thumb|Schemat Kanału Bydgoskiego thumb|Kanał w Bydgoszczy na Flisach thumb|Kanał na zachodnich rubieżach Bydgoszczy thumb|Kanał Bydgoski między Bydgoszczą, a Nakłem thumb|Ujście Kanału Górnonoteckiego thumb|Kanał pod Nakłem Kanał Bydgoski – sztuczna droga wodna łącząca Wisłę i Odrę poprzez ich dopływy: Brdę od strony Wisły oraz Noteć i Wartę od strony Odry. thumb|Nieistniejące już gospodarstwa w Pawłówku w 1944 roku.
Kanał Bydgoski, zbudowany w latach 1773–1774, jest najstarszym czynnym do dziś śródlądowym kanałem wodnym na obecnym terytorium Polski. Starsze od niego są wprawdzie: Kanał Dobrzycki z 1334 r. oraz Kanał Jagielloński z 1483, nie mają one jednak obecnie znaczenia w transporcie wodnym. To przykład XVIII-wiecznej myśli technicznej oraz rozwoju techniki na przestrzeni XIX i początku XX wieku. W 2005 został wpisany w całości do rejestru zabytków. W dwudziestoleciu międzywojennym był uważany za najpiękniejszą i najsprawniejszą drogę wodną II RzeczypospolitejWalenty Winid: Kanał Bydgoski, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928, s. 69..
Położenie Trasa Kanału Bydgoskiego wiedzie dnem Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, na odcinku zwanym Doliną Kanału Bydgoskiego. Przed wykonaniem kanału była to podmokła, zatorfiona dolina, którą niegdyś płynęły wody Pra-Wisły, do czasu, aż rzeka dokonała przełomu pod Fordonem i skierowała swe wody na północ Doliną Dolnej Wisły. Wówczas (ok. 12 tys. lat temu) na zachód od Bydgoszczy wytworzył się dział wód między dorzeczami Odry i Wisły. W holocenie w słabo odwadnianej pradolinie wytworzyła się warstwa torfów o miąższości do 5 m. Dolina ma szerokość ok. 2 km i jest okolona stromymi krawędziami: od północy zboczem Pojezierza Krajeńskiego i od południa zboczem wyższej terasy IX-X Kotliny Toruńskiej. Wyższe jest zbocze północne, którego wysokość względna wynosi 25–40 m. Jest ono rozcięte siecią parowów oraz dolinek denudacyjnych o długościach do kilku kilometrów. Niższe zbocze południowe ma wysokość ok. 10–15 m. Kanał rozpoczyna się w Bydgoszczy w dzielnicy Okole i płynie przez zachodnią część miasta na odcinku 7 km, a kończy się w Nakle nad Notecią.
Droga wodna Wisła-Odra
Kanał Bydgoski jest kluczowym elementem drogi wodnej Wisła-Odra (na kilometrażu 14,4 – 38,9, cała droga ma długość 294,3 km), która z kolei jest częścią międzynarodowej drogi wodnej E-70, łączącej Antwerpię (Belgia, wybrzeże Atlantyku) z Kłajpedą (Litwa, wybrzeże Bałtyku). Kanał od swego zarania miał służyć uruchomieniu tej drogi wodnej i dlatego też należy go rozpatrywać w ścisłym nawiązaniu do niej. Co więcej, jego znaczenie jako samodzielnego cieku nie jest duże, a zamierzonego sensu nabiera dopiero jako element spławnej drogi żeglugowej wschód-zachód. Droga wodna Wisła-Odra rozpoczyna się w Brdyujściu, w Bydgoszczy. Na odcinku 14,5 km pokrywa się z rzeką Brdą, gdzie istnieją dwie śluzy: Czersko Polskie oraz Miejska. Dalszym odcinkiem drogi wodnej jest Kanał Bydgoski, a od Nakła przebiega na Noteci, gdzie wybudowano 14 śluz. Końcowy odcinek żeglugi odbywa się na Warcie aż do ujścia tej rzeki do Odry. Na szlaku znajdują się (od Bydgoszczy do Krzyża km 176,20) 22 śluzy żeglugowe, kilka dużych portów i nabrzeży przeładunkowychM.in. w Bydgoszczy, Nakle, Ujściu, Czarnkowie, Krzyżu, Gorzowie i Kostrzynie. oraz przystanie pasażerskieM.in. w Bydgoszczy, Santoku, Gorzowie i Kostrzynie..
