mały|Księstwo Siewierskie w II połowie XVI wieku thumb|upright=1.3|Dawna granica księstwa siewierskiego na tle granic państw zaborczych mały|upright=1.3|Dawne granice Księstwa Siewierskiego na współczesnej mapie Księstwo siewierskie (łac. Ducatus Severiensis; nazwa użyta po raz pierwszy w 1341 roku siewierz.pl [dostęp 2011-08-08].) – od XIV wieku księstwo we władaniu Piastów: opolsko-raciborskich, bytomskich i cieszyńskich, zależnych od państwa czeskiego. W latach 1312–1337 i 1443–1790 samodzielne księstwo, pod panowaniem książąt siewierskich, którymi od 1443 byli kolejni biskupi krakowscy. W 1790 włączone w granice państwa polskiego.

Geografia Księstwo posiadało powierzchnię około 679 km²Henryk Rutkowski (redakcja), Krzysztof Chłapkowski: Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku; Cz. 2, Komentarz, indeksy. Institute of History of the Polish Academy of Sciences, 2008, s. 68.. Granice księstwa miały naturalny charakter i przedstawiały się następująco: ujście rzeki Kamieniczki na północy, na południu i zachodzie koryto rzeki Brynicy przy jej ujściu do Czarnej Przemszy granicząc ze Śląskiem, na wschodzie koryto Warty oraz dolina rzek Mitręgi w okolicach Chruszczobrodu i rzeki Czarnej Przemszy na południowym wschodzieMapa Księstwa około 1600 roku..

W drugiej połowie XVI w. na terenie księstwa było 75 wsi z których 32 były własnością kościelną (42,7%) a 43 stanowiły własność szlachecką (57,3%); tylko cztery z nich: Gniazdów, Grodziec, Lgota, Siedlec (wszystkie będące własnością duchowną) liczyły prawdopodobnie ponad 200 osób. W tym okresie działał młyn (osada młyńska z własną nazwą) Smardzów oraz funkcjonowało sześć kuźnic: Czekanka, Kamienica, Kuźnica Stara, Kuźnica Sulikowska, Mijaczów (Kuźnica Będuska) i Piwonia (Kuźnica Siekaczowska). Z początkiem XVII w. wzmiankowane są: Kuźnica Przeczycka, Kuźnica Remiszowska, Kuźnica Tąpkowska czy Kuźnice Jawiszów (Jachiszów). Około 1600 r. działało w księstwie pięć komór celnych: trzy w miastach będących własnością duchowną (Czeladź, Koziegłowy, Siewierz) oraz dwie we wsiach Warężyn i Zendek. Oprócz zamku w Siewierzu do początków XVI w. funkcjonował zamek w Koziegłowach, który już w 1548 r. opisany został jako „dawno spustoszony”Ziemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku. Wydanie zbiorcze, pod red. M. Słonia, cz. II: Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Wydanie zbiorcze serii, pod red. H. Rutkowskiego i M. Słonia), Warszawa 2021; s. 748–749, 757, 761, 947–948; dostęp: 2023-07-01..

Pod koniec istnienia w skład księstwa siewierskiego wchodziły ok. 85 wsie i osady, zamek siewierski oraz trzy miasta: Czeladź, Koziegłowy, Siewierz. Miasta te liczyły po ok. 1000 mieszkańców.

Historia Samo użycie określenia księstwo przypada na czas władania Piastów cieszyńskich będących lennikami czeskimi. Wcześniej bowiem jeszcze, książę dzielnicy krakowskiej, Kazimierz II Sprawiedliwy, po zdobyciu władzy w 1177, podarował Mieszkowi Plątonogiemu, księciu raciborskiemu, Siewierz wchodzący w skład kasztelanii bytomskiej i wraz z kasztelanią oświęcimską – w odpłacie za wsparcie go w wewnątrzdynastycznych walkach o władzę w Krakowie.

Po przejściu we władanie przez dynastię Piastów, początkowo jako kasztelania, ziemia ta była własnością najpierw linii opolsko-raciborskiej. Następnie, od 1281, władanie przejęli Piastowie bytomsko-kozielscy, a od 1337 cieszyńscy. W okresie pomiędzy 1312 a 1337 r. kasztelania siewierska została objęta we władanie jako samodzielne księstwo przez jednego z synów Kazimierza I bytomskiego – Mieszka, lub co bardziej prawdopodobne – Jerzego. Po raz pierwszy użycie określenia ‘księstwo’ w odniesieniu do tych terenów datowane jest na rok 1341, co jest echem wcześniejszej sytuacji politycznej.

Historia księstwa, jako księstwa „biskupiego”, rozpoczyna się w pewnym sensie 30 grudnia 1443, gdy od Wacława I cieszyńskiego (który uprzednio restaurował księstwo siewierskie) odkupione zostało za 6 tysięcy grzywien przez biskupa krakowskiego, Zbigniewa Oleśnickiego. Dobra miały przejść we władanie biskupa 1 stycznia następnego roku po uiszczeniu ostatniej raty (procedury w imieniu biskupa krakowskiego dokonał na zamku Lipowiec Jan Długosz), jednak wystąpili przeciwko temu bracia księcia oraz sympatyzujący z husytami: Bolko V Husyta, książę głogówecko-prudnicki oraz pochodzący z bocznej linii dynastii Przemyślidów, Mikołaj V Karniowski. Najdłużej walczył Bolko, pokój podpisany został dopiero w 1453, Mikołaj podpisał rozejm w maju 1444 roku. mały|Zamek w Siewierzu Po zakończeniu sporu w 1453 r. miasto Siewierz i zamek stały się siedzibą biskupów krakowskich pełniących tutaj rolę książąt siewierskich. Jako pierwszy formalnego tytułu księcia siewierskiego zaczął używać w 1484 r. biskup Jan Rzeszowski. Ziemie księstwa były suwerenne terytorialnie i jurysdykcyjnie. Pewna, niejednoznaczna zależność od Rzeczypospolitej wynikała z uwagi na osobę króla, zatwierdzającego kandydaturę na kościelny urząd biskupa krakowskiego. Jednak nie stanowiło to w żaden sposób rozciągnięcia jurysdykcji prawnej Rzeczypospolitej nad Księstwem Siewierskim, gdyż biskupi krakowscy w Siewierzu występowali nie jako najwyżsi przedstawiciele hierarchii kościelnej, tylko jako książęta siewierscy – prawni następcy i kontynuatorzy władzy księcia cieszyńsko-siewierskiego Wacława I i jego poprzedników. Księstwo miało własną gospodarkę, skarb, wojsko oraz surowe prawa z przywilejem katowskim włącznie, co odzwierciedla powiedzenie Kradnij, zabijaj, ale Siewierz omijaj. Nie biło ono jednak swojej monety, a tzw. „dukaty siewierskie” wybite zostały w celach pamiątkowych już po likwidacji księstwa.

W czasie potopu szwedzkiego księstwo nominalnie pozostawało neutralne, jednak na zamku przebywały oddziały hetmana Stefana Czarnieckiego, co skłoniło Szwedów do jego zajęcia.

W 1790 r. Sejm Wielki przejął księstwo siewierskie na Skarb Państwa i włączył je w granice RzeczypospolitejKwartalnik Historyczny nr 04..

thumb|Herb Sołtyk ks. siewierskiego K. Sołtyka, nad wejściem do kościoła św. Macieja w Siewierzu

W 1795 roku po trzecim rozbiorze polskim ziemie dawnego księstwa siewierskiego (oraz inne sąsiednie ziemie małopolskie po rzekę Białą Przemszę) znalazły się w granicach Prus i zostały wcielone do prowincji pod nazwą Nowy ŚląskK. Popiołek, Śląskie dzieje, Warszawa – Kraków 1976, s. 133..

thumb|Jean Lannes, marszałek Francji i napoleoński książę siewierski

W 1807 r. Napoleon Bonaparte restytuował księstwo siewierskie i łącząc je z dominium olkuskim w księstwo olkusko-siewierskie oddał swemu marszałkowi J. Lannesowi, księciu Montebello, ale w 1812 zostało ono skonfiskowane przez Księstwo Warszawskie i włączone do niego jako starostwo. Po kongresie wiedeńskim większość terytorium znalazła się w granicach Królestwa Kongresowego, natomiast Imielin stał się częścią Prus.

Na mocy reskryptu cesarza Austrii Franciszka I Józefa, biskupi krakowscy w 1889 roku utrzymali tytuł książęcy. Tytułu tego używali aż do czasów po II wojnie światowej. Jako ostatni używał go kardynał Adam Stefan Sapieha (zm. 1951). mały|Walery Rzewuski, Adam Stefan Sapieha, 1885-1887, MHF 1854 II 18 Teren księstwa siewierskiego kojarzony jest często z późniejszym Zagłębiem Dąbrowskim, choć nie ma między nimi żadnej bezpośredniej więzi historyczno-administracyjnej. Jednak obecne obszary głównych miast zagłębiowskich: Sosnowca, Będzina i Dąbrowy Górniczej leżą częściowo, a obszar Czeladzi i Wojkowic w całości na terytorium dawnego księstwa siewierskiego. Częste, lecz nieprawdziwe twierdzenia, czyniące z księstwa siewierskiego protoplastę Zagłębia Dąbrowskiego, wymagają jednak wyjaśnienia, iż większość terenu samej Dąbrowy Górniczej (podobnie jak większa część Sosnowca i Będzina) nigdy do tego księstwa nie należała, zaś samo pojęcie Zagłębia Dąbrowskiego powstało dopiero kilkadziesiąt lat po likwidacji księstwa.

Poczet książąt siewierskich Mieszko bytomski 1312–1328 Władysław bytomski 1328–1337 Kazimierz I cieszyński 1337–1358 Bolko II Mały 1359–1368 Przemysław I Noszak 1368–1410 Wacław I cieszyński 1410–1443 Zbigniew Oleśnicki 1443–1455 Tomasz Strzępiński 1455–1460 Jakub z Sienna 1461–1463 Jan Gruszczyński 1463–1464 Jan Lutek 1464–1471 Jan Rzeszowski 1471–1488 Fryderyk Jagiellończyk 1488–1503 Jan Konarski 1503–1524 Piotr Tomicki 1524–1535 Jan Latalski 1536–1537 Jan Chojeński 1537–1538 Piotr Gamrat 1538–1545 Samuel Maciejowski 1546–1550 Andrzej Zebrzydowski 1551–1560 Filip Padniewski 1560–1572 Franciszek Krasiński 1572–1577 Piotr Myszkowski 1577–1591 Jerzy Radziwiłł 1591–1600 Bernard Maciejowski 1600 – 1605 Piotr Tylicki 1607 – 1616 Marcin Szyszkowski 1616 – 1630 Andrzej Lipski 1630 – 1631 Jan Albert Waza 1632 – 1634 Jakub Zadzik 1635 – 1642 Piotr Gembicki 1642 – 1657 Andrzej Trzebicki 1658 – 1679 Jan Małachowski 1681 – 1699 Stanisław Kazimierz Dąmbski 1700 Jerzy Albrecht Denhoff 1701 – 1702 Kazimierz Łubieński 1710 – 1719 Konstanty Felicjan Szaniawski 1720 – 1732 Jan Aleksander Lipski 1732 – 1746 Andrzej Stanisław Załuski 1746 – 1758 Kajetan Ignacy Sołtyk 1759 – 1788 Feliks Paweł Turski 1788 – 1800

Zobacz też Kościół św. Jana Chrzciciela w Siewierzu Klucz siewierski Klucz koziegłowski Państwo muszyńskie

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Feliks Kiryk (red. nauk.): Siewierz, Czeladź, Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i Księstwa Siewierskiego, Katowice 1994. Helena Polaczkówna: Szlachta na Siewierzu Biskupim w latach 1442–1790, Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, 1913 t. 4 cz. 2. Krystian Żelazny: Księstwo Siewierskie – prawo i ustrój a zakres suwerenności względem Korony Królestwa Polskiego, Katowice 2016.

Linki zewnętrzne

Maurycy Dzieduszycki: Zbigniew Oleśnicki, T. 2

Siewierskie Kategoria:Historia Siewierza Siewierskie