Szpak zwyczajny, szpak (Sturnus vulgaris) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny szpakowatych (Sturnidae). Częściowo wędrowny. Pierwotnie zamieszkiwał wyłącznie Eurazję. Nie jest zagrożony wyginięciem. Dzięki introdukcji gatunek kosmopolityczny, w 13 podgatunkach występuje na każdym kontynencie poza Antarktydą; poza rodzimym zasięgiem także w Ameryce Północnej (od Jukatanu po Alaskę), Argentynie, Południowej Afryce, wschodniej Australii, Nowej Zelandii i okolicznych wyspach. Jest to gatunek inwazyjny.

Szpaki mierzą 19–22 cm długości, masa ciała wynosi 55–100 g; samce i samice nie różnią się od siebie masą ciała. Występuje podział na szatę godową i spoczynkową. W szacie godowej dymorfizm płciowy zaznacza się w kolorze nasady dzioba (niebieski u samców, różowy u samic) i tęczówki (brązowa u samców, jasna u samic). Ciało szpaków jest wówczas czarne i opalizujące. Poszczególnie partie upierzenia mogą opalizować na zielono, fioletowo, brązowawo, niebiesko lub w wymieszanych barwach; rozmieszczenie tych metalicznych barw na ciele zależy od podgatunku. Niektóre z piór mają białe zakończenia. W szacie spoczynkowej szpaki na całym ciele pokryte są białymi lub płowymi kropkami, a dziób jest ciemny, niezależnie od płci. Osobniki młodociane są jednolicie brązowe.

W okresie lęgowym szpaki zamieszkują różne obszary z drzewami, gniazdują bowiem w dziuplach; mogą to być lasy, zadrzewienia, ogrody czy parki miejskie. Poza sezonem lęgowym zamieszkują różnorodne środowiska. Ogółem nie występują w górach. Są wszystkożerne. Zjadają zarówno materię roślinną – różne owoce i nasiona, także z pól – jak i bezkręgowce, przy czym te drugie pełnią ważniejszą rolę w okresie lęgowym. Na półkuli północnej okres składania jaj przypada na okres od końca marca do początku czerwca, zależnie od szerokości geograficznej. Dawniej szpaki uważano za monogamiczne, obecnie wiadomo, że występują także: poligynia, częste zmiany partnerów czy kopulacje pozamałżeńskie. W zniesieniu znajduje się od 3 do 8 jaj. Inkubacja trwa około dwóch tygodni. Młode są w pełni opierzone po około 3 tygodniach, po kolejnych 4–10 dniach stają się samodzielne.

Szpak uznawany jest przez IUCN za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). W 2004 światową populację oszacowano na ponad 310 mln osobników. W 2015 liczebność szpaka w Europie wynosiła 28,8–52,4 mln par. W Europie w latach 1980–2016 odnotowano spadek liczebności o 70%. W Ameryce Północnej czyni szkody w uprawach oraz konkuruje z rodzimymi gatunkami ptaków o dziuple. Ponadto jest szkodnikiem sadów, wyjada również ziarno z pól czy żłobów, również w Europie. W południowej części tego kontynentu (we Włoszech i Francji) czyni szkody w winnicach.

Taksonomia Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Karol Linneusz w 1758 w 10. wydaniu Systema Naturae na podstawie holotypu ze Szwecji; odnotował także, że można spotkać te ptaki w Afryce. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Sturnus vulgaris. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) podtrzymuje tę nazwę. IOC wyróżnia 13 podgatunków; żaden z nich nie ma polskiej nazwy. Autorzy Handbook of the Birds of the World również uznają 13 podgatunków.

Dawniej szpak i szpak jednobarwny (S. unicolor) bywały uznawane za jeden gatunek. Między tymi dwoma gatunkami nie występują jednak znaczne różnice genetyczne, w jednym z badań było to średnio 0,54% w mtDNA – jest to wartość bardziej charakterystyczna dla podgatunków, nie gatunków. Występują jednak wyraźne różnice morfologiczne oraz w głosie i znikoma hybrydyzacja. Mimo że przedstawiciele tych dwóch gatunków są pozornie podobni na przykład do szpaków szarych (Spodiopsar cineraceus), tworzą one swoją własną linię rozwojową, która oddzieliła się około 9,85 mln lat temu. Zdaniem badaczy tworzą najprawdopodobniej allo-gatunek (ang. allospecies), powstały w wyniku rozbicia się wspólnego przodka na dwie populacje w plejstocenie. Badana była również odrębność podgatunku z Azorów – S. v. granti. W 1959 Vauri zakwestionował odrębność tego podgatunku, jako że wygląd zewnętrzny i wymiary nie są znacząco inne niż u przedstawicieli podgatunku nominatywnego z Europy. Jest on dość wyizolowany geograficznie zważywszy na to, że szpaki gniazdują w Portugalii i na Maderze, a w Hiszpanii gniazdują od niedawna (1960). Zbadano sekwencję mitochondrialnego genu ND2 sześciu różnych populacji, w tym szpaków z Azorów. Z 1026 zsekwencjonowanych par zasad 1,7% różniło się; ptaki z Azorów znacznie różniły się więc od reszty populacji pod kątem genetycznym. W północno-wschodniej Hiszpanii odnotowano hybrydyzację szpaków i szpaków jednobarwnych; w 5 przypadkach obserwowano kopulację, w 5 w pełni uformowane pary. Przynajmniej dwóm z nich udało się odchować młode do opierzenia.

Na terenie Rzymu znaleziono szczątki kopalne szpaka datowane na środkowy plejstocen.

Systematyka podgatunków jest złożona i wymaga dalszych badań. Część historycznych niejasności rozwikłał Ernst Hartert w 1918, publikując przekrojowy artykuł o szpakach na łamach „Novitates Zoologicae”. Podgatunek S. v. humii bywa niekiedy błędnie określany jako S. v. indicus; nazwa ta została nadana ptakom, u których dziób miał nigdy nie stawać się żółty.

Nazewnictwo Epitet gatunkowy vulgaris oznacza z łaciny „powszechny”. Ze względu na charakterystyczny głos w dawnej polszczyźnie ptaki te nazywano „skorzec” lub „skworzec”. W języku rosyjskim szpak nazywa się скворец (skworiec). Anglojęzyczna nazwa starling pochodzi od sylwetki ptaka w locie, przypominającej gwiazdę (ang.star). Etymologia słowa szpak jest niejasna. Polskie słowo szpak stało się źródłem zapożyczenia dla niemieckiego Spatz, które oznacza jednak wróbla.

Podgatunki i zasięg występowania IOC wyróżnia następujące podgatunki: S. v. caucasicus T. Lorenz, 1887 – Delta Wołgi, północny Kaukaz, wschodnie Zakaukazie, Azerbejdżan, okolice na południe od Morza Kaspijskiego oraz zachodni i południowy Iran S. v. vulgaris Linnaeus, 1758 – Islandia na wschód po Ural, na południe po północną i północno-wschodnią Hiszpanię, południowe Włochy, południowo-wschodnią Europę i północną Ukrainę, do tego na Wyspach Kanaryjskich; poza sezonem lęgowym spotykane na południe, od Półwyspu Iberyjskiego po północną Afrykę S. v. faroensis Feilden, 1872 – Wyspy Owcze S. v. zetlandicus E. Hartert, 1918 – Hebrydy Zewnętrzne i Szetlandy S. v. granti E. Hartert, 1903 – Azory S. v. poltaratskyi Finsch, 1878 – wschodni Ural na wschód po jezioro Bajkał, na południe po północny i wschodni Kazachstan, północny Step Kazachski, dalej przez północną Dżungarię po Mongolię; poza sezonem lęgowym także w południowo-wschodniej Azji i północno-zachodnie Indie S. v. tauricus Buturlin, 1904 – południowa i wschodnia Ukraina, Krym na wschód po południową Rosję (Stawropol) i Azję Mniejszą (z wyjątkiem jej wschodniej części); poza okresem lęgowem również Bliski Wschód S. v. purpurascens Gould, 1868 – zachodnie Zakaukazie, wschodnia Turcja, Gruzja i Armenia; poza sezonem lęgowym również Egipt S. v. oppenheimi Neumann, 1915 – południowo-wschodnia Turcja i północny Irak S. v. nobilior Hume, 1879 – północno-wschodni Iran, południowy Turkmenistan i północny Afganistan; poza sezonem lęgowym zamieszkują subkontynent indyjski S. v. porphyronotus Sharpe, 1888 – wschodni Kazachstan, skrajnie południowo-wschodnie Chiny (zachodni Sinciang) na południe po wschodni Uzbekistan i Tadżykistan; poza sezonem lęgowym północny subkontynent indyjski S. v. humii W.E. Brooks, 1876 – zachodnie Himalaje (Kaszmir i Pendżab); poza sezonem lęgowym północny subkontynent indyjski (uwaga: w niektórych źródłach występuje pod nazwą S. v. indicus) S. v. minor Hume, 1873 – centralny i południowy Pakistan (w dolinie Indusu).

BirdLife International szacuje całkowity zasięg występowania na 41,6 mln km². Naturalnie szpaki rozprzestrzeniły się aż po Japonię, gdzie dotarły w 1969. Od lat 70. donoszono o osobnikach zimujących w Hongkongu i w Japonii, ale pochodzenie tych osobników nie jest znane. Na Syberii gniazdują na północ do równoleżnika 60°N. Są częściowo wędrowne. W razie potrzeby mogą przebywać dystans 1–1,5 tys. kilometrów, zwłaszcza jeśli pokrywa śniegu uniemożliwi im dostęp do pożywienia. Szpaki na południe od równoleżnika 40°N rzadko migrują. Wiosenne wędrówki trwają od lutego do początku marca, jesienne od września do początku grudnia.

Introdukcje W 1890 i 1891 szpaki wprowadzono do Nowego Jorku. Przetrwało 16 spośród 50 wprowadzonych par. Ich potomkowie szybko rozprzestrzeniali się po kontynencie i w 1942 dotarli do Zachodniego Wybrzeża. Współcześnie zamieszkują całą Amerykę Północną, na kontynencie od Florydy po Kanadę i Alaskę (1952) oraz Jukatan (1953), zaś z wysp zasiedlają Bahamy, Portoryko, Jamajkę i Kubę.

W Nowej Zelandii introdukowano szpaki w 1862, kiedy Nelson Acclimatisation Society przywiozło na wyspy 17 okazów. W kolejnych latach sprowadzano kolejne osobniki do różnych części kraju. Obecnie występują na terenie całego kraju w odpowiednich środowiskach. Żyją także na wyspach Kermadec, Snares, Wyspach Antypodów, Auckland i Wyspie Campbella; zalatują na Wyspy Bounty.

W 1899 Cecil Rhodes, który przebywał wówczas w Southampton szykując się do wyprawy na Przylądek Dobrej Nadziei, otrzymał 18 szpaków złapanych w Hampshire. Prawdopodobnie te szpaki zapoczątkowały populację w Południowej Afryce. Według innego źródła już w 1897 wprowadzono te ptaki do Cape Town. Ptaki te rozprzestrzeniły się po Kraju Przylądkowym, docierając również do okolic dawnego bantustanu Transkei i sporadycznie na wschód po KwaZulu-Natal. Nie stwierdzono ich w Transwalu. Z 1988 pochodzi stwierdzenie z odległego miasta Orapa (Botswana).

W 1951 po raz pierwszy odnotowano szpaki na Fidżi. Hill (1952) stwierdził, że są liczne na Ono-i-Lau, najbardziej wysuniętej na południe wyspie archipelagu; ponadto występowały na trzech przybrzeżnych wysepkach. W 1952 Hill odnotował, że według rdzennych mieszkańców szpaki miały występować na wyspie już od około 20 lat, pojawiły się na niej po huraganie. Wcześniej, w 1925, odłowiono jednak kilka okazów na Vatoa. Nie wiadomo, w jaki sposób ptaki pojawiły się na wyspie. Najbliższa populacja znajdowała się na wyspie Raoul (wyspy Kermadec), 1200 km na południe od Vatoa. Ptaki z tamtejszej populacji przeniosły się na wyspę z Nowej Zelandii przed 1910.

W 1857 szpaki wprowadzono do Melbourne, 20 lat później do Sydney. Populacja rozprzestrzeniła się we wschodniej Australii i na przybrzeżnych wysepkach, aż po zwrotnik Koziorożca (23°S). Sporadycznie zdarzają się obserwacje dalej na północ, na przykład z Port Moresby (1980) na Papui-Nowej Gwinei.

W Ameryce Południowej gatunek ten introdukowano przed 1987 do Palermo, dzielnicy Buenos Aires, obserwowano lęgi już latem 1987–1988. Później notowane były w różnych obszarach wokół stolicy Argentyny, głównie miejskich. Później zaczęły rozprzestrzeniać się na obszary podmiejskie i wiejskie.

Morfologia Długość ciała wynosi 19–22 cm, masa ciała 55–100 g; według innego źródła z 1981 wynosi 73–96 g, u samic 69–93 g, stąd nie może być wyznacznikiem płci badanego ptaka. Rozpiętość skrzydeł 37–42 cm. Długość czaszki wynosi 49–56 mm, z tego 24–31 mm przypada na dziób. Dziób stopniowo stożkowato się zwęża, jest ostro zakończony. Występuje ostre wygięcie szczęki i żuchwy. Oczodoły głębokie. Długość skrzydła u 200 przedstawicieli podgatunku nominatywnego: 128–132 mm, sporadycznie do 134 mm. W sylwetce szpaka dostrzec można krótki, prostokątny ogon, trójkątne skrzydła i stosunkowo długi, ostro zakończony dziób. W locie sylwetka szpaków przypomina czteroramienną gwiazdę.

thumb|Osobnik w szacie spoczynkowej sfotografowany w październiku w Ogrodzie Aleksandrowskim