Prochaska, Jaśliska i klucz biskupów przemyskich, w: Przewodnik Naukowy i Literacki (dodatek do Gazety Lwowskiej), R. XVII, Lwów 1889, nr 1, s. 59. 28 stycznia 1366 roku przez króla Kazimierza Wielkiego na trakcie handlowym prowadzącym na Węgry, pierwotnie pod nazwą Hohenstath (Wysokie Miasto)Pierwszych osadników niemieckich na ziemie polskie zaczęto sprowadzać jeszcze za czasów króla Bolesława Chrobrego: A dlatego je (Niemców) Bolesław tam osadzał, aby bronili granic od Węgier i Rusi; ale że był lud gruby, niewaleczny, obrócono je do roli i do krów, bo sery dobrze czynią. Por. Władysław Sarna, Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898. str. 26. Kolejna fala osadników niemieckich na ziemie polskie dotarła z inicjatywy Kazimierza Wielkiego po ponownym przyłączeniu do Polski Grodów Czerwieńskich w I połowie XIV wiekuSpośród obcych narodowości zamieszkujących ziemię sanocką, najliczniejszą i najbardziej wpływową, była niemiecka. Dość spojrzeć na mapę tej ziemi i odczytać nazwy takich miejscowości jak np. Frysztak, Zarszyn, Lobentanz (Nowotaniec), Zymbertowa, Kalbornia, Rytarowce, Brezen późniejszy Brzozów, Hochstadt (Jaśliska), Erenberg (Odrzykoń), Kunzendorf (Poraż), Bischofswalde (Jasionka), Michilsdorf (Michałówka), nawet niwy w obrębie pewnych wsi (pratum Cornslag in Iwanczepole, eger Kothkenhaw pod Krosnem), aby poznać jak znaczną rolę odgrywał ten żywioł w dziejach naszej ziemi. Mieszkali Niemcy po zamkniętych miastach, i po otwartych wsiach, po chatach i dworach wiejskich, zajmowali się handlem, rzemiosłem, pługiem, szablą i słowem bożym. Pracowici, zapobiegliwi i oszczędni, tworzyli oni element twórczy w gospodarstwie społecznym i byli dla ludności tubylczej przykładem i wzorem. [...]. Opierając się na zestawieniach indeksowych, którym jednakże bezwzględnie zaufać nie można, możemy przyjąć jako bliski rzeczywistości, 30% Niemców w Sanoku w stosunku do reszty ludności. Przez cały ciąg XV stulecia, dokumenty miejski były wystawiane także w języku niemieckim. [...] op. cit. AGZ, Janusz Samolewicz, Sąd wyższy prawa niemieckiego, Lwów, 1903. [w:] Przemysław Dąbkowski. Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu: Niemcy. Lwów. (1921) strony 4–17. Jednocześnie erygowano parafię rzymskokatolickąhttps://kulturakarpat.eu/jasliska-spotkanie-z-burzliwa-historia/. Dzierżawił je Jan Hanzelino, który dzięki przywilejowi królewskiemu w 1367 roku ponownie lokował miasto. W 1386 cały tzw. klucz jaśliski (Jaśliska, Zyndranowa, Jasionka, Lubatowa, Królik Polski) stały się własnością Zyndrama z Maszkowic w wyniku darowizny królewskiej Władysława Jagiełły. Pierwszymi znanymi wójtami Jaślisk byli: Jan Wejss z Dębowca, Zyndram z Jaślisk lub Jasła i Andrzej z Łubna. Położone u wrót przełęczy beskidzkiej, u zbiegu rzek Bełczy i Jasiołki, na trasie handlowej z Węgier trwały Jaśliska jako ufortyfikowana twierdza z murami wysokości 3-4 metrów i z co najmniej dwumetrowej głębokości fosą obronną z ostrokołemhttps://kulturakarpat.eu/jasliska-spotkanie-z-burzliwa-historia/.
W 1419 podróżował tędy król Władysław Jagiełło z Węgier do Sanoka. W 1434, gdy wójtem był tu Andrzej z Łubna – puszkarz królewski, Jaśliska zostały przydzielone przez Władysława Jagiełłę biskupstwu przemyskiemu. Od tej pory stanowiły one stolicę klucza dóbr biskupstwa przemyskiego, zwanego „państwem biskupim”. W 1436 w posiadanie wójtostwa jaśliskiego wszedł biskup przemyski Janusz z Lubienia.
