mały|upright=1.3|Bryzgowia w czasach Karolingów Gmina Bollschweil – obejmuje od 1974 r. w swoich granicach administracyjnych miejscowości Bollschweil i St. Ulrich, a jej dzieje wpisują się w historię lokalną, dotyczącą w najbliższej okolicy dolin Möhlintal, Hexental i Schneckental oraz otaczających je przedgórzy (Schönberg i Batzenberg) i niższych partii Schwarzwaldu, a w szerszej perspektywie regionu Bryzgowia w jego historycznych granicachW tym artykule jako Bryzgowia (Breisgau) rozumiany jest obszar, który odpowiadał alemańskiemu Gau i sięgał na południu do Renu koło Bazylei, na północy do rzeczki Bleiche między miejscowościami Kenzingen a Herbolzheim, na zachodzie opierał się o Górny Ren, a na wschodzie o Schwarzwald. Por.https://www.deutsche-staedte.de/breisgau/ Podobne ramy terytorialne przyjęto dla przedstawienia historii Fryburga Bryzgowijskiego w 3-tomowym dziele Geschichte der Stadt Freiburg, s. 42: „Als regionaler Rahmen bietet sich der Breisgau und insonderheit dessen nördlicher Teil an”..

Ślady najwcześniejszej obecności neandertalskich plemion zbieracko-łowieckich pochodzą z wykopalisk archeologicznych w pobliżu Bollschweilu i sąsiadujących gmin (Ehrenkirchen i Ebringen) i datowane są na starszą epokę kamienia ok. 160–40 tys. lat p.n.e. Z tego regionu znane są też ślady kultury magdaleńskiej, których wiek oceniany jest na 18–11 tys. lat. Z pól na wschodzie Bollschweilu pochodzą znaleziska wskazujące na kulturę tardenoską i początki epoki mezolitycznej (9–5,5 tys. lat temu). Z okresu 2500–2000 lat p.n.e., przełomu epok miedzi i brązu, pochodzą wykopaliska z grot Ölbergu na granicy Bollschweilu i Ehrenkirchen. Wykopaliska w gminach wokół Bollschweilu dowodzą zasiedlenia tych terenów przez Celtów, łączonych z kulturami halsztacką i lateńską, od ok. IX w. p.n.e.; oni też zamieszkiwali otoczone wałami osiedla na Schönbergu (opuszczone ok. połowy V w.) i na Kegelriss (wzniesienie w obrębie góry Fohrenberg w pobliżu płd.-zach. granicy Bollschweilu). To drugie było zamieszkałe także w okresie, kiedy Bryzgowia leżała w granicach Cesarstwa Rzymskiego od połowy I do połowy III w. n.e.

Ani z okresu rzymskiego, ani z epoki osiedlania się w Bryzgowii gromad ludów germańskich (np. Alemanów), ani też z czasów frankijskich władców z dynastii merowińskiej nie odnaleziono w najbliższym sąsiedztwie Bollschweilu żadnych śladów archeologicznych.

Pierwsze pisemne wzmianki na temat Bollschweilu i St. Ulrich pochodzą z IX w. i dotyczą własności opactwa Sankt Gallen: akt darowizny z 828 r. dla tego klasztoru terenów w Puabilinswilare – w miejscu utożsamianym przez większość badaczy z późniejszym Bollschweilem, oraz dokument z 859 r., będący aktem wymiany gruntów w górnych partiach doliny rzeki Möhlin na tereny uprawne w dolinie Hexental. W 1087 r. te grunty w Möhlintal przeszły na własność opactwa Cluny i na ich terenie mnich z tego opactwa Ulryk rozpoczął budowę założenia klasztornego według reguły kongregacji kluniackiej, które po jego śmierci (1093 r.) i pochówku w obrębie kościoła stało się lokalnym miejscem kultu jego osoby. Osadę wokół klasztoru, wcześniej zwaną Zell lub Zelle, zaczęto przed połową XIV w. nazywać St. Ulrich. W Bollschweilu, leżącym u wylotu Möhlintal, Ulryk z Cluny założył benedyktyński dom klasztorny dla kobiet, który po ok. 25 latach (w 1115 r.) został przeniesiony do pobliskiego Sölden. Utworzony przez niego w Zell klasztor pod wezwaniem św. Piotra pozostał do początków XIV w. właścicielem znacznych dóbr na terenie Bollschweilu; wójtami tej osady byli grafowie von Urach z Fryburga, a folwarku panowie Staufen.

