Grabiec (Lycocorax pyrrhopterus) – gatunek ptaka z rodziny cudowronek (Paradisaeidae), najstarszy przedstawiciel rodziny. Występuje na 7 wyspach w indonezyjskiej prowincji Moluki Północne. Zasiedla głównie lasy i skraje lasów oraz plantacje, rzadziej inne tereny z choćby nieznacznym udziałem drzew i krzewów. Żywi się głównie owocami, a aktywny jest zwłaszcza o świcie i zmierzchu. Nie jest zagrożony wyginięciem. Wyróżniane są trzy podgatunki, których status jest kwestionowany – być może stanowią dwa lub trzy odrębne gatunki. Ze względu na podobieństwo do krukowatych – mocny, ciemny dziób, matowe czarne upierzenie, cynamonowobrązowe skrzydła – gatunek ten początkowo zaliczono właśnie do tej rodziny.

Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Lucjan Bonaparte w 1850. Holotyp pochodził z Halmahery, największej wyspy Moluków. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Corvus pyrrhopterus. Zanim uznano go za przedstawiciela cudowronek (Paradisaeidae), grabiec był włączany do krukowatych (Corvidae), a Wallace (1869) uznał go za szpaka podobnego do wrony lub kruka. Obecnie (2021) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza grabca w rodzaju Lycocorax Bonaparte, 1853. Podobną klasyfikację zastosowali autorzy Kompletnej listy ptaków świata (2021) oraz Clements Checklist of Birds of the World (2019). We wszystkich tych ujęciach grabiec dzieli się na trzy podgatunki. Ich status i potencjalna odrębność gatunkowa są niepewne, a tym samym również monotypowość rodzaju.

Oprócz podgatunku nominatywnego, grabca brązowoskrzydłego, L. (p.) pyrrhopterus (Bonaparte, 1850), do rangi gatunku wynoszone bywają grabiec rajski, L. (p.) morotensis (Schlegel, 1863) i grabiec lśniący, L. (p.) obiensis (Bernstein, 1865). Hermann Schlegel opisał grabca rajskiego na podstawie okazów z kolekcji Heinricha Bernsteina. Ten został wysłany do ówczesnych Holenderskich Indii Wschodnich – później ogłosiły niepodległość jako Indonezja – by pozyskać okazy do kolekcji Muzeum Historii Naturalnej w Lejdzie. Bernstein stacjonował w Ternate, skąd odbył co najmniej 9 wypraw. Holotyp L. (p.) morotensis zdobył 23 sierpnia 1861 podczas drugiej z nich. W trakcie piątej wyprawy, między 17 lipca a 2 września 1862, na Obi pozyskał cztery okazy reprezentujące nieznane dotąd taksony, w tym L. (p.) obiensis.

Autorzy Handbook of the Birds of the World pierwotnie uznawali podział na trzy podgatunki. Zostało to zmienione i w opracowywanej przy współpracy z BirdLife International liście ptaków świata (wydanie książkowe: 2016, 5. wersja online: grudzień 2020) zastąpiły je dwa gatunki – jeden z dwoma podgatunkami, trzeci uzyskał rangę gatunku. Ponieważ BirdLife International opiniuje przy tworzeniu Czerwonej Księgi IUCN, od 2016 oceniany jest stopień zagrożenia dla dwóch gatunków. W takim ujęciu, zaakceptowanym również przez niektóre inne autorytety, za całkiem odrębny gatunek uznaje się grabca lśniącego (jako L. obiensis), natomiast grabiec rajski i brązowoskrzydły stanowią dwa podgatunki L. pyrrhopterus.

Po raz pierwszy przedstawicieli rodziny cudowronek rozpatrzono jako gatunki filogenetyczne (ewolucyjne) w 1992. Cracraft potraktował każdy z trzech podgatunków grabca jako osobny gatunek. Z jego podejściem nie zgodził się Snow (1997), według którego kryteria oceny przyjmowane dla poszczególnych gatunków były niespójne. Cracraft przypisał populacje z Batjan i Halmahery do jednego gatunku, mimo że według jego kryteriów można było je rozdzielić. Uzasadnił to wstrzymaniem się z decyzją do czasu pojawienia się nowych informacji o zróżnicowaniu behawioralnym i genetycznym grabców z tych populacji. Według Snowa w ten sam sposób Cracraft mógłby wyjaśnić przyznanie danemu taksonowi rangi gatunku.

Filogeneza Grabiec jest najstarszym gatunkiem cudowronek. Wchodzi w skład kladu bazalnego tej rodziny, który obejmuje również fałdowrona lśniącego (Phonygammus keuraudrenii) oraz cztery gatunki fałdowronów Manucodia. W bazie TimeTree dostępne są dane z czterech badań opublikowanych przed 2017 (kiedy opublikowano podstawową wersję bazy) pozwalające na oszacowanie czasu oddzielenia się linii rozwojowych kladu Lycocorax+Phonygammus+Manucodia, samego rodzaju Lycocorax, a w końcu rozdzielenia się Phonygammus i Manucodia. Wyodrębnienie się linii Lycocorax+Phonygammus+Manucodia nastąpiło w oligocenie lub na początku miocenu – między 28,8 a 18,2 mln lat temu. Linia rozwojowa grabca oddzieliła się między 17,2 a 12,3 mln lat temu.

