mały|Pomnik rodziny Ulmów (2006 r.) Markowa – wieś w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie łańcuckim, w gminie Markowa, na szlaku architektury drewnianej z Muzeum Skansen Zagroda w Markowej. Ma status sołectwa. Jest siedzibą gminy Markowa.
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą gromady Markowa, następnie gminy Markowa. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego.
Integralne części wsi +Integralne części wsi Markowa SIMC Nazwa Rodzaj0655400 Cierpisz część wsi0655416 Fleszarówka część wsi0655422 Folwarczne część wsi0655439 Górki część wsi0655445 Górna Karczma część wsi0655451 Kazimierz część wsi0655468 Krzyżówka część wsi0655474 Nizina część wsi0655480 Przemyśl część wsi0655497 Średnia Karczma część wsi0655505 Zagumnie część wsi
Historia Wieś lokowana na surowym korzeniu, na co wskazuje karczunkowy charakter osadnictwa, gdzie zwarte obszary leśne na tym terenie w średniowieczu ciągnęły się od Łańcuta aż po Handzlówkę, lokowaną w roku 1381Janusz Kurtyka, Południowy odcinek granicy polsko-ruskiej we wczesnym średniowieczu (przed 1340 r.) w świetle źródeł historycznych, [w:] M. Parczewski (red.), Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu, Rzeszów 1996, s. 188.W. Blajer, Uwagi o stanie badań nad enklawami średniowiecznego osadnictwa niemieckiego między Wisłoką i Sanem, [w:] Późne średniowiecze w Karpatach polskich, Rzeszów 2007, s. 77.. Markowa była lokowana w XIV w. jako Markhof na prawie niemieckim i zasiedlona osadnikami z Górnej Saksonii, Łużyc i Dolnego Śląska, sprowadzanymi przez Kazimierza Wielkiego po przyłączeniu tych ziem do Korony„Wieś Markowa położona na granicy Kotliny Sandomierskiej i Pogórza w dawnej ziemi przemyskiej zawdzięcza swoje istnienie sprowadzeniu przez Ottona z Pilczy w II połowie XIV wieku na te tereny zdobyte przez Kazimierza Wielkiego niemieckich osadników. Jej mieszkańcy stanowili zamkniętą grupę, niechętnie dopuszczając do swego grona nowe osoby. Język polski wieś przyjęła bardzo późno, prawdopodobnie w wieku XVII. Była to osada duża i zamożna. Oddanie mieszkańcom ziemi na własność i wprowadzenie samorządu w Galicji rozwinęły wśród nich zdolności do samodzielnego dbania o sprawy gromady. Będąca siedzibą gminy Markowa i wchodząca w jej skład Gać, w końcu XIX wieku stały się pionierami spółdzielczości na polskiej wsi.” Tadeusz Szylar. Markowa wieś spółdzielcza, [w:] Z dziejów wsi Markowa. (Red.) Janusz Półćwiartek. Rzeszów. 1993. strony 211-241.. Kolejna fala osadników przybyła tu ok. roku 1571 o czym wspomina Ignacy Krasicki w jednym z komentarzy do herbarza Kacpra NiesieckiegoO Mikołaju Tarle chorążym Przemyskim w liście Jana Czermińskiego do Marcina Kromera koadjutora naówczas biskupstwa Warmiśkiego, pisanym z Krakowa 5 czerwca roku 1571 jest wzmianka takowa: „Pan Mikołaj Tarło chorąży Przemyski pisał do książęcia Bawarskiego żeby mu ludzi rzemieślników wypuścił do jego majętności, o oznajmił to chęcią, rad wypuścił mu ludzi z żonami i dziećmi, których jest czterysta, i już tam przez Kraków przeszli i wiedzie je Pan chorąży, kosztem swym”. – Wielkie jest podobieństwo, iż naówczas chorąży był dziedzicem wsi niedaleko Jarosławia, i ta jego osada trwa dotąd, w tamtejszych obywatelach z Niemiec przyszłych, których dotąd pospolicie w tamtejszych okolicach głuchemi Niemcami zowią. Majętności zaś te nazywają się Markowa, Albigowa, Białoboki itd. Kasper Niesiecki Herbarz [...] (1839–1846) tom. IX, s. 11. (zob. Głuchoniemcy). W 1450 roku właścicielem był Jan z Pilczy syn Elżbiety Granowskiej trzeciej żony Władysława JagiełłyAkta Grodzkie i Ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego, 1888 rok, Tom 13, Termini Terrestres Przeworscenses 1450.. Właścicielami Markowej byli w XV w. Pileccy, potem Stadniccy, Korniaktowie, Lipscy, Bratkowscy i Lubomirscy. W 1624 roku na wieś napadli Tatarzy„Nie ustawały napady tatarskie jako odpowiedź na wyprawy kozackie. W latach 1623 i 1624 Tatarzy dotarli niemal po Wisłę, rabując kraj i uprowadzając jasyr.”, [w:] J.A. Gierowski, Historia Polski, 1505–1764, 1988. i wzięli w jasyr 900 osób. Ofiary jasyru zostały odbite przez hetmana Stanisława Koniecpolskiego podczas pogromu ordy Kantymira Murzy pod Martynowem nad Dniestrem. W Markowej istniał niewielki folwark, rozparcelowany przez Lubomirskich w 1926 roku. Na pocz. XX w. powstały we wsi: kółko rolnicze, kasa pożyczkowa, straż pożarna, kółko teatralne, a w latach międzywojennych spółdzielnia mleczarska i pierwsza w Polsce spółdzielnia zdrowia (niestety żaden lekarz nie chciał pracować na wsi)Monika Piątkowska "Życie przestępcze w przedwojennej Polsce" Wydawnictwo Naukowe PWN 2012, , str. 218.
