thumb|240px|Wazy kanopskie z czasów XIX dynastii (Muzeum Egipskie w Berlinie) thumb|150px|Etruska urna kanopska (VI wiek p.n.e.) Kanopy (także wazy lub urny kanopskie) – w starożytnym Egipcie rytualne naczynia, w których umieszczano wnętrzności wyjęte z ciała przed mumifikacją i odpowiednio zakonserwowane.
Nazwa pochodzi od greckiej nazwy starożytnego egipskiego miasta Kanopos (gr. Κάνωβος Kánōbos, łac. Canopus) w Delcie, w okolicach dzisiejszej Aleksandrii, w którym pierwotnie odnaleziono te naczyniaCzczony tam Ozyrys w Epoce Późnej wyobrażany był w uproszczonej postaci naczynia w kształcie odwróconego stożka zakończonego głową bóstwa; mylna interpretacja XIX-wiecznych badaczy starożytności spowodowała, że utożsamiono je z naczyniami używanymi przy mumifikacji (Guy Rachet: Słownik cywilizacji egipskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 152-153).. Zwykle wykonane były z alabastru lub gliny, spotyka się jednak również kanopy drewniane, kamienne i fajansowe. Zawsze występowały w rytualnej liczbie czterech związanej z bóstwami pogrzebowymi – tzw. synami Horusa.
Gliniane kanopy znane są już z okresu Starego Państwa. Początkowo zamykane były płaskimi przylegającymi (czopowanymi) pokrywami, na początku Nowego Państwa nakrywkami wyobrażającymi głowę zmarłej osoby (lub według innej wersji – głowy synów Horusa w postaci ludzkiej), a w Epoce Późnej zaczęto je przyozdabiać tymi głowami w postaci zwierzęcej: Imseta (o głowie ludzkiej – dla wątroby), Hapiego (z głową pawiana – dla płuc), Kebehsenufa (głowa sokoła – dla jelit) i Duamutefa (głowa psa podobnego do szakala – dla żołądka). Każdy z geniuszy opiekuńczych zmarłego był z kolei pod ochroną bogiń opiekuńczych: Izyda strzegła wątroby, Neftyda – płuc, Neit – żołądka, a Selkit – jelit.
Kanopy zwykle umieszczane były w specjalnie na ten cel wykonywanej skrzyni-kaplicy, na której ścianach umieszczano rzeźbione wizerunki opiekuńczych bogiń (Neftydy i Izydy), niekiedy też innych bóstw (Ozyrysa, Sokarisa, synów Horusa) oraz elementy symboliczne (np. wyobrażenia ochronnych amuletów). W czasach późniejszych (X-VII w. p.n.e.) zastąpiono je mniejszymi, drewnianymi i dekorowanymi polichromią skrzynkami kanopskimi, do których wprost wkładano zmumifikowane wnętrzności zmarłego owinięte bandażami; w tej odmianie używano ich jeszcze w okresie ptolemejskimGaleria Sztuki Starożytnej: Egipt – Bliski Wschód. Przewodnik. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2007, s. 118-119..
W staroegipskim obrządku pogrzebowym niekiedy stosowano też tańsze, fałszywe kanopy jako naczynia bez wydrążonego wnętrza i jego zawartości, lecz z odpowiednim nakryciem w postaci głów bóstw rytualnychStarożytne kultury Egiptu i Mezopotamii. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 1977, s. 32..
Nazwę tę później stosowano także wobec etruskich urn dwustożkowych bądź owalnych, z nakryciem wyobrażającym głowę ludzką, wykonywanych w VII-VI wieku p.n.e. (głównie w Clusium), i błędnie odnosząc ją do rodzaju popielnic (urn grzebalnych) w europejskim pochówku ciałopalnym.
Uwagi
Przypisy Sztuka świata. T. 17. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 2013, . Encyklopedia sztuki starożytnej. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1974. Nowa encyklopedia PWN. T. 3, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, . Władysław Kopaliński: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1989. Krystyna Zwolińska, Zasław Malicki: Mały słownik terminów plastycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993. Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Monika Bielska-Łach, Anna Manteuffel-Szarota: Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 174.
Kategoria:Kultura starożytnego Egiptu Kategoria:Pojemniki