Jaśliska, lokowane przez Kazimierza Wielkiego na lewym brzegu rzeki Jasiołki, wyznaczającej granicę między województwem krakowskim a ziemią sanocką, zaliczono do województwa krakowskiego, zaś parafię Jaśliska, której granice pokrywały się z granicami miasta (wraz z przedmieściami) - do biskupstwa krakowskiego. Od momentu nadania miasta w 1434 r. przez Jagiełłę w uposażenie biskupów przemyskich ci starali się wyłączyć parafię spod władzy biskupa krakowskiego. Nastąpiło to jednak ostatecznie dopiero w 1763 r., kiedy dekretem arcybiskupa lwowskiego Wacława H. Sierakowskiego Jaśliska zostały wcielone do diecezji przemyskiej.
W 1474, w czasach walk o koronę węgierską, Jaśliska zostały napadnięte przez węgierskie wojska Tomasza Tharczayego. Po zniszczeniach wywołanych napadem Jaśliska otrzymały w 1477 r. potwierdzenie praw lokacyjnych. W 1506 Jaśliska otrzymały od króla Polski Aleksandra Jagiellończyka potwierdzenie lokacji, zgodę na dwa doroczne jarmarki i cotygodniowe targi oraz zwolnienie mieszczan przez 8 lat z podatków i danin. Król ustanowił również w mieście komorę celną, z której część wpływów miała być obrócona na utrzymywanie w dobrym stanie traktu handlowego na Węgry. W 1559 miasto otrzymało prawo składu winnego: kupcy wiozący wino z Węgier musieli je w Jaśliskach przez określony czas wystawić na sprzedaż. Przywileje te potwierdzili Stefan Batory w 1575 i Zygmunt III Waza w 1595 r. Miasto, położone przy jednym z głównych traktów transkarpackich, żyło z handlu, zwłaszcza węgierskim winem. Rozwijało się rzemiosło: w XVI w. istniały tu cechy garncarzy, kowali, krawców, rymarzy i ślusarzy. W późniejszym okresie miasteczko było znane również z kamieniarstwa. Był to okres rozkwitu miejscowości. Dobra passa trwała do połowy XVII w., a głównym zagrożeniem dla kupców wędrujących traktem na Węgry byli zbójnicy: rodzimi beskidnicy i węgierscy tołhaje. Najbardziej dali się we znaki w latach 1604, 1639, 1642 i 1686, kiedy napadali na wioski i dworyhttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/j/111-jasliska/96-historia-miejscowosci/196841-historia-miejscowosci.
W XVI w. miasto było ośrodkiem administracyjnym dóbr biskupów przemyskich, tzw. klucza jaśliskiego, w skład którego wchodziły także wsie: Posada Jaśliska, Wola Niżna, Wola Wyżna, Rudawka Jaśliska, Lipowiec, Czeremcha, Daliowa, Szklary, Królik Polski, Królik Wołoski, Kamionka i Zawadka Rymanowska.
Pod koniec października 1619 r. w Jaśliskach zatrzymali się lisowczycy. Tu 11 listopada 1619 r. odbyło się Koło Generalne, na którym potwierdzono wybór i władzę pułkownikowską Walentego Rogawskiego i zatwierdzono artykuły wojskowe. Stąd lisowczycy ruszyli 19 listopada przez Przełęcz Łupkowską na Węgry (celowo okrężną drogą przez góry) przeciwko wojskom Jerzego I Rakoczego i zadali im straty w bitwach pod Závadą (21 listopada) i Humiennem (23 listopada). Siły główne pułku wracając z Górnych Węgier (dzisiejszej Słowacji) przeszły Karpaty przez Przełęcz Dukielską i około 10 grudnia 1619 roku zatrzymały się w okolicy Jaślisk, Dukli, Krosna.