Wyjątkowy na tle rodziny jest u przedstawicieli kladu Lycocorax+Phonygammus+Manucodia brak znaczącego dymorfizmu płciowego. Poza tym brak go jedynie u dwóch gatunków z rodzaju Astrapia, czasami wydzielanych do Paradigalla: tarczonosa długosternego (A. carunculata) i kusego (A. brevicauda). Gatunki z tej grupy są również monogamiczne i dobierają się w pary, co jest nietypowe dla cudowronek. W przypadku grabca nie ma jednak pewnych danych. Brak znaczącego dymorfizmu płciowego, monogamia i utrzymywanie par razem tworzą strategię życiową dosyć „mało efektowną” w porównaniu do reszty cudowronek. Ułatwia to dyspersję i pozwala wytłumaczyć obecność fałdowronów Manucodia+Phonygammus na kilku wyspach u wybrzeży Nowej Gwinei oraz na półwyspie Jork, a Lycocorax – na Molukach Północnych. Tarczonosy są geograficznie ograniczone do Gór Środkowych i gór Ptasiej Głowy, a także Fakfak; mają więc niewielkie możliwości dyspersji.

Niemal wszystkie cudowronki występują na Nowej Gwinei i wyspach w obrębie jej górotworu. Grabiec i flagowiec (Semioptera wallacii) jako jedyne zasiedliły Moluki Północne. Według Irestedt et al. (2009) współczesne rozmieszczenie tych gatunków może być wynikiem głównie specjacji allopatrycznej oraz wahań poziomu morza pod koniec pliocenu i w miocenie. Trudniejsze do wyjaśnienia jest występowanie we wspomnianym regionie flagowca. Należy wziąć pod uwagę, że jest to gatunek ewolucyjnie młodszy od grabca. Linia rozwojowa flagowca wyodrębniła się bowiem między 14,6 a 9,8 mln lat temu (według wspomnianych 4 źródeł w bazie TimeTree). Był to późny miocen (ogółem trwający 23,03 do 5,33 mln lat temu). Specjacja musiała zachodzić więc wtedy, kiedy Moluki Północne (będące wyspami oceanicznymi) dryfowały obok półwyspu Ptasia Głowa.

Poniższy kladogram przedstawia relacje w obrębie kladu bazalnego Paradisaeidae według Irestedt et al. (2009) i Jønsson et al. (2016). Jetz et al. (2012) i Marki et al. (2005) inaczej przedstawiają jedynie pozycję M. jobiensis i M. ater (nie jako gatunki siostrzane):

Następujący kladogram prezentujący pozycję grabca na tle całej rodziny opiera się o pracę Irestedt et al. (2009). Przedstawiony został jednak według Ligon et al. (2018), w której to pracy uaktualniono pozycję Lophorina i Ptiloris:

Etymologia Nazwa rodzaju Lycocorax pochodzi od Lycos Boie, 1829, synonimu dla Corvus monedula – kawki zwyczajnej oraz greckiego słowa κόραξ koraks – „kruk”. Według innego źródła nawiązuje nie do kawki, a „wilka” – λύκος lykos. Epitet gatunkowy pyrrhopterus wywodzi się od πυρρός pyrros – „ognisty”, „czerwony” i -πτερος -pteros – „-skrzydły”.

Morfologia Długość ciała wynosi od 42 do 44 cm (według jednego ze starych źródeł – od 38 cm). Masa ciała: u samców grabców brązowoskrzydłych 242–304 g (n=8), u grabców lśniących – 300–370 g (n=9), natomiast u samic jest to odpowiednio 218–276 g (n=7) i 250–316 g (n=5). Dane o masie ciała pochodzą z etykiet dołączonych do okazów muzealnych – część ptaków po zabiciu była jeszcze ważona. Takich adnotacji Frith i Frith (1997) nie znaleźli na etykietach okazów grabców rajskich. Wymiary szczegółowe – zebrane przez tych samych autorów – podane w milimetrach znajdują się w poniższej tabeli (n oznacza liczbę zmierzonych okazów).