Charakterystyka Całkowita długość Kanału Bydgoskiego wynosi 24,77 km, z czego 15,7 km zlokalizowane jest w zlewni Noteci (Odry), a 9,0 km w zlewni Brdy (Wisły). Różnicę poziomów reguluje sześć śluz wodnych. Kanał Bydgoski jest dwustopniowy, jego szczytowe stanowisko zasilane wodami Kanału Górnonoteckiego zamykają śluzy: od wschodu – Osowa Góra, a od zachodu – Józefinki.
Szlak żeglowny oznakowany jest znakami brzegowymi. Szerokość szlaku wynosi od 28 do 30 m. Głębokość wody w kanale wynosi od 1,6 do 2,0 m w zależności od poziomu piętrzenia. Obiekt jest zaliczony do II klasy drogi wodnej, dostępnej dla barek o ładowności 400 t i zanurzeniu 1,5 – 1,6 m. Okres nawigacji występuje od kwietnia do listopada. Odcinki nasypowe Kanału wykonano w postaci obustronnych grobli gliniastych z ubezpieczeniem skarp opaską faszynową. Brzegi przebiegające w wykopie ubezpieczone są płytą potulicką, ścianką palisadową drewnianą i narzutem kamiennym.
Kanał jest zasilany wodą zasadniczo z dwóch źródeł: Kanału Górnonoteckiego, prowadzącego wody z Noteci górnej do najwyższej przegrody Kanału; w Dębinku znajduje się wodny węzeł rozrządowy, gdzie na odcinku 600 m poprzez dwie śluzy i trzy jazy następuje podział nurtu wodnego Noteci (w sposób umożliwiający regulację) na dwie odnogi: jedną zasilającą Starą Noteć (nieżeglowną) i drugą poprowadzoną kanałem zasilającym (żeglownym) do Kanału Bydgoskiego; niewielkich cieków i potoków w obrębie Bydgoszczy i doliny bydgosko-nakielskiej (m.in. Potok Kruszyński, Struga Młyńska, Struga Prądy). Nadmiar wody z najwyższej przegrody Kanału przelewa się w dwu kierunkach: na wschód w stronę Brdy (dorzecze Wisły), średnio 486 l/s., z tego na śluzie Czyżkówko następuje rozrząd wody w kierunku Kanału Nowego (136 l/s) i Starego(350 l/s)http://www.mpu.bydgoszcz.pl/ Program Rewitalizacji i Rozwoju Bydgoskiego Węzła Wodnego na stronie Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Bydgoszczy, s. 41.; na zachód w stronę Noteci (dorzecze Odry), przy śluzie Józefinki przelewa się przez jaz, a następnie płynie strugą zwaną Paramelką i wpada do Noteci.
Śluzy Kanał Bydgoski rozpoczyna się w bydgoskiej dzielnicy Okole. Na całej swej długości posiada sześć śluz żeglugownych – komorowych. Wysokości spadów na śluzach wahają się od 1,81 (śluza Józefinki) do 7,58 m (śluzy Okole i Czyżkówko, które posiadają dodatkowo zbiorniki oszczędnościowe).
Cztery śluzy znajdują się na początku szlaku, jeszcze w obrębie Bydgoszczy, gdyż ok. 2 km na zachód od granic tego miasta Kanał osiąga najwyższy poziom 59 m n.p.m. – wododział dorzeczy Wisły i Odry. W związku z tym na dość krótkim odcinku 6 km następuje podniesienie poziomu wody o 22,5 m. Przed laty, gdy Kanał był intensywnie użytkowany ten krótki odcinek nazywano schodami Brdy. Następnie występuje jednostajny odcinek Kanału o długości 16,5 km o najwyższym poziomie wody, który nazywano tredlem. Z Notecią kanał łączy się w Nakle, gdzie istnieją dwie śluzy obniżające poziom wody, łącznie o 3,74 mWalenty Winid: Kanał Bydgoski, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928, s. 26..
Śluzy zostały wybudowane (Okole, Czyżkówko), bądź przebudowane w latach 1910–1915, kiedy gruntownie zmodernizowano Kanał do tonażu barek 400 ton. Mają one komory o długości 57,4 m i szerokości 9,6 m.
Śluzy na Kanale Bydgoskim: Nazwa Lokalizacja Odcinek drogi wodnejWisła-Odra Wysokość podnoszenia[m] Lata budowy Obecna forma Okole Bydgoszcz Okole 14,8 km 7,58 1913–1915 1915 Czyżkówko Bydgoszcz Flisy 16,0 km 7,52 1913–1915 1915 Prądy Bydgoszcz Prądy 20,0 km 3,82 1774 1914 Osowa Góra Bydgoszcz Osowa Góra 21,0 km 3,55 1774 1914 Józefinki Nakło nad Notecią 37,2 km 1,83 1774 1914 Nakło Wschód Nakło nad Notecią 38,9 km 1,91 1774 1914 Na wyłączonym z żeglugi odcinku o długości 3 km zwanym Starym Kanałem Bydgoskim, położonym w bydgoskiej dzielnicy Okole, znajdują się kolejne trzy śluzy, które pełnią funkcję jazów oraz zabytków techniki w obrębie plant nad Kanałem Bydgoskim:
Śluzy na Starym Kanale Bydgoskim: Nazwa Odcinek drogi wodnejWisła-Odra Wysokość podnoszenia[m] Lata budowy Obecna forma IV Wrocławska 13,6 km 2,5 1774 1810 V Czarna Droga 14,6 km 1,5 1774 1807 VI Bronikowskiego 15,4 km 1,9 1774 1810 Do 1970 r. na starym Kanale istniały również dwie śluzy: nr II i nr III, rozebrane podczas budowy trasy wschód-zachód w Bydgoszczy.
Części składowe thumb|Kanał Bydgoski nocą thumb|Stawy rybne przy Kanale Bydgoskim w Lisim Ogonie Kanał Bydgoski oprócz śluz posiada równieżWalenty Winid: Kanał Bydgoski, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928, s. 27–35.: pięć przegród – odcinków między śluzami o równym poziomie dna, najdłuższa przegroda (w dwudziestoleciu międzywojennym zwana tredlem) o długości 16,5 km występuje w środkowej części Kanału między śluzami Osowa Góra i Józefinki, najkrótsza 0,9 km między śluzami Prądy i Osowa Góra; ścieżki holownicze po obu stronach kanału – służyły niegdyś do ręcznego holowania tratw i łodzi; jaz do odprowadzania nadmiaru wody z „tredla” na śluzie Józefinki; syfon powyżej śluzy Okole, przeprowadzający pod Kanałem wody potoku Flis; kanał zasilający, w latach 1878–1882 przebudowany i wykorzystany jako element Kanału Górnonoteckiego – służy do zasilania w wodę szczytowego stanowiska Kanału oraz żeglugi dla mniejszych jednostek. Ma długość 16 km, szerokość min. 16 m i prowadzi wody z górnej Noteci. W Dębinku, na tzw. Bydgoskich Łąkach Nadnoteckich jest zbudowany specjalny jaz zastawiskowy, który rozdziela wody płynące Notecią i skierowuje część z nich dla potrzeb Kanału Bydgoskiego. Kanał ten posiada pięć śluz o wymiarach komór 44,3×5,1 m i spadkach: od 0,92 m (śluza Dębinek) do 2,98 m (śluza Łochowo).
