Han Guangwudi, imię publiczne: Wenshu, (ur. 13 stycznia 5 p.n.e. w Jiyang, zm. 29 marca 57 n.e. w Luoyangu) – pierwszy cesarz Późniejszej dynastii Han, panujący od 5 sierpnia 25 aż do śmierci.
Guangwu (imię osobiste Liu Xiu) był potomkiem cesarza Jinga (157–141 p.n.e.) w szóstym pokoleniu. Pod koniec 22 jego starszy brat, Liu Yan, podniósł bunt przeciwko Wang Mangowi (9–23). Z sukcesów rebeliantów skorzystał jednak głównie inny członek klanu Liu, Liu Xuan (23–25), który obwołał się cesarzem i szybko pozbył się konkurenta w postaci brata Guangwu. Ze względu na jego zasługi na polu walki ten ostatni nie mógł jednak zostać całkowicie odsunięty na bok i w 24 udało mu się uzyskać samodzielne dowództwo w północno-wschodnich Chinach. To w tym regionie pośród ciągłych walk Guangwu zbudował faktycznie niezależne władztwo i 5 sierpnia 25 ogłosił się cesarzem, podczas gdy w międzyczasie Liu Xuan zginął w walce z Czerwonymi Brwiami. Gunagwu pokonał Czerwone Brwi wchodząc w sojusz z kontrolującym dolinę rzeki Wei Wei Ao, po to tylko by doprowadzić do jego zagłady w 33. Wojna domowa ostatecznie zakończyła się w 36, gdy zginął najpoważniejszy przeciwnik Guangwu, panujący w Syczuanie Gongsun Shu.
Guangwu uważał się za odnowiciela rządów Hanów po okresie uzurpacji Wang Manga, w rzeczywistości jednak założona przez niego dynastia miała niewiele wspólnego ze swoimi poprzednikami, ponieważ nowa elita rządząca wywodziła się ze wschodu, a nie z północnego zachodu, jak w okresie Wcześniejszej dynastii Han. Wymownym znakiem tego braku ciągłości pomiędzy Wcześniejszymi a Późniejszymi Hanami było przeniesienie stolicy z zachodu na wschód, do Luoyangu. Guangwu starał się na wiele sposobów nadać swojej dynastii aurę religijnej legitymacji i w przyszłości traktowano go jako wzór do naśladowania w zakresie cesarskiego kultu. W rzeczywistości wiele ze sprawowanych przez niego rytuałów ustanowił jednak Wang Mang. W administracji Guangwu starał się kontynuować wzorce pozostawione przez Wcześniejszą dynastię Han, dokonując jednak pewnych istotnych zmian, z których najważniejszą było zniesienie obowiązku powszechnej służby wojskowej. Prowadził pasywną politykę zagraniczną, tłumiąc rebelie na południu i po początkowych klęskach z ich ręki korzystając z rozpadu Xiongnu na Północnych i Południowych, co pozwoliło mu na zabezpieczenie północnej granicy. Początkowo ożeniony z wywodzącą się z północy Guo Shengtong, ulegając naciskom rodów ze swojej rodzimej komanderii, które tworzyły najpotężniejszą frakcję na jego dworze, w 41 uczynił swoją cesarzową wywodzącą się tak samo jak on z Nanyang Yin Lihua. Tym samym następcą tronu został jego najstarszy syn z tego związku, przyszły cesarz Ming (57–75).
Młodość i początek wojny domowej Pochodzenie i młodość Liu Xiu urodził się 13 stycznia 5 p.n.e. w yamenie powiatu (縣, xiàn) Jiyang w komanderii Chenliu (dzis. część Kaifengu), gdzie jego ojciec Liu Qin był urzędnikiem. Był trzecim synem Liu Qina i Fan Xiandu, która pochodziła z bogatego rodu właścicieli ziemskich z komanderii Nanyang. Jego starszym bratem był Liu Yan. Oprócz tego Liu Xiu miał jeszcze trzy siostry. Liu Qin był potomkiem cesarza Jinga (157–141 p.n.e.) w piątym pokoleniu. To powiązanie z rodem panującym było jednak odległe - ani sam Liu Qin, ani jego ojciec, ani dziadek nie byli markizami (侯, hóu), i bez wątpienia cała gałąź nie figurowała już w rejestrach klanu cesarskiego. Rodzina straciła szlachecki status za panowania Wang Manga (9–23).
Liu Qin zmarł w 4 i Liu Xiu znalazł się pod opieką jego młodszego brata, Liu Lianga, który był urzędnikiem w powiecie Xiao w księstwie (wang) Pei (na północny zachód od dzisiejszego powiatu Xiao w Anhui). To tam Liu Xiu miał uczęszczać do szkoły. W wieku 15 lat został wysłany do stołecznego Chang’anu (dzis. Xi’an), gdzie miał spędzić pięć lat na studiowaniu konfucjańskich klasyków. Nawet jego oficjalna biografia przyznaje, że zapoznał się jedynie z ogólnymi ideami klasyków. W rzeczywistości „był jedynie młodym człowiekiem poznającym salony wielkiego miasta”.