Pod koniec XIII w. wójtostwo przeszło w ręce możnego rodu SnewlinówW historycznych tekstach łacińskich i niemieckich nazwisko to występuje m.in. także w wersjach Schneulin i Schnewlin. Tutaj podawane jest ono w pisowni jednolicie utrzymanej w monografii tego rodu Die Freiburger Familie Snewlin H. Nehlesena. Wymową każdej z tych wersji jest [ʃnˈɔʏ̯lɪn] (w zapisie IPA)., wywodzących się z fryburskiego patrycjatu. Im też w 1325 r. klasztor w Zell odsprzedał swoje prawa do gruntów w Bollschweilu i z gałęzią tego rodu – Snewlin Bernlapp związane były losy wsi przez kolejnych pięć stuleci. Wiadomo, że od samego początku XIV w. mieli oni na jego terenie umocnioną siedzibę, od połowy XV w. poświadczoną jako zamek. Snewlinowie kontrolowali też wydobycie rud metali i wytop srebra w dolinie Möhlintal, gdzie stał zajmowany przez nich zamek Birchiburg. Wskutek zatargów o prawa do handlu srebrem z austriackim namiestnikiem Bryzgowii w końcówce lat 70. XIV w. Birchiburg został w trakcie zbrojnej napaści zniszczony, a wydobycie rud metali ustało w połowie XV w. Z oryginalnych zabudowań klasztoru i kościoła w St. Ulrich po pożarach w XV w. nie zachowało się nic oprócz gotyckiej kamiennej figury Madonny z Dzieciątkiem oraz XI-wiecznej kamiennej misy z rzeźbionym obrzeżem o nieustalonym jednoznacznie przeznaczeniu, prawdopodobnie chrzcielnicy. Również z otoczonego fosą zamku Snewlinów, po jego zburzeniu w trakcie powstań chłopskich w 1525 r., nie zachowały się żadne znaczące fragmenty.mały|299x299px|Bollschweil – widok na zachód ku wzgórzom Ölberg po lewej oraz Urberg i niższy Steinberg po prawej, w tle Wogezy mały|299x299px|Bollschweil – widok na pn. wschód ku podgórzom Schwarzwaldu; po lewej wylot doliny Möhlintal, w tle masyw Schauinsland

Okresy prehistoryczny i starożytny Paleolit środkowy Najwcześniejsze ślady ludzkiej obecności w okolicach Bollschweilu, odkryte i zbadane przez archeologów do końca XX w.Opis stanu badań i publikacji dotyczących tego zagadnienia do roku 2005 zawiera artykuł H. Wagnera „Ur- und Frühgeschichte am Schönberg” w monografii Der Schönberg, skąd pochodzą też informacje w poniższej tabeli Znaleziska archeologiczne., sięgają środkowego paleolitu i późniejszej części zlodowacenia Riss. Stanowiska znalezisk znajdowały się na terenie kamieniołomu w dolinie Allental i na wzgórzu Steinberg (obie lokalizacje w granicach gminy Bollschweil) oraz w pieczarach na wschodnim zboczu Ölbergu (415 m), leżącym na granicy między gminami Bollschweil i Ehrenkirchen. Wzgórza Steinberg i Ölberg są południowymi krańcami masywu Schönbergu (644 m), należącego do przedgórzy (Vorbergzone) Schwarzwaldu. Odkryć w wyrobiskach kamieniołomu w Bollschweil-Ellighofen w 1995 r. dokonało dwóch paleontologów amatorów, późniejsze prace prowadzone były przez zespoły akademickie. Ich znaleziska – liczne fragmenty kości zwierzęcych, w tym cios mamuta, i kilka artefaktów datowanych na przedział ok. 160–120 tys. lat temu – wzbogaciło w 1998 r. wyjątkowo cenne znalezisko doskonale zachowanego pięściaka. To stanowisko archeologiczne w Bollschweilu uznawana jest za wyjątkowe w tej części Niemiec za względu zarówno na kości mamutów, jak i dowody zamieszkiwania tego terenu przez neandertalczyków. Inne ślady działalności człowieka na tych terenach odkryto na południowy wschód od sąsiadującego z Bollschweilem Ehrenstetten (gmina Ehrenkirchen) oraz na zachodniej flance Schönbergu w pobliżu Ebringen. Znalezione artefakty (patrz zestawienie Znaleziska archeologiczne poniżej) były wytworzone przez neandertalczyków (Homo sapiens neanderthalensis), gatunek człowieka dobrze dostosowany do panującego w tamtym okresie surowszego klimatu – w starszej epoce kamienia miały miejsce zmiany klimatyczne obejmujące okresy lodowcowe i ocieplenia (interglacjały). W trakcie zlodowacenia alpejskiego Riss (200–130 tys. lat temu) lodowcami pokryte były szczyty i doliny Scharzwaldu od wysokości ok. 750–800 m n.p.m., natomiast wzniesienia przedgórzy Schwarzwaldu otaczające Bollschweil na zachodzie, dolina Hexental i niżej położone obszary Niziny Górnoreńskiej były wolne od lodu i porośnięte tundrą. Fragmenty kości żyjących wówczas zwierząt (mamutów, nosorożców włochatych, dzikie gatunki koni i wołowatych) znaleziono na terenie kamieniołomu w dolinie Allental, a analizy ESR wykazały ich pochodzenie z późniejszej fazy przedostatniego zlodowacenia. Artefakty znalezione w kamieniołomie w Ellighofen, jak i inne w rejonie Schönbergu potwierdzają, że ten rejon był zamieszkały przez neandertalczyków w okresie ok. 160–40 tys. lat p.n.e. mały|Dolina Allental i kamieniołom, po prawej wzgórze Steinberg z winnicami Bollschweilu

Paleolit górny mały|lewo|Kamieniołom w dolinie Allental, po lewej Ölberg od północy Z początków górnego paleolitu, ok. 35 tys. lat temu, kiedy na terenie Europy pojawił się człowiek rozumny (Homo sapiens sapiens), brak dotychczas w okolicy Bollschweilu liczniejszych znaleziskH. Wagner w artykule „Ur- und Frühgeschichte am Schönberg” w monografii Der Schönberg, s. 243, twierdzi, że nowe znaleziska są kwestią czasu, a najbardziej prawdopodobnym ich rejonem jest masyw Schönbergu.. W trakcie maksymalnej fazy zlodowacenia alpejskiego Würm, 20–18 tys. lat temu, dominujący nad doliną Hexental masyw Schauinsland pokrywały lodowce; jego zachodnią flanką, gdzie mają źródła przepływająca przez Bollschweil Möhlin i jej główny dopływ Neumagen, lodowce schodziły w dolinę Münstertal (Spielweg) do wysokości ok. 500 m n.p.m., a ślady obecności lodowca w najwyższej partii doliny rzeki Möhlin (w rejonie Kaltwasser) znaleziono na wysokości 1000–870 m n.p.m. mały|Wylot jaskini Ölberggrotte na połud.-zach. stoku Ölbergu Na południowo-wschodniej stronie Ölbergu, w pasie skał jurajskich (Hauptrogenstein – formacja litostratygraficzna jury środkowej), znajdują się cztery płytkie grotyIch nazwy to: Teufelsküche, Ölberggrotte oraz Ölberghöhle 1 i Ölberghöhle 2. Istotne znaleziska pochodzą z Ölberggrotte, powszechnie jednak używa się w piśmiennictwie określenia Teufelsküche jako odnoszącego się do całego stanowiska archeologicznego., o których przypuszcza się, że oferowały paleolitycznym myśliwym schronienie w pobliżu punktu obserwacyjnego, jakim były partie szczytowe Ölbergu, wówczas nieporośnięte lasemH. Wagner w artykule „Ur- und Frühgeschichte am Schönberg” w monografii Der Schönberg na str. 246 i 248, podaje opisy (wg aktualnego stanu badań) ówczesnych warunków naturalnych wokół Ölbergu.. Jedna z tych jaskiń, Ölberggrotte, i tereny bezpośrednio z nią sąsiadujące dostarczyły źródeł archeologicznych dokumentujących przebywanie tam gromad ludzi zaliczanych do kultury magdaleńskiej. Grota ta, choć niewielkich rozmiarów (ok. 10 m²), okazała się bogata w wykopaliska: pośród prawie 3,5 tys. odnalezionych elementów krzemiennych znajdują się m.in. tylczaki łukowe oraz proste ostrza, drapacze, rylce, a także wyroby ze zwierzęcych kości i rogów. Polowano na renifery tundrowe, koziorożce, zające bielaki i in., a próbki resztek zwierzęcych z tej groty badane metodą datowania radiowęglowego wykazały ich wiek jako 13 do 12 tys. lat. Niewykluczone, że groty na Ölbergu zajmowane były, przynajmniej czasowo, także w zimie.

W połowie lat 60. XX wieku natknięto się na Steinbergu na wysokości ok. 380 m n.p.m. na kolejne artefakty klasyfikowane jako należące prawdopodobnie do kultury magdaleńskiej. Badanie archeologiczne nie przyniosło znaczniejszych odkryć, gdyż obszar ten był już objęty działalnością wydobywczą kamieniołomu. Ocalone narzędzia krzemienne wykazują podobieństwa do tych z Ölberggrotte, ale i różnice; także ich datowanie nie jest całkowicie pewne.

Mezolit mały|Pole Erlen na wschodnim skraju Bollschweilu, w dali kopuła Ölbergu