Kampania 1919 roku w wojnie polsko-bolszewickiej

Kampania 1919 roku w wojnie polsko-bolszewickiej – operacje, bitwy, boje i potyczki jednostek Wojska Polskiego z oddziałami Armii Czerwonej toczone w pierwszym roku wojny polsko-bolszewickiej.

Geneza thumb|A. Przybylski, Działania wstępne... W wyniku klęski państw zaborczych, po 123 latach niewoli Polska odzyskała niepodległość. Za symboliczną datę tego wydarzenia przyjmuje się dzień 11 listopada 1918 roku. 22 listopada na czele odradzającego się Wojska Polskiego stanął Józef Piłsudski. Dzięki powszechnemu i ochotniczemu zaciągowi, do końca 1918 udało się sformować 39 pułków piechoty, 17 pułków kawalerii i 3 pułki artylerii. Na początku 1919 istniały już zręby odbudowującej się polskiej państwowości. Jednak nadal zupełnie niejasny pozostawał kształt wschodniej granicy państwa. Na gruzach Imperium Rosyjskiego toczyła się wojna domowa, a na wschodnich krańcach odradzającej się Rzeczypospolitej stacjonowały jeszcze wojska niemieckie Ober-Ostu. Ich ewakuacja powodowała, że opuszczane przez nie tereny od wschodu zajmowała Armia Czerwona. Jednocześnie od zachodu podchodziły oddziały Wojska Polskiego.

W lutym 1919 oddziały polskie weszły w kontakt bojowy z jednostkami Armii Czerwonej. Rozpoczęła się nigdy nie wypowiedziana wojna polsko-bolszewicka. W tym okresie prowadzono jedynie ograniczone działania zaczepne. W połowie lutego front polsko-sowiecki ustalił się na linii rzeki Szczary. Siły frontu przeciwsowieckiego dysponowały 12 batalionami, 12 szwadronami i 3 bateriami polowymi. Było to w sumie około 500 oficerów i 7000 szeregowych.

Walczące wojska luty - marzec 1919 JednostkaDowódcaPodporządkowanie Wojsko PolskieGrupa gen. Iwaszkiewiczagen. Wacław IwaszkiewiczNDWPDywizja Litewsko-Białoruskagen. Stanisław SzeptyckiGrupa Podlaskagen. Antoni Listowski Armia CzerwonaArmia ZachodniaAndriej SniesariewFront Zachodni⇒ Zachodnia Dywizja StrzelcówRoman ŁągwaArmia Zachodnia⇒ rewolucyjny pułk warszawskiDywizja Zachodnia⇒ 2 rewolucyjny pułk lubelski

czerwiec 1919

JednostkaDowódcaPodporządkowanie Wojsko PolskieFront Litewsko-Białoruskigen. Stanisław SzeptyckiNDWP⇒ grupa gen. Śmigłego-Rydzagen. Edward Śmigły-RydzFr. Litewsko-Białoruski⇒ grupa płk. Zarzyckiegopłk Ferdynand Zarzycki⇒ grupa gen. Lasockiegogen. Józef Lasocki⇒ grupa gen. Mokrzeckiegogen. Adam MokrzeckiGrupa Podlaskagen. Antoni ListowskiNDWP Armia CzerwonaArmia ZachodniaAndriej Sniesariew⇒ Zachodnia Dywizja StrzelcówRoman ŁągwaArmia Zachodnia

sierpień 1919 JednostkaDowódcaPodporządkowanie Wojsko PolskieFront Wołyńskigen. Antoni ListowskiNDWP⇒ 4 Dywizja Piechotygen. Franciszek AleksandrowiczFront Wołyński⇒ 1 Dywizja Strzelców Polskichgen. Joseph Jean Bernard⇒ grupa gen. Zygadłowiczagen. Gustaw Zygadłowicz⇒ 5 Brygada JazdyFront Galicyjskigen. Wacław IwaszkiewiczNDWP⇒ 10 Dywizja Piechotygen. Lucjan ŻeligowskiFront Galicyjski⇒ 3 Dywizja Piechoty Legionów⇒ 3 Dywizja Strzelców Polskichgen. Eugène Petitdemange⇒ 6 Dywizja Strzelców Polskichgen. Denis de Saucy⇒ 5 Dywizja Piechotygen. Władysław Jędrzejewski⇒ Grupa Wielkopolskagen. Daniel Konarzewski⇒ 3 Brygada Jazdy Armia Czerwona⇒ 15 ArmiaAugust KorkFront Zachodni⇒ 16 ArmiaNikołaj Sołłohub⇒ 12 ArmiaNikołaj SiemionowGłówne Dowództwo listopad 1919 JednostkaDowódcaPodporządkowanieGrupa Śmigłego-Rydzagen. Edward Rydz-ŚmigłyFr. Litewsko-Białoruski⇒ 1 Dywizja Piechoty Legionów⇒ 3 Dywizja Piechoty Legionów⇒ 1 Brygada Jazdypłk Władysław PrażmowskiGrupa gen. Lasockiegogen. Józef LasockiFr. Litewsko-Białoruski⇒ 1 Dywizja Litewsko-Białoruskagen. Józef Lasocki⇒ 8 Dywizja Piechotygen. Stefan MokrzeckiGrupa gen. Żeligowskiegogen. Lucjan ŻeligowskiFr. Litewsko-Białoruski⇒ 2 Dywizja Piechoty Legionówgen. Henryk Minkiewicz⇒ 1 Dywizja Strzelcówgen. Daniel Konarzewski⇒ 2 Brygada Jazdy9 Dywizja Piechotygen. Władysław SikorskiFr. Litewsko-BiałoruskiGrupa gen. Zygadłowiczagen. Gustaw ZygadłowiczOdwód Frontu⇒ 10 Dywizja Piechotygen. Gustaw Zygadłowicz⇒ 6 Dywizja Piechotygen. Bronisław Babiański⇒ 2 Dywizja Litewsko-Białoruskagen. Mikołaj Osikowski grudzień 1919 (fronty Podolski i Galicyjski) JednostkaDowódcaPodporządkowanieFront Wołyńskigen. Antoni ListowskiNDWP⇒ 4 Dywizja Piechotygen. Franciszek KrajowskiFront Wołyński⇒ 13 Dywizja Piechotygen. Jan Romer⇒ 3 Brygada Jazdy⇒ 4 Brygada JazdyFront Podolskigen. Wacław IwaszkiewiczNDWP⇒ 12 Dywizja Piechotygen. Robert Lamezan-SalinsFront Podolski⇒ Grupa gen. Laurenta Bonninagen. Laurent Bonnin⇒ 5 Dywizja Piechotygen. Władysław Jędrzejewskiodwód frontu

Powstanie frontu polsko-sowieckiego 250px|right mały|Adam Przybylski,Wojna Polska 1918–1921

Już w listopadzie 1918 Polacy podjęli rozmowy z dowództwem Ober-Ostu. Na mocy porozumienia z Niemcami, w lutym 1919 oddziały Wojska Polskiego wkroczyły na tereny opuszczane przez jednostki niemieckie. Niemcy zobowiązali się nie wpuszczać wojsk sowieckich na opuszczane przez siebie terytoria aż do chwili, kiedy to miejsce zajmą oddziały polskie. Realizując to porozumienie, pierwsze oddziały Wojska Polskiego w okresie od 9 do 14 lutego przemaszerowały przez strefę wojsk niemieckich.

Po kilkudniowych przemarszach Dywizja Litewsko-Białoruska gen. Wacława Iwaszkiewicza oraz Grupa Podlaska gen. Antoniego Listowskiego dotarły 14 lutego pobliże miasteczka Mosty nad Niemnem. Ukształtowała się linia frontu o długości około 150 kilometrów od Prypeci na południu po Skidel w pobliżu Grodna na północy. Grupa Podlaska gen. Antoniego Listowskiego zajmowała południowy front, a jej oddziały rozmieszczone były pod Annopolem na kierunku Brześć-Pińsk oraz w rejonie Berezy Kartuskiej na kierunku Brześć-Baranowicze.

Na odcinku północnym w rejonie Wołkowyska operowała nie w pełni jeszcze zorganizowana Dywizja Litewsko Białoruska (Grupa gen. Iwaszkiewicza). Oddziały polskie weszły w styczność bojową z sowieckimi awangardami nadciągającymi od strony Wilna, Baranowicz i Pińska. Z tą chwilą powstanie frontu polsko-sowieckiego stało się faktem.

Do końca lutego toczono drobne potyczki z oddziałami Armii Czerwonej. W tym czasie priorytetem dla sowieckiej Rosji była walka z armiami „białych" Rosjan, a dla Wojska Polskiego działania na Ukrainie przeciw wojskom Ukrainy Zachodniej i Ukraińskiej Republiki Ludowej (Naddnieprzańskiej).

Mimo że Naczelne Dowództwo WP w swojej dyrektywie z 21 lutego „Instrukcja dla grup operujących na wschodzie” nakazało defensywne utrzymanie dotychczasowego stanu posiadania, to Grupa gen. Wacława Iwaszkiewicza zajęła 2 marca Słonim i obsadziła linię rzeki Szczary, a jej wydzielone zgrupowanie - Grupa Zaniemeńska - rozszerzyło znacznie pozycje na północ od Niemna. Grupa gen. Listowskiego zajęta 5 marca Pińsk oraz obsadziła linię Jasiołdy i kanału Ogińskiego.

Ofensywa na Wilno

Planowanie operacji thumb|A. Przybylski, Działania wstępne... Sytuacja na froncie zmieniła się na początku kwietnia, kiedy to Naczelne Dowództwo WP zdecydowało się rozpocząć operację zaczepną na kierunku północno-wschodnim. Jej celem było zajęcie Wilna. 26 marca w Brześciu nad Bugiem marszałek Piłsudski odbył naradę z generałami Szeptyckim i Listowskim w sprawie dalszych działań na froncie sowieckim. Generałowie zostali zapoznani ze wstępnym planem wyprawy wileńskiej.

W tym czasie oddziały polskie stały na linii Jasiołda-kanał Ogińskiego, podchodząc na północ od Niemna do linii kolejowej Baranowicze-Lida i do rzeki Dzitwy. Na swym lewym skrzydle miały wojska niemieckie, które nadal obsadzały obszar Grodna. W tym czasie oddziały Armii Czerwonej tworzyły cztery zgrupowania. Pierwsze znajdowało się w obszarze Wilna. Jego wysunięte oddziały stały na linii Żośle-Wysoki Dwór-Przełaje, w luźnej styczności z oddziałami litewskimi i wojskami niemieckimi na Litwie. Jedynie jego lewe skrzydło w obszarze Marcinkaniec było częściowo zwrócone ku oddziałom polskim. Załogę Wilna stanowiły między innymi oddziały I Brygady polskojęzycznej Zachodniej Dywizji Strzelców w składzie 1 Warszawski pułk strzelców i 2 Lubelski pułk strzelców. Drugie zgrupowanie obsadzało obszar Lidy i Nowogródka, a trzecie operowało w obszarze Baranowicz. Na Polesiu stacjonowało kolejne zgrupowanie w rejonie Łunińca. Odwody Sowieci rozlokowali w Mińsku i Bobrujsku.

Między południowym skrzydłem zgrupowania wileńskiego wojsk sowieckich, a zgrupowaniem lidzkim powstała luka o szerokości około 60 km. Tę lukę zamierzał wykorzystać Józef Piłsudski przygotowując swój plan oswobodzenia Wilna. Polskie zgrupowanie uderzeniowe miało skoncentrować się na zachód od Lidy, a jego grupa jazdy dowodzona przez ppłk. Władysława Belinę-Prażmowskiego miała forsownym marszem podejść pod Wilno i zdecydowanym atakiem zdobyć je. Maszerująca za kawalerią polska piechota (2 DP Leg) pod dowództwem gen. Śmigłego-Rydza miała obsadzić miasto i nie dopuścić do jego utraty. Kolejna grupa pod dowództwem gen. Józefa Lasockiego (1 DP Leg., oddział mjr. Mackiewicza, grupa mjr. Janusza Głuchowskiego) miała uderzyć na Lidę, zdobyć ją i tym samym osłonić Wilno od ewentualnego kontruderzenia z południa. thumb|Patrol 4 puł. na placu Katedralnym po zajęciu Wilna; kwiecień 1919

Aby uniemożliwić siłom sowieckim stojącym na południe od Niemna przeciwdziałanie w kierunku Lidy, zamierzano związać je równoczesnym uderzeniem na Baranowicze i Nowogródek. Miało ono także odwrócić uwagę dowództwa sowieckiej Dywizji Zachodniej od głównego kierunku uderzenia, jakim był kierunek wileński. Jako że obszar Grodna nadal zajmowały wojska niemieckie, a ich stosunek do działań polskich na Litwie pozostawał niewiadomą, w obszarze Skidla pozostawiono grupę obserwacyjną płk. Bolesława Freja, która miała zapewnić osłonę operacji od zachodu. Do wykonania operacji wyznaczona została grupa gen. Stanisława Szeptyckiego (Dywizja L-B, zasilona przez część Grupy Poleskiej gen. Listowskiego, oraz nowo sformowane oddziały 1 i 2 Dywizji Piechoty Legionów i 1 Brygady Kawalerii). Dowodzenie operacją przejął Naczelny Wódz, który swoje stanowisko dowodzenia 15 kwietnia rozwinął w Skrzybowcach.

Działania wojsk thumb|Adam Przybylski,Wojna Polska 1918–1921 thumb|Józef Piłsudski, Edward Śmigły-Rydz, Kazimierz Sosnkowski i Stanisław Szeptycki przed frontem oddziałów Wojska Polskiego na Placu Łukiskim w Wilnie thumb|Wojsko przed katedrą wileńską po uroczystym nabożeństwie; kwiecień 1919 Natarcie na Wilno 16 kwietnia grupa gen. Józefa Lasockiego, złożona z części dawnej Grupy Zaniemeńskiej i oddziałów 1 Dywizji Piechoty Legionów, uderzyła na Lidę. Równocześnie kawaleria płk. Beliny-Prażmowskiego w składzie dziewięciu szwadronów kawalerii z plutonem artylerii konnej rozpoczęła marsz na Wilno. W ślad za nim ruszył gen. Edward Śmigły-Rydz z trzema batalionami 2 Dywizji Piechoty Legionów i dwiema bateriami artylerii. Lidę opanowano dopiero następnego dnia. W ataku na miasto musiały pomóc dwa przybyłe w rejon koncentracji z opóźnieniem bataliony 2 DP Leg. Mimo to marsz w kierunku Wilna odbywał się na ogół zgodnie z planem. O świcie 19 kwietnia niezauważone przez Sowietów polskie szwadrony podeszły pod Wilno. Wykorzystując element zaskoczenia opanowały dworzec kolejowy i znaczną część miasta. Stopniowo jednak opór przeciwnika przybierał na sile, a słaba liczebnie kawaleria, rozproszona w ulicach rozległego miasta, znalazła się w trudnym położeniu. Dopiero wieczorem nadeszły z pomocą pierwsze oddziały piechoty, dowiezione pociągiem zdobytym w Wilnie. 21 kwietnia do Wilna przybyła cała 2 DP Leg. z gen. Śmigłym-Rydzem. Uderzenie dywizji pozwoliło wyzwolić pozostałe dzielnice miasta, a przeciwnik w godzinach południowych wycofał się w nieładzie w kierunku na Mejszagołę.