Liu Xiu powrócił do rodzinnej posiadłości w dystrykcie (鄉, xiāng) Chongling w powiecie Caiyang (dzis. Zaoyang), ponownie pojawił się jednak w Chang’anie w 21 w sprawie podatkowej swojego dalekiego kuzyna Liu Changa, dawnego markiza Chongling. Wkrótce jednak musiał usunąć się z miasta ponieważ jego starszy brat, Liu Yan, zebrał grupę zwolenników i zamierzając zbuntować się przeciwko Wang Mangowi zaczął uprawiać rozbój. Aby uniknąć kłopotów ze względu na pokrewieństwo z przestępcą na początku 22 Liu Xiu udał się do swojego szwagra Deng Chena, zamieszkującego w Xinye (dzis. część Nanyangu). Został na krótki czas aresztowany, ale później uwolniono go dzięki lokalnym wpływom i przyjaźni z miejscowym urzędnikiem Pan Linem. To w Xinye Liu Xiu spotkał Yin Lihua, córkę miejscowej wpływowej rodziny, która w 23 stała się jego oficjalną konkubiną.
Rebelia przeciwko Wang Mangowi mały|left|200px|Powstania chłopskie przeciwko Wang Mangowi Liu Xiu pośredniczył pomiędzy Liu Yanem a innym wpływowym rodem komanderii Nanyang, Li, w sprawie przyłączenia się do planowanego buntu. Pomimo tego że Liu Yan niegdyś zabił jednego z braci Li to rody Liu i Li zdecydowały się zapomnieć o dawnych urazach i wspólnie wystąpić przeciwko Wang Mangowi. Powstanie wybuchło w październiku albo listopadzie 22 roku i po pierwszych sukcesach zostało pokonane przez lokalne siły rządowe pod Xiao-Chang’an. W tej bitwie zginął m.in. brat Liu Xiu Zhong, jego siostra Yuan (żona Deng Chena) i jej trzy córki. Dotychczas raczej biernie obserwujący bieg wydarzeń lokalni urzędnicy uznali że powstanie jest stłumione i zaczęli poszukiwać i skazywać na śmierć krewnych powstańców.
W tym momencie Liu Yanowi udało się zdobyć poparcie kolejnej oprócz wcześniej pozyskanych grupy chłopskich powstańców, tzw. Oddziałów znad Dolnej Jangcy. Te posiłki z naddatkiem wyrównały straty poniesione przez rebeliantów i w 23 dwukrotnie pokonali oni oddziały Wang Manga, po czym rozpoczęli oblężenie stolicy komanderii, miasta Wan (dzis. Nanyang). Liu Yan utracił przywództwo nad buntownikami gdy 11 marca 23 wchodzący w skład jego armii przywódcy chłopskich oddziałów ogłosili cesarzem jego dalekiego kuzyna, Liu Xuana (23–25) (znanego także jako cesarz Gengshi). W nowym rządzie Liu Xiu otrzymał stanowisko Ministra ds. Ceremoniału (太常, tàicháng), zaś Liu Yan urząd Wielkiej Escelencji ds. Mas (大司徒, dà sītú).
Pomimo swojej nowej funkcji ministra Liu Xiu nadal służył w polu jako generał porucznik (偏將軍, piānjiāngjūn). W tym charakterze został wysłany z nową armią by podporządkować rebeliantom północ i wschód komanderii Nanyang, a następnie ruszyć do Yingchuan (ze stolicą w dzis. Yuzhou), Runan i Pei. Tymczasem Wang Mang zmobilizował wielką armię i wkrótce jego generałowie Wang Xun i Wang Yi wkroczyli do Yingchuan, spychając oddziały buntowników w stronę Kunyangu (dzis. powiat Ye w prefekturze Pingdingshan), który zaczęli oblegać. Liu Xiu i innym dowódcom udało się wyrwać z okrążenia, po czym przystąpili do pospiesznego mobilizowania żołnierzy w sąsiednich powiatach. 7 lipca buntownicy powrócili pod Kunyang i pokonali generałów Wang Manga w decydującej bitwie. Nawet jeśli przyjmiemy, że historycy epoki Han mieli tendencję do wyolbrzymiania zasług przyszłego cesarza, to wygląda na to, że dowodzący awangardą Liu Xiu istotnie przyczynił się do zwycięstwa i zasłużył sobie na szacunek niezależny od zasług swojego starszego brata. Ta nowo zdobyta samodzielna pozycja wśród sił buntowników wkrótce miała się okazać nad wyraz przydatna. Trzy dni po bitwie pod Kunyangiem Wan poddało się Liu Yanowi i Gengshi zdecydował, że musi się pozbyć swojego potencjalnego rywala. Kilka tygodni później Liu Yan został stracony na podstawie sfabrykowanych zarzutów.
Wang Mang nigdy nie podniósł się po klęsce pod Kunyangiem. Lokalni urzędnicy zaczęli uznawać władzę Gengshi, a kolejne bunty wybuchły w Syczuanie, w dolnym biegu rzeki Han, wzdłuż dolnej Jangcy i w północnej części Wielkiej Równiny. W tej sytuacji Gengshi rozpoczął marsz na Chang’an. Wang Mang zginął 6 października 23 w walce ze zbuntowanymi mieszkańcami regionu stolicy. Jego głowę odcięto i wysłano Gengshi.
W służbie Gengshi mały|left|200px|Prowincje i komanderie Cesarstwa Han niedługo przed jego upadkiem Po śmierci Liu Yana Liu Xiu stał się głową swojej rodziny i tym samym odziedziczył problem „poradzenia sobie we właściwy sposób z człowiekiem, który był odpowiedzialny za śmierć jego brata, ale poza tym był przywódcą sprawy Hanów”. Ponieważ jego życie było realnie zagrożone zrezygnował z urzędu ministra i nie nosił żałoby po swoim bracie, generalnie zachowując się jakby nic się nie stało. Gengshi awansował go do stopnia generała i nadał mu tytuł markiza, co mogło sugerować próbę pojednania z wpływową grupą cesarskich krewnych, ale także zamiar trzymania Liu Xiu pod kontrolą.
Po śmierci Wang Manga Gengshi mianował Liu Xiu pełniącym obowiązki (假, jiǎ) pułkownika Straży Przybocznej (司隷校尉, sīlì xiàowèi) i wysłał go by ten odbudował pałace i biura w Luoyangu w ramach przygotowań do przeniesienia tam stolicy. Kilka tygodni później Gengshi zaczął wysyłać swoich przedstawicieli mających ustanowić władzę nowego reżimu w różnych regionach imperium i Liu Xiu jako Komisarz (護, hù) został wysłany na Północ. Przedtem otrzymał jednak tytuł pełniącego obowiązki Wielkiego Marszałka (大司馬, dà sīmǎ) oraz Buławę (節, jié) oznaczającą iż może on mianować na urzędy oraz wymierzać kary w imieniu cesarza. Liu Xiu zabiegał o tę misję dla siebie, chociaż cesarz i jego doradcy, na czele z przeciwstawiającym się tej decyzji Zhu Weiem, mieli wątpliwości co do słuszności powierzenia mu niezależnego dowództwa. Z drugiej strony Liu Xiu nie miał jednak żadnych wcześniejszych powiązań z regionem na północ od Huang He i mógł tam polegać tylko na sobie.
Na początku 24 Liu Xiu dotarł do komanderii Shanggu (część dzis. Hebei i Pekin), gdzie czekała go konfrontacja z przywódcą miejscowych rebeliantów, Wang Langiem, który podobnie jak Gengshi ogłosił się cesarzem i zaczął rezydować w pałacu dawnego księstwa z epoki Wcześniejszych Hanów w mieście Handan w komanderii Zhao. Poparcie dla Wang Langa w północno-wschodnich Chinach było na tyle silne, że początkowo Liu Xiu nie mógł zmobilizować przeciwko niemu żadnych wojsk. W tej sytuacji będąc ściganym przez oddziały Wang Langa uciekł z miasta Ji (dzis. Pekin) na południe do komanderii Xindu (dzis. południowe Hebei), którą zarządzał mianowany przez Gengshi Ren Guang. Ren Guang oddał pod dowództwo Liu Xiu około 4 tys. ludzi i teraz ten przystąpił do lokalnej ofensywy, wymuszając na okolicznych miastach dodatkowych rekrutów. Kiedy jednak po serii lokalnych sukcesów Liu Xiu zamierzał zaatakować Zhao został zaskoczony przez atak Wang Langa. Liu Xiu udało się uratować znaczną część taboru swoich pokonanych wojsk, jednak znalazł się teraz na wygnaniu w mieście Guang'e w komanderii Julu (dzis. południowe Hebei).
W tym krytycznym momencie Liu Xiu otrzymał posiłki z komanderii Shanggu i Yuyang (dzis. Hebei oraz Pekin i Tianjin), gdy ich namiestnicy Geng Kuang i Peng Chong zdecydowali się poprzeć Gengshi. Dodatkowo ich oddziały, dowodzone przez Wu Hana i Geng Yana (syna Geng Kuanga), zaatakowały Wang Langa od północy. Liu Xiu przeszedł do ofensywy i pomimo tego że w międzyczasie poniósł kilka porażek jego pozycję dodatkowo umocniło przybycie z południa generała Xie Gonga na czele oddziałów przysłanych przez Gengshi. Z początkiem lata dowódcy Gengshi zaatakowali Handan, które upadło trzy tygodnie później. Wang Lang został zabity podczas ucieczki.