Przed wybuchem II wojny światowej w Markowej mieszkało około 120 Żydów. Wielu zostało wymordowanych w okresie niemieckiej okupacji. Po wojnie z terenu Markowej ekshumowano szczątki 49 Żydów. Do 27 lipca 1944 roku, kiedy to Markowa została zajęta przez Armię Czerwoną, w ukryciu u polskich rodzin przetrwało 21 żydowskich uciekinierów. Dziewięcioro mieszkańców wsi odznaczono medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.
mały|Pomnik rodziny Ulmów (2018 r.) mały|Tablice na budynku szkoły podstawowej oraz gimnazjum w Markowej
24 marca 1944 r. niemieccy żandarmi i policjanci granatowi rozstrzelali polską, ośmioosobową rodzinę Józefa i Wiktorii Ulmów oraz ukrywanych przez nich w domu ośmioro Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów.. Wydarzenie to upamiętnia odsłonięty w 2004 r. pomnik, znajdujący się przy drodze do skansenu, a także Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów, które otwarto 17 marca 2016 rokuPodkarpackie.Rozstrzygnięto konkurs na Muzeum Polaków Ratujących Żydów, PAP, 2010-11-17.Otwarcie Muzeum Ulmów w Markowej – Polskie Radio..
W 70. rocznicę zbrodni katyńskiej uchwałą rady gminy Markowa z 25 kwietnia 2010 ufundowano tablicę oraz dęby pamięci bohaterów pomordowanych przez NKWD. Major Antoni Flejszar, kpt. Władysław Ciekot, oraz porucznik rez. Franciszek Majewski pracowali w przeszłości i byli związani z gminą Markowa Uchwała rady gminy, 25.04.2010..
Toponimika nazwy Najstarsza, zachowana wzmianka o wsi (wtedy Markenhof) pochodzi z listu biskupa Demetriosa do kapituły przemyskiej, pisanego w 1384 r., zachowanego w przemyskim Archiwum Diecezjalnym. Niemiecka kolonia, początkowo Markenhow, podobnie jak sąsiednie wsie z końcówkami na -hau/how oznaczające w języku niemieckim porębę; np. pobliska Henselshow, Albigowa (Helwygheshow), Husowa (Langenkow) oraz Sonina (Schonerwald)Józef Półćwiartek. Wieś Markowa w okresie systemu pańszczyźnianego. s. 16, [w:] Z dziejów wsi Markowa, s. 13–54, Rzeszów 1993..
Etnografia wsi Na terenie gminy Markowa zachowała się stosunkowo duża liczba drewnianych domów pochodzących z XIX w. i początku XX w. Reprezentacyjne i najlepiej zachowane przykłady tego typu budownictwa znajdują się na terenie skansenu w Markowej, zorganizowanego w latach 80. XX w. z inicjatywy mieszkańców wsi.
Zabytki mały|Tablica znajdująca się na Domu Ludowym w Markowej Znajdują się tu m.in. następujące zabytki: Chałupa kmieca konstrukcji przysłupowej z 1874 r. Stajnie z zagrody kmiecej z końca XIX w. konstrukcji zrębowej Stodoła konstrukcji słupowej z przełomu XIX–XX w. z wozownią Spichlerz z końca XIX w., zwany w Markowej „sołkiem” Wiatrak-koźlak z 1946 roku - idealny stan zachowania urządzeń mielniczych i pełna sprawność techniczna Chałupa „biedniacka” z chlewikiem, pochodzące z 1905 r. Ule skrzyniowe, kryte strzechą Kierat i studnia z żurawiem, wykonane współcześnie na wzór występujących niegdyś w Markowej tego typu urządzeń. Kuźnia, zrekonstruowana w oparciu o zachowane archiwalia Szkoła ludowa, zbudowana po I wojnie światowej i przeniesiona tu w roku 2004. Do miejsc wartych zobaczenia należy neogotycki kościół pw. Św. Doroty wybudowany w 1910 roku na miejscu dwóch poprzednich drewnianych świątyń. Wewnątrz ołtarz projektu Stanisława Majerskiego, w ołtarzach bocznych z 1935 r. obrazy z XVII–XVIII w. Polichromię wykonał Stanisław Jakubczyk w 1973 r.
Religia Na terenie wsi działalność duszpasterską prowadzą: Kościół rzymskokatolicki parafia św. Doroty Kościoły protestanckie: Kościół Adwentystów Dnia Siódmego zbór w Markowej
Urodzeni
Zobacz też Skansen w Markowej Kiełbasa markowska
Przypisy Raport o stanie gminy Markowa w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 7 Strona gminy, sołectwa Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT
Bibliografia Stanisław Kłos, Podkarpackie – przewodnik po województwie, Wydawnictwo BoSz, 2005 Jacek Tejchma, Muzeum wsi Markowa, wyd. Towarzystwo Przyjaciół Markowej 2005
Linki zewnętrzne „Rodzina Ulmów z Markowej” „Rodzina Ulmów z Markowej – portal Instytutu Pamięci Narodowej” Riesenbach – wspomnienia
Skansen w Markowej
Kategoria:Wsie w powiecie łańcuckim