Czynnik rakotwórczy, czynnik onkogenny, kancerogen, karcynogen – czynnik przyczyniający się, przez mutację materiału genetycznego, do rozwoju choroby nowotworowej.
Podział Kancerogeny fizyczne promieniowanie jonizujące promieniowanie UV
Kancerogeny chemiczne Rakotwórcze substancje chemiczne klasyfikowane są zgodnie z klasyfikacją Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC):
grupa 1: substancje rakotwórcze dla człowieka grupa 2A: substancje prawdopodobnie rakotwórcze dla człowieka grupa 2B: substancje możliwie rakotwórcze dla człowieka grupa 3: substancje niemożliwe do zaklasyfikowania jako rakotwórcze dla człowieka grupa 4: substancje prawdopodobnie nierakotwórcze dla człowieka
Przykłady: arsen (→ rak wątroby i oskrzeli) azbest (→ rak oskrzeli i międzybłoniak opłucnej) aminy aromatyczne (→ rak pęcherza) benzen (→ białaczki) nikiel (→ rak oskrzeli i zatok przynosowych) chlorek winylu (→ rak wątrobowokomórkowy) alkohol (→ rak jamy ustnej, przełyku i krtani) leki alkilujące (→ białaczki) dietylostylbestrol – (→ gruczolak wątrobowokomórkowy, rak pochwy) oksymetolon – syntetyczny androgen (→ rak wątroby) thorotrast – kontrast do analizy rentgenowskiej (→ naczyniomięsak) związki powstające w czasie niepełnego spalenia (niekoniecznie papierosów), wskutek zbyt małej ilości tlenu: rodniki związki aromatyczne: substancje smoliste (w tym węglowodory aromatyczne – antraceny, benzopiren), aminy aromatyczne, nitrozaminy dioksyny aflatoksyna – wytwarzana przez pleśń z rodzaju Aspergillus
Kancerogeny biologiczne Zwiększone ryzyko zachorowania na nowotwory, niewynikające z ingerencji w materiał genetyczny jest związane z takimi patogenami jak:
HIV – sam nie jest wirusem onkogennym, ale zwiększa ryzyka wystąpienia różnych nowotworów z powodu obniżenia odporności organizmu, który słabiej zwalcza komórki nowotworowe, a także w związku z transaktywacją innych, onkogennych wirusów (HPV i Epsteina-Barr) Schistosoma haematobium – zwiększone ryzyko raka pęcherza moczowego (ze względu na zwiększoną proliferację nabłonka urotelialnego) Helicobacter pylori – prawdopodobnie (niepotwierdzone) zwiększone ryzyko chłoniaka żołądka z komórek B, a także raka żołądka
Wirusy onkogenne
HHV-8 – herpeswirus 8 – mięsak Kaposiego HPV – wirus brodawczaka ludzkiego – rak szyjki macicy, rak sromu, rak prącia HBV, HCV – wirus zapalenia wątroby typu B i C – rak wątrobowokomórkowy EBV – wirus Epsteina-Barr – ziarnica złośliwa (prawdopodobnie), rak jamy nosowo-gardłowej, chłoniak Burkitta, niektóre rzadkie postacie chłoniaków HTLV-I i HTLV-II – ostra białaczka z limfocytów T
Spożycie alkoholu Spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko wystąpienia różnych rodzajów nowotworów, ale mechanizm, przez jaki etanol miałby zwiększać to prawdopodobieństwo, nie jest znany. Jednym z mechanizmów może być zwiększenie proliferacji komórek wskutek uszkodzenia nabłonka.
W 2005 roku wykazano na modelach eksperymentalnych, że pod wpływem etanolu dochodzi w nowotworach do zwiększenia produkcji czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego oraz czynnika angiogennego, co wskazuje dodatkowy mechanizm przyczyniający się do łatwiejszego wzrostu nowotworów.
W Polsce obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 roku w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracyRozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 roku w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy ()..
Zobacz też kancerogeneza onkogeneza kokancerogen
Przypisy