Wergiliusz, właśc. Publiusz Wergiliusz Maro (), niekiedy Publiusz Wergiliusz Maron, dawniej także Wirgiliusz (ur. 15 października 70 p.n.e., zm. 21 września 19 p.n.e.) – rzymski poeta, uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach światowej literatury, autor Eneidy, Georgik, i .

Wergiliusz pochodził z niezamożnej rodziny z Galii Cisalpejskiej. W młodości znajdował się pod wpływem innych rzymskich poetów, co było widoczne w jego młodzieńczych Drobiazgach. Swój własny język, styl i sposób wyrazu odnalazł w Bukolikach, które przyniosły mu sławę i tytuł największego poety Rzymu. Na talencie Wergiliusza poznali się Mecenas i August, którzy obdarzyli go opieką, majątkiem i przyjaźnią. Po opublikowaniu Georgik, przyjętych od razu jako arcydzieło, na prośbę Augusta rozpoczął pisać Eneidę, epopeję poświęconą historii Rzymu. Śmierć uniemożliwiła mu dokończenie tego poematu.

Dzieła Wergiliusza przynajmniej do początków XIX wieku znajdowały się w centrum kanonu literackiego, wywierając olbrzymi wpływ na europejską kulturę, naukę, a nawet politykę. Bezpośrednio lub pośrednio oddziaływały na całą późniejszą literaturę, a ich ślady są obecne w każdej epoce i wszystkich krajach, które czerpały wzorce z klasycznej łaciny. Powszechnie określano Wergiliusza, za Dantem, tytułem „najwyższego poety” (). Przez współczesnych badaczy nazywany jest „Ojcem Zachodu”, gdyż stał się literackim pomostem pomiędzy tradycją pogańską a chrześcijańską – uważano go za wieszcza (vates), „duszę z natury chrześcijańską” (anima naturaliter christiana), a nawet proroka (propheta).

Żywoty wergiliańskie thumb|Wergiliusz trzymający w rękach rękopis Eneidy w otoczeniu dwóch Muz – Klio i Melpomeny. Mozaika datowana nie wcześniej niż na III wiek, odkryta w Hadrumetum (obecnie Susa w Tunezji). Muzeum Bardo Większość współczesnych badaczy twierdzi, iż o Wergiliuszu zachowało się bardzo niewiele wiarygodnych informacji. Dzieła samego poety i współczesnych mu autorów przekazują zaledwie kilka faktów z jego życia. Dlatego podstawowymi, chociaż mało wiarygodnymi źródłami, za pomocą których można odtworzyć biografię Wergiliusza, są życiorysy sporządzone przez późniejszych autorów, zwane Vitae Vergilianae (Żywoty wergiliańskie).

Najstarszy żywot Wergiliusza, który napisał Swetoniusz, nie zachował się. Opierał się na nim św. Hieronim, który poświęcił Wergiliuszowi rozdział w swoich . Za podstawową biografię poety uważa się żywot, który napisał około połowy IV wieku Eliusz Donat. Dzieło Donata nie zachowało się w całości, ale część brakujących fragmentów tekstu zrekonstruowano z cytatów u innych pisarzy, przede wszystkim Serwiusza i . Teksty Donata, Serwiusza i Filargiriusza stanowiły podstawę dla anonimowej biografii Wergiliusza, przypisywanej w średniowieczu (I wiek), ale napisanej prawdopodobnie w końcu V lub na początku VI stulecia. Podobne źródła ma wierszowana Vita Wergiliusza, którą w V wieku ułożył gramatyk Fokas.

Żywoty średniowieczne, które przeważnie opierały się na Donacie i Serwiuszu, dodawały do biografii Wergiliusza wiele nowych szczegółów. Najważniejsze z nich to Vita Noricensis (VIII w.), Vita Bernensis (IX w.), Vita Monacensis (X w.). Z XVI stulecia pochodzi anonimowy Donatus auctus – biografia Wergiliusza oparta na tekście Donata, ale poszerzona o liczne, nieznanego pochodzenia wstawki. Wszystkie średniowieczne i XVI-wieczne dodatkowe informacje o Wergiliuszu uważane są we współczesnej nauce za niewiarygodne.

Życiorys Dzieciństwo i młodość thumb|Mantua, Piazza Broletto – średniowieczna figura Wergiliusza Wergiliusz urodził się najprawdopodobniej w 70 roku przed Chrystusem, za pierwszego konsulatu Pompejusza i Krassusa, w Galii Cisalpińskiej. Dom rodzinny poety leżał nad rzeką Mincius, stąd używano wobec poety przydomku Minciades. Miał trzech młodszych braci, z których tylko jeden (przyrodni), Waleriusz Prokulus, przeżył go. Ojciec poety był według jednych źródeł garncarzem, według innych sługą woźnego Magiusa, którego córkę – Magię Pollę – poślubił. Dzięki pomocy teścia i własnej pracowitości ojciec poety zakupił niewielki majątek w Andes (według tradycji współcześnie Virgilio lub Pietole Vecchia) koło Mantui. Dlatego Wergiliusza nazywano również Mantuanus lub Andinus. Zgodnie z późniejszą legendą, życie Wergiliusza od początku naznaczały cudowne wydarzenia. Jako niemowlę nie płakał, a gałąź topoli, włożona w ziemię z okazji jego urodzin, rozrosła się wkrótce do olbrzymich rozmiarów.

Uprawa roli, a także hodowla pszczół, zapewniły rodzinie Maronów źródło utrzymania pozwalające na wykształcenie dzieci. Ojciec wysłał młodego Wergiliusza do szkoły, jednak nie w pobliskiej Mantui, ale w odległej o około 70 kilometrów Cremonie, gdzie mógł uczyć się czytać i pisać pod okiem lepszych nauczycieli (litteratori). Po osiągnięciu pełnoletniości w roku 55 (jak twierdzą niektórzy biografowie – w dniu śmierci Lukrecjusza), Wergiliusz wyjechał do Mediolanu, gdzie kształcił się u gramatyków (grammatici).

W roku 53 przeniósł się do Neapolu, gdzie u tamtejszych Greków pobierał lekcje retoryki i filozofii. Uczył się języka greckiego i studiował grecką literaturę. Donat przekazał dwa nazwiska nauczycieli poety. Pierwszym był nieznany bliżej Epidiusz – retor, u którego miał się również kształcić młodszy o siedem lat Oktawian. Drugim natomiast Siron, epikurejczyk z Neapolu, uczeń Filodemosa z Gadary. Niektórzy badacze uważają, że Wergiliusz studiował również u poety Partheniosa z Nicei.

Pod wpływem Syrona Wergiliusz stał się zwolennikiem nauk Epikura, co oddał w jednym z młodzieńczych wierszy:

Po kilku latach Wergiliusz porzucił jednak epikureizm na rzecz stoicyzmu. Przez całe życie wyrażał swoje zamiłowanie do filozofii – od młodości planował podróż do Grecji, chciał tam poświęcić się pracy naukowej.

Początki kariery literackiej thumb|Portret Wergiliusza w rękopisie z V wieku. Vergilius Romanus, folio 14 recto. Biblioteka Watykańska, sygnatura Cod. Vat. lat. 3867

Pod koniec 53 roku Wergiliusz przeniósł się z Neapolu do Rzymu, gdzie rozpoczął pracę jako prawnik. Okazało się, że nie miał talentu do retoryki, którą studiował w Neapolu. W Rzymie uważany był za mało skutecznego adwokata, który nie potrafił przekonać do swoich racji sądu. Do tego przed każdą publiczną mową spalała go trema.

W okresie, gdy pracował jako prawnik, Wergiliusz poznał i zaprzyjaźnił się z grupą rzymskich literatów, zwanych neoterykami. Szczególnie bliskie stosunki łączyły go z poetami Korneliuszem Gallusem i Azyniuszem Pollionem oraz prawnikiem z Cremony, Alfenusem Warusem. Na spotkaniach w gronie przyjaciół, gdy zaczynał mówić wierszem, język Marona – jak przekazali świadkowie tych wydarzeń cytowani przez Donata – przeobrażał się w cudowną, uwodzicielską słodycz.

Podczas pobytu w stolicy powstały niewydane za życia poety utwory, zebrane po jego śmierci w zbiorze Drobiazgi. Jednak po kilku nieudanych latach pracy w charakterze prawnika, z powodów finansowych i zdrowotnych Wergiliusz pożegnał się z przyjaciółmi i przeniósł z powrotem do Neapolu, gdzie osiadł na stałe. Część uczonych uważa, że utrzymywał się tam z pensji urzędnika.

W Neapolu, około połowy lat czterdziestych, Wergiliusz zaczął pisać utwory bukoliczne, które w latach trzydziestych zostały zebrane i wydane w jednym zbiorze jako poemat. Według Serwiusza i części współczesnych badaczy, pierwszym zaprezentowanym publicznie dziełem poety był wiersz, który później w zbiorze Bukolik został uszeregowany jako Ekloga VI. Do tego utworu nawiązał Cyceron w swoich Rozmowach tuskulańskich i , stąd wydarzenie, o którym napisał Serwiusz, datuje się najczęściej na rok 45. W ramach przerywnika muzycznego, podczas przedstawienia teatralnego w Rzymie, rozbrzmiała pieśń, której towarzyszyły występy taneczne. Wykonała ją najbardziej popularna wówczas aktorka, ogólnie uznana piękność Wolumnia – znana również pod pseudonimami Kyteris lub Lykoris. Pod tym ostatnim imieniem opiewał ją jej kochanek, poeta Korneliusz Gallus. Tamtego wieczoru specjalny utwór, składający się z osiemdziesięciu sześciu heksametrów, przygotował dla Wolumnii Wergiliusz.

Utwór był na owe czasy osobliwy, głównie za sprawą bogactwa poruszonych w nim, niesamowitych opowieści. Troje ludzi obezwładniło odsypiającego alkoholową libację starego satyra, Sylena. Satyr wykupił się intonując piosenkę, która oddziałała na całą otaczającą przyrodę. Śpiewał w niej o historii ludzkości, poruszając między innymi tematy powstania wszechświata z atomów, potopu, czy kradzieży ognia przez Prometeusza. Potem przeszedł do przykładów nieszczęśliwych miłości, które oddziałały na dalsze losy świata. W kulminacyjnym punkcie pieśni Sylen opiewał miłosną mękę królowej Krety, która bez wzajemności zakochała się w byku. W poruszających wersach opisywał zazdrość Kretenki o krowę. W końcowych fragmentach satyr opowiadał już o współczesnej słuchaczom, rzymskiej rzeczywistości – miłości Gallusa do Lykoris. Gdy pieśń dobiegła końca, Sylen śpiewał podobno dalej, aż do nadejścia nocy, ale Lykoris zakończyła swą kwestię już po kilku wersach.

Jak podkreślali rzymscy gramatycy, osobliwość utworu nie wynikała jednak jedynie z treści. Ich zdaniem wersy brzmiały zaskakująco miękko, a jednocześnie – mimo całej swojej harmoniczności – posiadały zarazem rzymską dostojność, jakiej w ciągu dwustu lat istnienia łacińskiej poezji dotąd nie słyszano. Opiewanie zazdrości królowej Krety o krowę Wergiliusz rozpoczął wersem:

Wers o podobnej postaci był, według ówczesnych zasad poezji rzymskiej, niedoskonały – cztery stopy wierszowe składały się tylko z monotonnych sylab długich (spondejów): o vir–g(o)–infe–lix tu–nunc in... Poeta powinien też uniknąć wygłosowego, długiego „o” z następującym długim „i”: virg(o) infelix. Jednak dzięki temu Wergiliusz uzyskał niespodziewany – wzbudzający emocje wśród publiczności – efekt. Obecny w teatrze Cyceron był pod wielkim wrażeniem tego, co usłyszał i nazwał poetę magnae spes altera Romae („drugą nadzieją wielkiego Rzymu” – oczywiście po samym Cyceronie).

Problemy majątkowe Po bitwie pod Filippi w roku 42 weterani domagali się od Marka Antoniusza i Oktawiana, jako wynagrodzenie za trudy wojenne, przydziału ziemi w Italii. Ażeby zadośćuczynić ich żądaniom przystąpiono do rozdzielania między żołnierzy gruntów Cremony, która w czasie wojny opowiedziała się po stronie obrońców republiki i wystąpiła przeciwko triumwirom. Wywłaszczeniem została objęta również sąsiadująca z Cremoną Mantua. Do parcelacji na rzecz weteranów przeznaczone zostały między innymi grunty należące do rodziny Wergiliusza.

Według części badaczy, po wysiedleniu z Mantui, cała rodzina Maronów przybyła do Neapolu i zamieszkała w willi należącej do filozofa Syrona, leżącej niedaleko miasta. Wergiliusz wkrótce odzyskał jednak rodzinny majątek dzięki pomocy przyjaciół – Korneliusza Gallusa, Azyniusza Polliona oraz Alfenusa Warusa – pełniących na zlecenie Oktawiana obowiązki komisarzy przeprowadzających parcelację. Przyjacielem Wergiliusza był również główny mierniczy Oktawiusz Musa. Według kilku przekazów poeta miał osobiście starać się u Oktawiana o cofnięcie nakazu wysiedlenia.

Niektórzy uczeni uważają natomiast, że Wergiliuszowi dwa razy odbierano majątek. Początkowo wstrzymano parcelację, dzięki wstawiennictwu życzliwych komisarzy i decyzji Oktawiana. Jednak wybuch wojny peruzyńskiej między Oktawianem a Markiem Antoniuszem w roku 40, doprowadził w Gallii Cisalpińskiej do wznowienia wysiedleń oraz parcelacji gruntów. Rodzina Wergiliusza utraciła ostatecznie swój majątek i nie uzyskała żadnego odszkodowania.

Wkrótce po wysiedleniu zmarł ojciec poety. Wergiliusz nie powrócił już nigdy do Mantui. Zamieszkał na stałe w Neapolu, skąd często wyjeżdżał, ale prawie wyłącznie do Rzymu.

W kręgu Mecenasa thumb|Krąg Mecenasa. Od lewej: Wergiliusz, Horacy, Wariusz i Mecenas. Charles François Jalabert, ilustracja z około roku 1846