W 1624 istniała szkoła parafialna w Jaśliskach, w której nauczycielem był pisarz gminny – Mikołaj Tworkowski. Przed 1651 utrzymywała się jeszcze nazwa HanstadEryka Lassoty i Wilhelma Beauplana Opisy Ukrainy. w: Zbigniew Wójcik, Erich Lassota von Steblau, Guillaume Le Vasseur Beauplan (sieur de). PWN. 1972. str. 57. Miejscowość znacznie ucierpiała w 1656 roku podczas potopu szwedzkiegohttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/j/111-jasliska/96-historia-miejscowosci/196841-historia-miejscowosci. W 1657 r. król Jan Kazimierz zatwierdził tu Kongregację Współczującą Chrystusowi – militarno-porządkową organizację, zwaną potocznie krzyżakami (od białych krzyży na czerwonych płaszczach, noszonych przez jej członków), działającą do rozbiorów Polski. W tym też 1657 r., w marcu, po wzmocnieniu murów obronnych i baszt, Jaśliska odparły najazd wojsk siedmiogrodzkich Jerzego II Rakoczego, współdziałających ze Szwedami w czasie „potopu” szwedzkiego. Zapewne po tych wydarzeniach usypano tzw. mogiłę szwedzką.
W latach 1704–1708 stacjonowały tu wojska na zmianę popierające Augusta II Mocnego albo Stanisława Leszczyńskiego i wojska szwedzkie lub rosyjskie; po zwycięstwie pod Połtawą. Jaśliczanie potrafili się czasem przed nimi obronić, np. w 1704.
Upadek był nieunikniony, jako że Jaśliska poczęły tracić swą monopolistyczną pozycję w handlu winem węgierskim. Mieszczanie z Dukli, Nowego Żmigrodu, Rymanowa, Krosna i Jasła też chcieli zarobić na korzystnym położeniu geograficznym, zaczęli więc występować przeciwko prawom składowania i oskarżać mieszkańców Jaślisk o zmuszanie kupców do składowania wina w miasteczku. Gwoździem do trumny było modernizacja traktu wiodącego przez niższą (o 81 metrów) Przełęcz Dukielską przeprowadzona na początku XIX wieku. O fatalnym stanie XVIII-wiecznych Jaślisk mówią dokumenty powizytacyjne biskupa przemyskiego. Wspomina on o rozwalonych bramach Dalejowskiej i Wolańskiej, baszcie w fatalnym stanie i o zrujnowanych budynkach przy rynku.
Mieszkańcy Jaślisk wspierali konfederatów barskich, którzy tu często stacjonowali w latach 1768–1772. W 1772 roku po I rozbiorze Polski i zajęciu miasta przez wojska austriackie, Jaśliska weszły w skład zaboru austriackiego stanowiąc część prowincji galicyjskiej. Wydana po raz pierwszy w 1786 r. „Geografia (...) Galicyi i Lodomeryi” autorstwa Ewarysta Andrzeja Kuropatnickiego podawała o Jaśliskach jedynie krótką informację: Miasto znacznej włości do biskupstwa przemyskiego z dawna należało, do juryzdykcji powiatu bieckiego, z wojewodztwa krakowskiego.
Okres niewoli był okresem dalszego upadku Jaślisk. Przyczyniło się do tego przeludnienie Galicji (słynna nędza galicyjska), spadek znaczenia traktu węgierskiego oraz upadek rzemiosła spowodowany m.in. prawodawstwem austriackim. Głównym źródłem zarobków pozostało rolnictwo, jednak ziemie tu zawsze były kiepskie. Należy do tego doliczyć klęski nieurodzaju (1787, 1846, 1882) oraz pożary w miasteczku (1885). Jakby tego było mało w Jaśliskach szalały epidemie: cholery w 1831 (84 ofiary), tyfusu w 1847 (121 ofiar) i anginy w 1862 (56 ofiar)https://jasliska.pl/historia.html.
Jak podawał Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (1882) w Jaśliskach było 148 domów, w których mieszkało 900 osób, w tym 30 Żydów. Mieszczanie posiadali 520 mórg roli, 82 morgi łąk i ogrodów oraz 87 mórg pastwisk. Miasteczko miało prawo organizowania co roku 12 jarmarków, na których handlowano głównie bydłem górskim i owcami. W 1898 miasteczko liczyło 971 mieszkańców oraz 151 domów.