Pierwouste, pragębowce, pierwogębe (Protostomia) – klad zwierząt dwubocznie symetrycznych, u których w rozwoju embrionalnym nie wytwarza się wtórny otwór gębowy, a otwór prowadzący do jamy gastruli (pragęba) staje się w rozwoju osobniczym właściwym otworem gębowym. Grupa przeciwstawiana wtóroustym (Deuterostomia), z którymi tworzą dwie ewolucyjne linie wielokomórkowych zwierząt trójwarstwowych (Triploblastica) i dwubocznie symetrycznych (Bilateria). Podział zwierząt zaliczanych do Bilateria na pierwouste i wtórouste wprowadził Karl Grobben w 1908 roku.
Rozwój zarodkowy Pierwouste różnią się od wtóroustych: pierwszym podziałem zapłodnionego jaja i bruzdkowaniem, przeznaczeniem pragęby, sposobem powstawania mezodermy (jeśli istnieje w danej grupie).
U pierwoustych wrzeciono podziałowe trzeciego podziału podczas bruzdkowania ustawia się skośnie do długiej osi blastomerów, na skutek czego małe blastomery leżą na granicach dużych. Pragęba przemieszcza się na płaszczyznę równikową zarodka i powstaje z niej otwór gębowy, a po przeciwnej stronie przez zagłębienie ektodermy powstaje odbyt. Mezoderma tworzy się w wyniku podziału komórek, które migrują i ustawiają się między ektodermą i endodermą.
Różnice pomiędzy Protostomia i Deuterostomia na etapie rozwoju zarodkowego: Stadium rozwojoweProtostomia(pierwouste)Deuterostomia(wtórouste)bruzdkowaniespiralnepromienisteprzekształcenie blastoporu (pragęby)gębaodbytmezodermawczesna determinacjaoddzielenie się woreczków mezodermalnychod górnej części prajelitajama ciałaschizocelicznaenteroceliczna
Systematyka W tradycyjnej klasyfikacji biologicznej do pierwoustych zaliczana była większość typów zwierząt bezkręgowych: płazińce (Platyhelminthes) wstężnice (Nemertea) szczękogębe (Gnathostomulida) wrotki (Rotifera) brzuchorzęski (Gastrotricha) ryjkogłowy (Kinorhyncha) kolczugowce (Loricifera) nicienie (Nematoda) nitnikowce (Nematomorpha) kolcogłowy (Acanthocephala) kielichowate (Kamptozoa) pierścienice (Annelida) niezmogowce (Priapulida) sikwiaki (Sipuncula) szczetnice (Echiura) stawonogi (Arthropoda) pazurnice (Onychophora) wrzęchy (Pentastomida) niesporczaki (Tardigrada) mięczaki (Mollusca) kryzelnice (Phoronida) mszywioły (Bryozoa) ramienionogi (Brachiopoda)
Pod koniec XX w. przedstawiono hipotezy podziału pierwoustych na: Lophotrochozoa – lofotrochorowce Ecdysozoa – wylinkowce
Przypisy
Kategoria:Zwierzęta