mały|250x250px|Fotografia przedstawiająca ORP Gdynia (SS Kościuszko)
ORP Gdynia – okręt baza Polskiej Marynarki Wojennej podczas II wojny światowej, dawny statek pasażerski SS "Kościuszko". Był jednym z trzech polskich okrętów noszących tę nazwę. Stacjonował w Devonport i służył do zakwaterowania i szkolenia kadr.
Historia przedwojenna (SS Kościuszko) Statek został zbudowany w 1915 roku w Szkocji na zamówienie rosyjskiego armatora Russian American Line. Jego pierwszą nazwą była „Caryca” i początkowo przewoził pasażerów na trasie z Archangielska do Nowego Jorku. Od 1921 roku pływał pod duńską banderą jako statek pasażerski „Lithuania”.
W marcu 1930 roku jednostkę zakupiła Polska. Pod nową nazwą SS „Kościuszko” statek rozpoczął służbę dla Polskiego Transatlantyckiego Towarzystwa Okrętowego (przemianowanego później na linię Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe SA – GAL). Pływał jako transatlantyk i statek wycieczkowy, obsługując m.in. linie nowojorską, południowoamerykańską oraz palestyńską. Ze względu na wiek jednostki i wprowadzenie do służby nowoczesnych motorowców (MS „Piłsudski” i MS „Batory”), w 1939 roku transatlantyk wycofano z eksploatacji handlowej – został odstawiony „na sznurek” i oczekiwał na sprzedaż lub zezłomowanie.
Mobilizacja i wcielenie do Marynarki Wojennej Wobec zbliżającego się wybuchu II wojny światowej plany złomowania anulowano. W trybie alarmowym zmobilizowano szkieletową załogę i 29 sierpnia 1939 roku pod dowództwem kpt. ż. w. Mamerta Stankiewicza statek opuścił Gdynię, kierując się do Wielkiej Brytanii.
Tworząca się w Wielkiej Brytanii polska Marynarka Wojenna pilnie potrzebowała infrastruktury koszarowej i administracyjnej, ponieważ nie dysponowała odpowiednim zapleczem na lądzie. W związku z tym, po przybyciu do bazy w Devonport, przestarzały transatlantyk przebudowano na pływający okręt-bazę. Oficjalne podniesienie wojennej bandery oraz zmiana nazwy na ORP „Gdynia” nastąpiły 10 listopada 1939 roku. Pierwszym dowódcą jednostki został kmdr por. Włodzimierz Kodrębski.
Służba jako okręt-baza Jako ORP „Gdynia” jednostka stała się głównym centrum życia PMW w Wielkiej Brytanii, stanowiąc swoisty dom dla personelu oraz ośrodek dowodzenia. Na pokładzie zakwaterowano uratowanych członków załogi niszczyciela ORP „Grom”, zatopionego w 1940 r. pod Narwikiem. Na jednostce ulokowano ponadto:
Kadrę Marynarki Wojennej i Kancelarię Ewidencji Floty. Szkołę Podchorążych Marynarki Wojennej. Centrum Wyszkolenia Specjalistów Floty. Biuro Historyczne i Biuro Hydrograficzne. Załogi szkolnych okrętów ORP "Wilia" i "Iskra", ewakuowane z Casablanki.
Podczas służby jednostka przyjmowała znaczących gości – pokład ORP „Gdynia” odwiedzili m.in. Winston Churchill (wtedy Pierwszy Lord Admiralicji), król Jerzy VI, księżna Kentu, a także naczelny wódz gen. Władysław Sikorski oraz prezydent RP Władysław Raczkiewicz.
Dalsze losy Służba jako okręt-baza zakończyła się 30 czerwca 1941 roku. Statek został oddany polskiej marynarce handlowej, powracając do swojej dawnej nazwy – SS „Kościuszko”. Do końca działań zbrojnych był intensywnie wykorzystywany jako transportowiec wojska na wodach Atlantyku, Morza Śródziemnego oraz Oceanu Indyjskiego.
W 1946 roku, po zakończeniu wojny, weteran został ostatecznie sprzedany Brytyjczykom. Otrzymał nową nazwę – „Empire Helford” – i był używany głównie do transportowania powracających do ojczyzny brytyjskich żołnierzy. W 1949 roku, w związku z całkowitym wyeksploatowaniem statku, został wycofany z użytku, a rok później ostatecznie pocięty na złom.
Dowódcy kmdr por. Włodzimierz Kodrębski (23 XI – 17 XII 1939) kmdr por. Karol Trzasko-Durski (17 XII 1939 – 30 IX 1940) kmdr Witold Zajączkowski (21 IX 1940 – 24 VI 1941)
Zastępcy dowódcy kmdr por. Aleksander Hulewicz 28 XI 1940 – V 1941 .
Zobacz też ORP Gdynia (1939 - eks Gdynia) ORP Gdynia (1965)
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Polskie okręty pomocnicze z okresu II wojny światowej