+Wymiary szczegółowe dla przedstawicieli wszystkich podgatunków grabca według Frith i Frith (1997)Długość (mm)skrzydłaogonaskokudziobaL. (p.) pyrrhopterussamceśr.19014342,046,6175–206127–16038,7–44,041,8–49,1n2827samiceśr.18613941,744,6176–197131–15338,9–44,740,8–48,8n27L. (p.) morotensissamceśr.21915649,255,55214–223152–16148,1–50,554,5–56,2n4samiceśr.20914546,552,9209–210143–14744,8–49,052,6–53,6n3L. (p.) obiensissamceśr.20414545,552,3190–224135–15643,0–49,349,0–56,2n26samiceśr.19814145,150,3186–208130–15242,2–47,744,9–54,4n19wszystkie podgatunkisamceśr.19814544,149,8175–224127–16138,7–50,541,8–56,2n5857samiceśr.19214043,347,3176–210130–15338,9–49,040,8–54,4n49

Grabce wszystkich podgatunków można łatwo zidentyfikować po czerwonej tęczówce, mocnym ciemnym dziobie, matowym czarnym upierzeniu, cynamonowobrązowych skrzydłach i białych plamach na skrzydłach. Dalszy opis dotyczy ptaków podgatunku nominatywnego, jeżeli nie zaznaczono inaczej.

Pióra na głowie popielatobrązowe, wydają się być nieco czarniawe i połyskliwe. Ciemię ciemniejsze. Obszar od płaszcza do pokryw podogonowych jaśniejszy i bardziej szary ze słabym niebieskoszarym połyskiem (z nieznaczną domieszką zieleni). Skrzydła z wierzchu brązowe, przy czym pokrywy i lotki III rzędu są ciemniejsze od cynamonowobrązowych lotek. Lotki I rzędu u nasady białe, co w różnym stopniu widać u siedzącego ptaka, lecz u lecącego – bardzo wyraźnie. Ogon czarniawobrązowy, połyskujący. Spód ciała ubarwiony podobnie do płaszcza, lecz jaśniejszy, z niebiesko-zielonym połyskiem. Brzuch bardziej brązowy, podobnie jak okolice kloaki i pokrywy podogonowe. U osobników w 1. szacie ciemię, środek grzbietu oraz wierzchnia strona ogona są ubarwione jak u dorosłych. Pozostała część upierzenia brązowawa ze znikomym niebiesko-czarnym połyskiem. Pozostały na spodzie ciała puch brązowy, matowy. Później osobniki młodociane uzyskują szatę bardziej matową i mniej czarniawą od dorosłej. Prawdopodobnie skrzydła są bardziej jasnobrązowe.

Grabce rajskie na tle dwóch pozostałych wyróżniają się znacząco większymi rozmiarami ciała. Upierzeniem przypominają grabce brązowoskrzydłe, jednak są jaśniejsze, bardziej brązowawe z wierzchu i ciemniejsze od spodu. Biały obszar u nasady lotek I rzędu stosunkowo duży.

Odrębność grabców lśniących była od dawna wspominana w literaturze. Znacznie bardziej różnią się upierzeniem od grabców brązowoskrzydłych niż różnią się od nich grabce rajskie. U ptaków tego podgatunku – nieco większych niż L. (p.) pyrrhopterus – całość upierzenia jest ciemniejsza, mocniej i bardziej zielono opalizująca. Zewnętrzne chorągiewki lotek są ciemnobrązowe, nie jasnobrązowe, przez co nie kontrastują z tułowiem. Na żywo grabce lśniące mają ponoć bardziej przypominać fałdowrony. Pióra w obszarze kantarka oraz brwi są dłuższe i grubsze, co daje wrażenie wyrastania u tych ptaków gęstej „brwi”.

Frith i Frith (1998) stwierdzili aberracje barwne u 2 z 224 (0,9%) zbadanych okazów muzealnych (różnych podgatunków). Były to dwie samice, odpowiednio z jednym białym piórem w płaszczu i z dużą białą plamą na środku brzucha.

Części nieopierzone Tęczówka krwistoczerwona (opisywana też jako głębokiej czerwieni). Za okiem znajduje się niewielki obszar nagiej szarej skóry. Dziób (niekiedy błyszczący) i nogi czarne.

Zasięg występowania thumb|Mapa zasięgu występowania podgatunków grabca na poszczególnych wyspach Moluków Północnych Zasięg występowania grabca obejmuje 7 wysp w prowincji Moluki Północne, która stanowi jedno z 7 indonezyjskich centrów endemizmu. Według szacunków BirdLife International obszar ten zajmuje 59,8 tys. km², z czego na grabca lśniącego przypada 3,6 tys. km², a na brązowoskrzydłego i rajskiego łącznie – 56,2 tys. km². Rozciągłość południkowa zasięgu całego gatunku to około 485 km (od Tanjung Sopi na północy Morotai po Wai Lower na południu Obi ).

Grabce lśniące występują na Obi i Bisa, znajdujących się w skrajnie południowej części Moluków Północnych. Z szacowanych 3,6 tys. km² większość zajmuje Obi – 2,67 tys. km². Na Obi grabce lśniące nie występują jedynie na terenach nadbrzeżnych. Zasięg geograficzny tego podgatunku (L. (p.) obiensis) jest najbardziej wysunięty na południe spośród wszystkich trzech.