Syców (, do 1888 Polnisch WartenbergPolnisch Wartenberg w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Tom VIII, s. 599.) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie oleśnickim, należące do aglomeracji wrocławskiej, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Syców.
Syców otrzymał lokację miejską w 1276 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 74–75.. Dawniej Wolne Państwo Stanowe. Do 1945 roku majątek ziemski w Sycowie należał do książęcej dynastii Bironów.
Według danych GUS z 1 stycznia 2023 r. Syców zamieszkiwało 9946 osób (387. miejsce w kraju). Powierzchnia miasta zajmuje 17,06 km² (356. miejsce w kraju).
Położenie thumb|left|Park w Sycowie Miasto położone jest na pograniczu Wzgórz Twardogórskich i Wzgórz Ostrzeszowskich, nad Młyńską Wodą, lewym dopływem Baryczy.
Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 administracyjnie należało do woj. kaliskiego. Przed 1975 było siedzibą powiatu sycowskiego w ramach starego województwa wrocławskiego.
Nazwa Nazwa miejscowości została zachowana w źródłach pochodzących z końca XIII w., w zapisach: Syczowe (1276), Syczów (1286) i Syzow (1295). Zapisy te świadczą, iż formą pierwotną nazwy jest Syców; jest to nazwa dzierżawcza od n. osobowej Syc (a zatem była to własność Syca). Syc z kolei to n. os. notowana już od 1166 r. (jako Siz), odapelatywna – oznaczająca „skąpiec”Cieślikowa A. (red.), Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych, t. 1, Kraków 2000, ., mogąca też stanowić zdrobnienie od SylwestraMalec M. (red.), Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych t. 2, Kraków 1995, ..
W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis () spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizownej formie districtus Syczow sive Wartinbergk. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak np. Koźle Małe w formie villa ChosaLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
W pruskim urzędowym dokumencie z 1750 roku wydanym języku polskim w Berlinie przez Fryderyka Wielkiego miasto wymienione jest pośród innych śląskich miejscowości jako Sycowo oboie, co potwierdza istnienie dwóch osad w tym miejscu. Polską nazwę Syców w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 11..
W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miasto występuje pod obecnie używaną, polską nazwą Syców oraz nazwą niemiecką Polnisch Wartenberg. Spis wymienia również zamek sycowski we fragmencie „Wartenberg Schloss, Zomek Szyczowski”. Niemiecki leksykon geograficzny Neumana wydany w 1905 roku notuje nazwę miejscowości jako Polnisch Wartenberg oraz Gross Wartenberg. Od 1946 oficjalna nazwa miasta brzmi SycówZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..
Historia Wczesnośredniowieczna osada targowa powstała na ważnym szlaku handlowym tzw. bursztynowym. Wiek XIII–XVIII thumb|Zamek w Sycowie na rycinie z XIX wieku W dokumencie z 1276 Syców jest wymieniony jako osada targowa. W 1293, w wyniku podziałów dziedzicznych Śląska, miasto przechodzi z księstwa wrocławskiego do księstwa głogowskiego, by ostatecznie w 1320 znaleźć się w granicach księstwa oleśnickiego. Źródła z 1312 ostatecznie potwierdzają posiadanie przez osadę praw miejskich.
Obok miejscowości książę wrocławski lokował miasto Wartenberg, w którym osadził kolonistów z Frankonii, na co wskazują udokumentowane później nazwiska mieszczan. Osada otrzymała nowoczesne, regularne rozplanowanie przestrzenne. W dokumencie z 1276 Albert von Schmollen określony jest jako kasztelan we Wrathenberc, mieście zbudowanym wokół warownej twierdzy na szlaku handlowym między Wrocławiem, Kaliszem i Toruniem. W 1287 wzmiankowany jest miejscowy kościół farny.
Po śmierci ostatniego piastowskiego księcia oleśnickiego, jego ziemie przeszły pod panowanie czeskie. Król Władysław II Jagiellończyk (król Czech i Węgier) wydzielił w 1489 r. z księstwa tzw. Wolne Państwo Stanowe, które nadał rodowi von Haugwitz. W 1529 r. posiadłość przeszła na panów von Maltzan, którzy następnie sprzedali je za 133 tysiące guldenów Georgowi von Braun w 1571 r. 20 lat później jego syn Georg Wilhelm von Braun sprzedał ziemie za 140 tysięcy talarów burgrabiemu Abrahamowi von Dohna-Kreschen. Trzy lata później burgrabia rozpoczął budowę nowego zamku (ukończoną w 1608 r.).
W roku 1734 w Wolnym Państwie Stanowym rozpoczęło się panowanie książąt von Biron (później von Biron-Kurland, zobacz: Ernest Jan Biron), którzy posiadali majątek ziemski w Sycowie aż do zakończenia II wojny światowej. W 1741 r. Wartenberg, wraz z całym Dolnym Śląskiem, został włączony do Prus i podniesiony do rangi miasta powiatowego. W 1758 r. mieszkały w nim 863 osoby.
Wieki XIX i XX do II wojny światowej thumb|Zachowany fragment murów miejskich oraz dawna synagoga w Sycowie 1805: usunięto część murów miejskich 1847: pierwsza gazeta wydawana w mieście – Groß-Wartenberger Kreisblatt 1853: rozbudowano zamek 1870–1872: budowa linii kolejowej Oleśnica-Kępno przez Syców (stacja kolejowa otwarta w 1871 r.); pierwotnie odcinek ten miał stanowić fragment bezpośredniej trasy Wrocław-Warszawa (Breslau-Warschauer Eisenbahngesellschaft), jednak wskutek braku zainteresowania władz rosyjskich, a później polskich nie została ona zrealizowana do dziś 1870: spis ludności wykazał, że w powiecie sycowskim 57% stanowią Polacy 1880: miasto ma 214 domów i 2320 mieszkańców 1888: miasto przemianowano na Gross Wartenberg; pierwotnie miasto nazywano Wartenberg, później zaś Polnisch Wartenberg (ze względu na skład etniczny miejscowej ludności oraz przebiegającą do 1793 r. w pobliżu miasta granicy Rzeczypospolitej) w celu odróżnienia go od Deutsch Wartenberg (dziś Otyń), również położonego w historycznych granicach Śląska 1920: w rezultacie ustaleń traktatu wersalskiego, duża część powiatu sycowskiego przypadła Polsce, a Syców stał się miastem przygranicznym; wschodnia granica Rzeszy, przebiegająca niegdyś niemal 30 km na wschód od miasta, zbliżyła się na odległość 3 km. Ze względu na znaczne oddalenie od Górnego Śląska kilka wiosek z powiatu sycowskiego przyłączono do Wielkopolski, co utrzymało się do reformy administracyjnej przeprowadzonej w czasach rządu Jerzego Buzka. 1937–1941: budowa linii kolejowej do Bukowy Śląskiej, dzięki której Syców uzyskuje bezpośrednie połączenie z Namysłowem
Przed rokiem 1945, jako Groß Wartenberg (w wolnym tłumaczeniu: Wielka Strażnica), Syców pozostawał w granicach pruskiego rejonu administracyjnego Breslau (Wrocław). , głównie narodowości niemieckiejNa terenie powiatu sycowskiego język polski jako ojczysty zadeklarowało 17 osób, 56 określiło się jako dwujęzyczni. Zob. T. Kulak, W. Mrozowicz, Syców i okolice od czasów najdawniejszych po współczesność, Wrocław-Syców 2000, s. 171..
Lata po II wojnie światowej thumb|Rynek w Sycowie W styczniu 1945 r. prawie niezniszczone miasto dostało się w ręce Armii Czerwonej, która przebywa w nim około pół roku. W tym czasie miasto zostało częściowo zniszczone, a ratusz i zamek podpalone. Zabytki te zostały następnie rozebrane przez administrację polską, a niemiecka ludność miasta wysiedlona i zastąpiona polskimi osadnikami. W miejsce bloku śródrynkowego z ratuszem władze wyznaczyły parking samochodowy, zaś sam rynek przemianowały na Plac Wolności; część ubytków w tkance miasta zastąpiona została socjalistyczną architekturą mieszkaniową. W miejsce zamku utworzono skwer publiczny. W 1946 r. miasto liczyło 2600 mieszkańców.
W latach 1945–1975 siedziba powiatu sycowskiego.
Linia kolejowa do Bukowy Śląskiej została w 1988 r. zamknięta, by w 1992 r. ulec całkowitej rozbiórce. W 2002 r. zlikwidowane zostały ostatnie połączenia pasażerskie na trasie Kępno – Syców – Oleśnica. W 2000 r. oddano za to drogową obwodnicę miasta, dzięki czemu udało się wyprowadzić przechodzący dotąd przez samo centrum ruch tranzytowy. Po 2010 przekształcono ją w drogę ekspresową S8.
Wolni panowie stanowi Sycowa Od 1808 roku Wolni Panowie Stanowi Sycowa byli wyłącznie właścicielami majątku ziemskiego w Sycowie. 1489–1517 – Hans von Haugwitz 1494–1516 – Heinrich von Haugwitz 1517–1529 – Zdeněk Lev z Rožmitálu 1529–1551 – Joachim I von Maltzan 1551–1569 – Johann Bernhard von Maltzan 1551–1560 – Franciszek von Maltzan 1569–1571 – Joachim II von Maltzan 1571–1585 – Georg von Braun 1585–1592 – Georg Wilhelm von Braun 1592–1613 – Abraham Burggraf von Dohna-Kreschen 1613–1633 – Karl Hannibal von Dohna 1633–1642 – Maximilian Ernst von Dohna 1642–1646 – Otto Abraham von Dohna 1646–1683 – Johann Georg von Dohna 1683–1711 – Karl Hannibal II von Dohna 1711–1728 – Alexander zu Dohna-Schlobitten 1728–1734 – Christoph Albrecht von Dohna 1734–1741 – Reichsgraf Ernest Jan Biron 1741–1741 – Burkhard Christoph von Münnich 1741–1762 – Korona pruska 1762–1763 – Burkhard Christoph von Münnich 1763–1769 – Ernest Jan Biron ks. Biron von Curland 1769–1801 – Karl Ernest ks. Biron von Curland 1801–1821 – Gustav Calixt ks. Biron von Curland 1821–1848 – Karl Friedrich Wilhelm ks. Biron von Curland 1848–1882 – Calixt ks. Biron von Curland 1882–1941 – Gustav ks. Biron von Curland 1941–1945 – Carlos ks. Biron von Curland od 1982 – Ernst Johann Biron von Curland (tytuł)
Burmistrzowie Sycowa po 1990 r.
Stanisław Czajka (1990-1994) Henryk Sarnowski (1994-1998) Stanisław Czajka (1998-2006) Wojciech Kociński (2006-2007) Sławomir Kapica (2007-2018) Dariusz Maniak (2018-2024) Łukasz Kuźmicz (od 2024)
Zabytki thumb|Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła thumb|Zabytkowe czworaki w Sycowie thumb|Fragment dawnego parku pałacowego w Sycowie
Wpisane do rejestru wojewódzkiego ośrodek historyczny miasta; mimo znacznych ubytków w tkance miejskiej po 1945 r., centrum Sycowa zachowało typowe rozplanowanie późnośredniowiecznego miasta kolonizacyjnego z widoczną owalnicą murów miejskich i prostopadłą siecią ulic. kościół par. pw. śś. Piotra i Pawła, ul. Wałowa 6, gotycki z XV w., 1815 r., rozbudowany w 1908 r. kościół ewangelicko-augsburski, pl. Królowej Jadwigi, z l. 1785–1789, klasycystyczny na planie elipsy; zabytek o wysokiej wartości artystycznej, dzieło wybitnego architekta pruskiego Carla Gottharda Langhansa cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej, ul. Kaliska, z 1945 r. pozostałości murów obronnych – miejskich, z XIV–XV w., 1578 r. pierwotnie baszta, gotycka dzwonnica kościoła parafialnego, ul. Kościelna, z końca XIV w., przebudowana w 1909 r., z barokowym hełmem z XVIII w.; unikatowy w Polsce przykład adaptacji dawnej bramy miejskiej na funkcje kościelne pozostałości zamku na dawnym folwarku Winnica, obecnie owczarnia, ul. Kolejowa, z l. 1819–1821 domy mieszczańskie z XVIII i XIX w. dom, ul. Kępińska 18, z połowy XIX w. dom z oficyną, Rynek (d. pl. Wolności) 17, z pierwszej połowy XIX w. dom w zespole zamkowym, ul. Wrocławska (d. Świerczewskiego) 1, z czwartej ćw. XIX w. dom, ul. Wrocławska (d. Świerczewskiego) 3, z drugiej połowy XVIII w. poczta, ob. biura, ul. 1 Maja 3, z 1887 r. zespół dawnych stajni zamkowych – cugowych, ul. Parkowa, z l. 1884–1889 – końca XIX w.: oficyna, obecnie dom, ul. Parkowa 1 ujeżdżalnia, obecnie dom, ul. Parkowa 7 stajnia, obecnie dom, ul. Parkowa 5 ogrodzenie dwie bramy spichrz zamkowy, ul. Parkowa 14, z 1741 r.
Inne zabytki synagoga z 1825 r. park pałacowy w stylu angielskim (29 ha), założony w XVIII w.
Nieistniejące zabytki