Stary Kanał Bydgoski
W latach 1910–1915 miała miejsce przebudowa Kanału. Zmieniono wówczas jego bieg, a stara część zyskała nazwę Starego Kanału Bydgoskiego. Obecnie jest on wyłączony z ruchu. Stanowi atrakcję turystyczną miasta, a jego otoczenie jest parkiem (47 ha) zwanym „Plantami nad Kanałem Bydgoskim”.
Jakość wód Wody Kanału Bydgoskiego posiadają V klasę czystości. Wartości ponadnormatywne osiągają stężenia wskaźników świadczących o wysokim zasoleniu, jak i postępujących procesach eutrofizacyjnych. Wysokie zasolenie Kanału jest konsekwencją zasilania szczytowego odcinka wodami Kanału Górnonoteckiego, który prowadzi wody z zanieczyszczonej Noteci. Na stan czystości wód Kanału oddziaływają również wody Strugi Młyńskiej, które odbierały oczyszczone ścieki z Białych Błót oraz z Bydgoskich Zakładów Elektromechanicznych „Belma”, osady denne oraz zanieczyszczenia spowodowane spływami z kanalizacji deszczowejProgram Ochrony Środowiska dla miasta Bydgoszczy na lata 2005–2012 https://archive.ph/20121221132520/http://www.bip.um.bydgoszcz.pl/na_skroty/polityki_i_programy/Program_ochrony_srodowiska_dla_Miasta_Bydgoszczy_na_lata_2005_-_2012/ ..
W latach 2006–2013 5-kilometrowy odcinek Kanału Bydgoskiego wraz z 12-kilometrowym odcinkiem Brdy w ramach projektu „Bydgoski system wodny i kanalizacyjny II” został poddany bagrowaniu (usunięciu osadów dennych).
Walory przyrodnicze Dolina, w której płynie Kanał Bydgoski jest fragmentem korytarza ekologicznego o znaczeniu międzynarodowym (European Ecological Network), łączącym Dolinę Wisły z Doliną Odry. Wzdłuż pradoliny odbywa się migracja fauny i floryMarcysiak Katarzyna: Ochrona przyrody – Bydgoszcz i okolice. [w:] Banaszak Józef red.: Przyroda Bydgoszczy. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2004. .. W krajobrazie dominują łąki, obfitujące w siedliska stwarzające dobre warunki dla lęgu ptaków. Kanał Bydgoski przepływa przez dwa obszary chronione w sieci Natura 2000: Nazwa Symbol Typ Pow.[ha] Uwagi Dolina Środkowej Noteci i Kanału Bydgoskiego PLB300001 OSO 32672 Obejmuje część Pradoliny Noteci-Warty między Ujściem, a Bydgoszczą. Obszar służy ochronie awifauny. W obrębie obszaru znajdują się dwie ostoje ptaków o randze europejskiej: E37 (Stawy Ostrówek i Smogulec) i E38 (Stawy Ślesin i Występ), gdzie do lęgów przystępuje m.in. 20 gatunków zagrożonych w skali całej UEProgram Ochrony Środowiska dla miasta Bydgoszczy na lata 2013–2016 z perspektywą do 2020 roku. Uchwała nr XXXV/721/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 r. Bydgoszcz. czerwiec 2012.. Dolina Noteci PLH300004 OZW 50532 Obszar obejmuje dno i zbocza Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej od Bydgoszczy na wschodzie, po Wieleń na zachodzie. Znajduje się tu szereg siedlisk chronionych, m.in. łęgi, dąbrowy, łąki trzęślicowe. Obszar częściowo pokrywa się z ostoją ptasią o randze europejskiej E-33. W obrębie doliny i na jej północnym zboczu znajduje się szereg rezerwatów przyrody: