Stefan Wiechecki

thumb|Stefan Wiechecki rozmawiający z dorożkarzem (1960) thumb|Na zakupach, lata 60. thumb|Tablica upamiętniająca pisarza Stefana Wiecheckiego na domu przy ul. Stalowej 1 w Warszawie, gdzie mieszkał i tworzył do maja 1939 (a nie, jak sugeruje tablica, do śmierci) thumb|Tablica na stołecznym pasażu Stefana Wiecheckiego „Wiecha” mały|Grób Stefana Wiecheckiego na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Stefan Wiechecki, ps. Wiech (ur. 10 sierpnia 1896 w Warszawie, zm. 26 lipca 1979 tamże) – polski prozaik, satyryk, publicysta i dziennikarz.

Autor uznawany jest za uosobienie warszawskości z uwagi na swoją twórczość pisaną stylem gwarowym, nazwanym wiechem. Najbardziej znane są jego felietony, z którymi jego postać jest kojarzona. Nazywany Homerem warszawskiej ulicy.

Życiorys Urodził się 10 sierpnia 1896 w Warszawie na Woli jako jeden spośród dziesięciorga dzieci Teodora Wiecheckiego, właściciela sklepu wędliniarskiego przy ul. Marszałkowskiej, i Ludwiki z Czarniawskich.

Po zdaniu w 1916 roku matury w Gimnazjum Wojciecha Górskiego w Warszawie, prawdopodobnie wstąpił do I Brygady Legionów Polskich pod dowództwem Józefa Piłsudskiego. Od 13 stycznia 1917 służył jako ułan w 3. szwadronie 2 Pułku Ułanów Legionów Polskich. W 1918 roku wrócił do cywila i jako Stefan Gozdawa (pseudonim wzięty z Rodziewiczówny) grywał w różnych teatrach – w sumie kilkanaście ról. W 1920 brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 2 pułku ułanów i przy jego dowódcy pełnił funkcję adiutanta w stopniu wachmistrza. Odznaczony Krzyżem Walecznych.

W 1923 roku został rzecznikiem prasowym Polskiego Czerwonego Krzyża i ożenił się z Leokadią Fałdowską. Porzucił pracę rzecznika i w latach 1924–1926 był dyrektorem Teatru Popularnego na Woli u zbiegu ulic Wolskiej i Młynarskiej, w pobliżu Kercelaka. Teatr – finansowany przez ojca Wiecheckiego – ostatecznie upadł. Przez wiele lat Wiecheccy mieszkali w pobliżu Kercelaka; miejsca, w którym stykały się gwary z całego miasta, których językoznawcy dla przedwojennej Warszawy wyodrębnili co najmniej pięć.

Po upadku teatru „Wiech” odbył staż reporterski w „Kurierze Warszawskim” oraz „Kurierze Czerwonym” (od 1932 gazeta nosiła tytuł „Dobry Wieczór! Kurier Czerwony”), gdzie został sprawozdawcą sądowym. Sprawozdania pochodziły ze śródmiejskich sądów grodzkich. W wyniku tej pracy jego twórczość ewoluowała i pojawił się charakterystyczny dla Wiecha styl gwarowy.

W okresie międzywojennym dziennikarstwo nie było podstawą utrzymania Wiecheckiego. Prowadził też sklep ze słodyczami znanej warszawskiej firmy „Fuchs i Synowie” w centrum Nowej Pragi na rogu ulic Stalowej, Inżynierskiej i 11 Listopada, pod adresem ul. Stalowa 1 (gdzie również, na trzecim piętrze, mieszkał).

Według niepotwierdzonych informacji, podczas powstania warszawskiego publikował w staromiejskim dzienniku „Powstaniec”.

Po wojnie Wiechecki pisał felietony do „Życia Warszawy” i „Kuriera Codziennego”, a następnie do „Expressu Wieczornego”, któremu Wiech pozostał wierny aż do śmierci.

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotekCenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 13..

Był autorem popularnych felietonów pisanych gwarą warszawską, przedstawiających w satyrycznym świetle mieszkańców Warszawy, a po II wojnie światowej i zagładzie miasta, mieszkańców warszawskich dzielnic: Targówka i Szmulowizny; w felietonach stworzył m.in. postać historyka amatora pana Teofila Piecyka oraz pana Walerego Wątróbki komentującego codzienne życie stolicy. Felietony, humoreski i reportaże Wiecha były wydawane również w zbiorach, m.in.: „Ja panu pokażę!” (1938), „Wiadomo – stolica!” (1946), „Helena w stroju niedbałem” (1949), „Ksiuty z Melpomeną” (1963), „Śmiech śmiechem” (1968), „Dryndą przez Kierberdzia” (1990).

Wiechecki przedstawił też swych bohaterów, choć nieco innych niż w felietonach, w powieści „Café »Pod Minogą«” (1957), i jej kontynuacji „Maniuś Kitajec i jego ferajna” (1960); jest również autorem wspomnień „Piąte przez dziesiąte” (1970). W 1959 został zrealizowany film Café »Pod Minogą« na motywach powieści pod tym samym tytułem.

Oprócz tych dwóch powieści Wiech po wojnie napisał swoją interpretację historii Polski pt. „Helena w stroju niedbałem, czyli królewskie opowieści pana Piecyka”. Dla Polskiego Radia nagrał też swoje monologi i czytał swoje felietony.

Zmarł z powodu choroby serca. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 169-2-8).

Krytyka twórczości Po wojnie, w latach 50. i 60., Wiech był krytykowany przez polonistów Jana Błońskiego i Zygmunta Lichniaka za zaśmiecanie języka polskiego gwarą z przedmieść Warszawy. Z ostrą krytyką wystąpił także Jacek Bocheński na łamach „Życia Warszawy”. W obronie Wiecheckiego stanął profesor Bronisław Wieczorkiewicz. Sam autor zaś napisał ironiczny artykuł „Znakiem tego” zamieszczony w „Expressie Wieczornym”, ozdobiony rysunkiem Jerzego Zaruby. Na rysunku tym Wiech trzyma esej Bocheńskiego, a Walery Wątróbka pokazuje go palcem ze słowami „Śmiej się pan z tego!”.

Tuwim nazywał Wiecha Homerem warszawskiej ulicy i warszawskiego języka. W „Kwiatach polskich” o Wiechu pisał tak:

Wiech nie posługiwał się czystą gwarą przypisaną którejś z przedwojennych dzielnic Warszawy, była to raczej jej mieszanka. Po wojnie, gdy gwara wyszła z użycia i stała się językiem martwym, Wiech nadal ją rozwijał. Dziś trudno już dociekać, co zostało przez Wiecha przetworzone, co jest prawdziwym wyrażeniem gwarowym, a co zostało przez niego wymyślone.

Twórczość Pierwszy zbiór opowiadań „Znakiem tego” Wiechecki wydał własnym sumptem, nikt nie był zainteresowany ich drukiem. Dopiero, gdy cały nakład rozszedł się w dwa tygodnie, znaleźli się chętni wydawcy. Wiech spotykał się z niezbyt przychylnym przyjęciem krytyków i literatów zarówno przed wojną, jak i w okresie powojennym. Przed wojną zaszufladkowano go jako felietonistę, po wojnie zaś gwara warszawska nie pasowała do miasta zasiedlonego przez przybyszów z całego kraju i została zakwalifikowana jako gwara peryferii Warszawy. Akcja przedwojennych felietonów Wiecha dzieje się prawie zawsze w Śródmieściu, po wojnie zaś na Targówku i Szmulkach, gdzie ocalały fragmenty autentycznego miasta i jego mieszkańców. W okresie przed wojną w twórczości Wiecha widać starania o odwzorowanie typów i zachowań ludzkich, po wojnie jego twórczość to stylizowana kronika Warszawy doby socjalizmu.

Już przed wojną powstała postać Teofila Piecyka, zwanego czasem Teosiem Piecykiem albo panem Piecykiem, i Walerego Wątróbki. W powojennych felietonach pojawiły się też inne fikcyjne postacie stereotypowych warszawiaków. Najczęściej przewijali się: Teofil Piecyk; w przedwojennych reportażach pojawiają się też imiona Euzebiusz, Antoni i Konstanty; Walery Wątróbka; Gienia Wątróbkowa – żona Walerego Wątróbki; szwagier Piekutoszczak – brat Gieni; jego imię – Feliks – występuje w utworach bardzo rzadko; w przedwojennych felietonach z cyklu „Walery Wątróbka ma głos” pojawiają się też imiona Leon i Teofil; Piekutoszczak to prawdopodobnie warszawska, gwarowa forma nazwiska Piekutowski; Maniuś Kitajec (Marian Kondracki); Piskorszczaki - bracia Piskorscy: Stanisław i Wacław "Szmaja"; wuj Wężyk z Grójca i jego żona, ciotka Wężykowa; ciotka Kuszpietowska; Apolonia Karaluch.

Dzieła Do dziś Stefan Wiechecki nie doczekał się publikacji całości dorobku pisarskiego. Wśród jego dokonań wymieniane są: Zbiory opowiadań i felietonów: Stefan Wiechecki, „Dzieła wybrane, czyli Wiech - śmiej się pan z tego. Tom I - wybór felietonów 1936–1939, Tom II - wybór felietonów 1946 – 1955”, PIW, Warszawa 1958; „Znakiem tego” (1936), „Wysoka eksmisjo” (1937), „W ząbek czesany...” (1938), „Syrena w sztywniaku” (1938), „Ja panu pokażę!” (1938), „Piecyk i S-ka” (1939), „Wiadomo – stolica” (1945), „Spacerkiem przez Poniatoszczaka” (1946), „G jak Gienia” (1948), „Helena w stroju niedbałem, czyli królewskie opowieści pana Piecyka” (1948), „Z bukietem w ręku” (1949), „Do wyboru, do koloru” (1950), „Na perłowo” (1951), „Spokojna głowa” (1953), „Wiejskie wczasy” (1953), „Szafa gra” (1955), „Śmiej się pan z tego” (1956), „Zero do kółka” (1956), „Wariackie papiery” (1957), „Rodzina Mortusiaków” (1959), „Dryndą przez Kierbedzia” (1960), „Warszawa da się lubić” (1962), „Ksiuty z Melpomeną” (1963), „Wątróbka po warszawsku” (1965), „Wisła się pali” (1967), „Śmiech śmiechem” (1968), „Przez lufcik” (1972), „A to ci polka!” (1974). Powieści: „Café »Pod Minogą«” (1957) „Maniuś Kitajec i jego ferajna” (1960) Wspomnienia: „Piąte przez dziesiąte” (1970) W latach 2000–2015 Robert Stiller zebrał i zredagował do druku książkowego wszystkie możliwe do odnalezienia przedwojenne opowiadania, felietony i reportaże Wiecha, także te zebrane uprzednio w tomikach „Znakiem tego”, „Wysoka eksmisjo”, „W ząbek czesany...”, „Syrena w sztywniaku”, „Ja panu pokażę!” oraz „Piecyk i S-ka”. Tomik "W słoneczku. Jak przed wojną" zawiera reportaże Wiecheckiego z cyklu „Niedzielny reportaż Wiecha” oraz cztery felietony opublikowane w okresie od 1 do 5 września 1939 roku, które zamykają dorobek pisarski Wiecheckiego określany jako przedwojenny. Tomik ten został opracowany przez wydawnictwo już po śmierci Roberta Stillera. Opowiadania przedwojenne: „Bitwa w tramwaju” (2000), „Zakochany złodziej” (2000), „Mąż za tysiąc złotych” (2000), „Głowa spod łóżka” (2000), „Trup przy telefonie” (2001), „Skarby w spodniach” (2001), „W sidłach demona” (2001), „Fatalna czternastka” (2001), „Czaszka w rondlu” (2007), „Wytworny rzeźnik” (2008), „Pożycz mi rewolweru!” (2012), „Kusicielka w opałach” (2013). Felietony przedwojenne: „Walery Wątróbka ma głos” (2014) Reportaże przedwojenne: „Jesień na Kercelaku” (2015) „Odświętna butelka” (2015) "W słoneczku. Jak przed wojną" (2025)

Równocześnie z edycją przedwojennych opowiadań, felietonów i reportaży Wiecha ukazuje się seria będąca wznowieniem opowiadań, felietonów, reportaży i monologów, które ukazały się w powojennych tomikach autora. Do 2020 roku ukazały się:

„Ksiuty z Melpomeną” (2001) edycja oparta na poszerzonym wydaniu z 1979 roku „Helena w stroju niedbałem czyli królewskie opowieści pana Piecyka” (2002) „Wiadomo-stolica” (2011) książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomikach „Wiadomo-stolica” oraz „G jak Gienia” „Pantofelki z flądry” (2011) książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomikach „G jak Gienia”, „Z Bukietem w ręku” oraz „Do wyboru do koloru” „Koza w kagańcu” (2012) książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomikach „Na perłowo” oraz „Spokojna głowa” „Szafa gra” (2013) książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomiku „Szafa gra” „Wariackie papiery” (2017) książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomikach „Szafa gra”, „Wariackie papiery” oraz „Zero do kółka” „Rodzina Mortusiaków” (2017) „Wątróbka po warszawsku” (2018) „Wisła się pali” (2018) „Niejaki komputer” (2019) książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomiku „Śmiech śmiechem” „A to ci Polka!” (2019) książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomiku pod tym samym tytułem „Koncert na sikawkę” (2020) książka zawiera twórczość zebraną uprzednio w tomiku „Przez lufcik“

Z powyższej edycji wyłączono jedynie opowiadania będące dubletami – Wiech niekiedy zmieniał nieznacznie treść któregoś ze starszych opowiadań i tak przekształcone dawał do ponownego druku.

W 1990 roku ukazał się zbiór przedwojennych opowiadań Wiecha o tematyce żydowskiej pt. „Koszerny kozak czyli opowiadania żydowskie”. Całość twórczości Wiecha o tematyce żydowskiej zawierają tomiki: „Mąż za tysiąc złotych”, „Głowa spod łóżka”, „Trup przy telefonie”, „Skarby w spodniach”.

Publikował też pod nazwiskiem Stefan Gozdawa - sztuki teatralne: