mały|Porucznik 12 Pułku Ułanów Podolskich; Antoni Zaremba, 1920 r. 12 pułk Ułanów Podolskich (12 puł.) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP.
Tradycje Rodowód 12 pułku Ułanów Podolskich wywodzi się z epoki Księstwa Warszawskiego. 8 czerwca 1809 powstał 5 Pułk Jazdy Francusko-Galicyjskiej dowodzonej przez pułkownika Gabriela Rzyszczewskiego. Po włączeniu oddziałów francusko-galicyjskich do armii polskiej 5 pułk został przemianowany na 12 pułk ułanów używając na pamiątkę barw czerwono-biało-niebieskich.
Ponowne odtworzenie pułku nastąpiło w czasie powstania listopadowego. Oddziały partyzanckie połączone z wojskami regularnymi tworzyły w Czabiszkach 12 pułk ułanów. Na dowódcę 26 maja 1830 został wyznaczony major ks. Jan Giedroyć. W końcowej fazie walk powstańczych pułk wziął udział w bitwie pod Powendeniami i Nowym Miastem Żmudzkim, gdzie dowódca pułku otrzymał 3 rany postrzałowe w wyniku czego zmarł. Wkrótce oddziały zostały okrążone i rozbrojone.
Formowanie i zmiany organizacyjne thumb thumb thumb thumb thumb thumb Po raz trzeci w swojej historii pułk odrodził się w czasach II Rzeczypospolitej w lutym 1919. Zawiązkiem pułku był wydzielony 9 grudnia 1917 z (tzw. „żółtych”) oddział jazdy. Dołączyły do niego inne oddziały jazdy dowodzone przez Polaków. Powstała 1 Chorągiew Kirasjerów Polskich z dowódcą podrotmistrzem Antonim Czudowskim (wraz z nimi m.in. Włodzimierz Kownacki, bracia Adam i Mateusz Szuszkiewicz), która po połączeniu z Polakami wydzielonymi z 11 Dywizji Kawalerii rosyjskiej została przemianowana na I dywizjon pułku kirasjerów polskich. Po całkowitym naborze jednostka została przemianowana na 2 pułk strzelców konnych 17 stycznia 1918. Następnie dokonano kolejnych zmian nazwy jednostki: 7 marca 1918 na 5 pułk ułanów, 20 kwietnia 1918 na 7 pułk ułanów, nowym dowódcą został wówczas płk Henryk Kuncman. W miejscu kwaterowania zaczęły pogarszać się stosunki z ludnością ukraińską. 14 kwietnia pod wsią Ukraińcy zabili dowódcę pułku.
10 czerwca 1918 nastąpiła powolna likwidacja pułku na żądanie austriackich wojsk okupacyjnych. Podczas walk o Lwów w 1918 Naczelny Wódz zarządził sformowanie oddziału ochotniczego jazdy. Z 7 pułku ułanów III Korpusu Polskiego sformował się oddział nazwany Szwadronem Jazdy Województwa Warszawskiego Odsieczy Lwowa, broniący później we Lwowie rogatki Żółkiewskiego i wsi Zboiska. W Warszawie powstał nowy szwadron, z którego po walce powstał dywizjon z rtm. Zygmuntem Rudnickim na czele. 19 lutego 1919 nadano nazwę 12 pułku Odsieczy Lwowa z nowym dowódcą płk. Józefem Tokarzewskim. 7 maja 1919 pułk dostał sztandar ufundowany przez państwo Władysławowstwo Belina-Brzozowskich, ziemian z Podola. Matką chrzestną sztandaru była Maria z Ostrowskich Władysławowa Brzozowska. Matką Pułku nazwano ks. Izabelę Radziwiłłową, która ufundowała dla pułku szable nazwane „Radziwiłłówkami”, orzełki z liczbą „12” i nowe ułanki. Obsada personalna pułku w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódca pułkumjr Zbigniew Brochwicz Lewiński (ranny 19 VIII)rtm. Tadeusz Komorowski (od 19 VIII)rtm. Tadeusz Dziewicki (od 31 VIII)rtm. Antoni Szuszkiewicz (36 IX)płk Mikołaj Koiszewski (od 6 IX)Adiutantpor. Michał Grocholskippor. Otton WęcławowiczZastępca dowódcymjr Włodzimierz Kownackippor. Stefan HumnickiLekarzppor. lek. Otton PiotrowskiLekarz weterynariippor. lek. wet. Adam NamaczyńskiDowódca I dywizjonurtm. Teodor SuchodolskiDowódca II dywizjonurtm. Antoni CzudowskiDowódca 1 szwadronupor. Edward KarpińskiDowódca plutonupor. Czesław NowackiDowódca plutonuppor. Stanisław CichockiDowódca plutonuppor. Witold JabłońskiDowódca 2 szwadronupor. Zygmunt MiłkowskiDowódca plutonuppor. Tadeusz GłębockiDowódca plutonuppor. Mateusz IżyckiDowódca plutonuppor. Zygmunt NadratowskiDowódca plutonuppor. Mieczysław TechlerDowódca plutonuppor. Jan WoydaDowódca 4 szwadronuppor. Jerzy Krzeczkowskipor. Julian ZbrowskiDowódca plutonuppor. Bolesław SzabłowskiDowódca plutonupchor. StraussDowódca szwadronu kmrtm. Karol RadziwiłłDowódca szwadronu technicznegopor. Włodzimierz RutkowskiDowódca plutonuppor. Jan ChojnackiDowódca plutonuppor. HalikOficer pułkupor. Włodzimierz Kalinowski († 19 VIII)Oficer pułkupor. Adolf MedynaOficer pułkupor. Jerzy PlutaOficer pułkuppor. Stefan HahnOficer pułkuppor. Zdzisław TłustochowskiOficer pułkupchor. Marian Wasiutyński Lechno († 14 VIII)
Pułk w walce o granice 9 maja 1919 wyruszył na front Małopolski Wschodni wydzielony dywizjon złożony z dwóch szwadronów, którymi dowodził mjr Rudnicki. Dywizjon zdobył Borysław, Bolechów. Nastąpiła zamiana dowódcy dywizjonu – nowym dowódcą został rtm. Antoni Szuszkiewicz. Dywizjon wszedł w skład 3 Brygady Jazdy. Jako jednostka posuwająca się na czele zdobył Mokrą Wolę. Przy pomocy 2 pułku ułanów miejscowość Lachowce, a z pomocą baterii 3 dak zdobył miasto Zasław. Za oswobodzenie miasta mieszkańcy ufundowali „pułkowi” pamiątkowy proporzec, który przekazał dowódcy pułku płk. Józefowi Tokarzewskiemu gen. Jan Sawicki. 25 października 1919 pułk uzyskał oficjalny tytuł Ułanów Podolskich, a od 27 października do 10 lutego wziął udział w zajmowaniu Pomorza oraz zaślubinach z morzem.
W kampanii przeciw Rosji Sowieckiej w 1920 pułk działał pod rozkazami gen. Sawickiego w 3 Brygadzie Jazdy. Pułk zdobył wsie: Fedorówkę, Slipczyce, Białą Cerkiew. W składzie 3 Brygady Jazdy wziął udział w bitwach pod Bereźną, Rohoźną, Samhorodkiem, Ozierną. W obronie Śnieżnej podczas krwawej szarży został ciężko ranny dowódca płk Józef Tokarzewski. Dowódcą został powtórnie mjr Rudnicki. Następne bitwy pułk stoczył pod Wernyhorodkiem, Białopolem, Czerwoną, Równem. Pułk walczył w ramach wielu brygad. Po reorganizacji pułku z powodu wyszczuplenia stanu do 100 szabel nastąpiła zmiana dowódcy. Nowym dowódcą został ppłk Stanisław Szantyr. Wkrótce po błędzie dowódczym został usunięty z funkcji, a obowiązki objął rtm. Szuszkiewicz. 12 sierpnia powstała zreorganizowana 1 Dywizja Jazdy, w której w składzie 6 BJ pod dowództwem płk. Konstantego Plisowskiego znalazł się 12 pułk Ułanów Podolskich wraz z doborowymi pułkami kawalerii – 1 pułkiem Ułanów Krechowieckich i 14 pułkiem Ułanów Jazłowieckich. W pierwszym dniu istnienia dywizja stoczyła bój pod Radziechowem, gdzie wyróżnił się pułk. Nastąpiła kolejna zmiana dowódcy. Funkcję objął mjr Zbigniew Brochwicz-Lewiński. Jednak w czasie zdobywania wzgórza nr 265 (Żółtańce) okupionego wieloma rannymi i zabitymi prowadząc pułk do szarży został ciężko ranny. Na miejsce rannego dowódcy wyznaczono rtm. 9 pułku ułanów, Tadeusza Bora-Komorowskiego. Pułk wziął udział w bitwie pod Komarowem. W walkach został ranny dowódca rtm. Komorowski. Dowodził pułkiem 9 dni. Na jego miejsce wyznaczony został rtm. Tadeusz Dziewicki, oficer 1 pułku ułanów. W pościgu za konną Armią Budionnego pułk zdobył miejscowość Łaszczów. W walce o Kmiczyn został ranny rtm. Dziewicki i ponownie obowiązki przejął Szuszkiewicz. Pułk zdobył Modryn. Dowództwo objął płk. Mikołaj Koiszewski. Pułk zdobył Wojmin. W bitwie pod Ołyką wziął udział 1, 2 i 4 szwadron.
Kawalerowie Virtuti Militari 40x40px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920płk Henryk Kuncmanpłk Józef Tokarzewskipłk Mikołaj Antoni Koiszewski*mjr Włodzimierz Kownacki*rtm. SG Kazimierz Czerwińskirtm. Antoni Szuszkiewiczrtm. Tadeusz Komorowskirtm. Jan Sobańskirtm. Julian Bolesław Zbrowski*śp. rtm. Stefan Hahn*rtm. Adolf Medynapor. Witold Jabłońskiśp. por. Mateusz Szuszkiewicz*por. Zygmunt II Miłkowski*por. Jerzy Deskur*por. Mateusz Iżycki*śp. ppor. Stefan de Latour*ppor. Michał Grocholski*ppor. Remigiusz Grocholskippor. Mieczysław Tachler*ppor. Chryzant Dunin-Borkowski *śp. pchor. Marian Wasiutyński*wachm. Jan Jastrzębski*chor. Aleksander Jakubowiczwachm. Stanisław Ładziński*wachm. Jerzy Wojciechowski*plut. Józef Pożak*plut. Zygmunt Stefański*plut. Adam Ciechoński*plut. Józef Czerwiński*kpr. Władysław Goworowski*kpr. Jan Nowicki*kpr. Józef Kurowicki*kpr. Stanisław Czarnecki*kpr. Kazimierz Maciejewski*st. uł. Aleksandr Napieraj*st. uł. Stanisław Konowrocki*uł. Jan Kowalski*uł. Jan Podgórski*
Pułk w okresie pokoju thumb|left
W latach międzywojennych pułk stacjonował w Białokrynicy pod Krzemieńcem. W 1921 r. oddział został wyłączony ze składu VI Brygady Jazdy i podporządkowany dowódcy II Brygady Jazdy wraz z 19 pułkiem ułanów, 21 pułkiem ułanów i 2 dywizjonem artylerii konnej. W okresie II Rzeczypospolitej zmarli żołnierze pułku byli chowani w Krzemieńcu na Cmentarzu Kałantyr na przedmieściu Syczówka.
2 lutego 1923 r. nastąpiło wręczenie nowego sztandaru przez marszałka Józefa Piłsudskiego. Fundatorem był adiutant pułku, stary Podolak rtm. Michał Grocholski. Od 1923 wprowadzono innowacje. Zmieniono datę święta pułkowego z 19 grudnia na 7 maja, rocznicę wręczenia pierwszego sztandaru. Odszedł dowódca płk Koiszewski. Nowym dowódcą został najstarszy oficer płk Zygmunt Rudnicki nazwany później „Papą”. W 1924 II Brygada Jazdy została przemianowana na 2 Samodzielną Brygadę Kawalerii. 13 listopada 1926 dowództwo brygady objął płk dypl. Władysław Anders i sprawował je do wiosny 1937 r. W 1929 r. dowódcą pułku został podpułkownik Rudolf Rupp z 2 pułku Szwoleżerów Rokitniańskich. W 1931 r. nowym dowódcą został ppłk dypl. Bronisław Rakowski, legionista. W 1935 r. poczet sztandarowy wziął udział w pogrzebie marszałka Piłsudskiego. W 1936 r. nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy pułku. Został nim ppłk Andrzej Kuczek. 1 kwietnia 1937 r. 2 Samodzielna Brygada Kawalerii została przemianowana na Kresową Brygadę Kawalerii, a jej dowództwo objął płk Marian Przewłocki, który do czasu awansu na generała brygady występował w barwach pułku.
thumb|Pułk walczył w składzie Wołyńskiej BK thumb thumb Pułk w planie mobilizacyjnym „S”Nazwa pododdziałuMiejsce mobilizacjiTermindowódca pułku z drużynąKrzemieniecalarmpluton łączności1÷4 szwadronyszwadron karabinów maszynowychszwadron kawalerii nr 33Zamość7pluton ckm nr 337kolumna taborowa nr 2715kolumna taborowa nr 2748kolumna taborowa nr 28612uzupełnienie do czasu „W”5szwadron marszowy 1/12 puł18szwadron zapasowydo 15PKU KrzemieniecKrzemieniecalarm Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca pułkuppłk Andrzej KuczekI zastępca dowódcymjr Józef Juniewiczadiutantrtm. Jan Kanty Zbroskinaczelny lekarz medycynykpt. lek. Stefan Rettingerlekarz weterynariikpt. lek. wet. Eugeniusz HoffmanII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Karol Rudnickioficer mobilizacyjnymjr Lucjan Wygonowskizastępca oficera mobilizacyjnegopor. adm. (kaw.) Stefan Smolskioficer administracyjno-materiałowypor. Stanisław Kazimierz Brzezińskidowódca szwadronu gospodarczegortm. Jan Kanty Zbroskioficer gospodarczypor. int. Emil Ignacy Jahnoficer żywnościowyrtm. adm. (kaw.) Edward Lachowiczdowódca plutonu łącznościpor. Michał Szrekdowódca plutonu kolarzyvacatdowódca plutonu ppanc.por. Eugeniusz Michał Sierosławskidowódca 1 szwadronupor. Leon Będkowskidowódca plutonuppor. Włodzimierz Jerzy Tabakadowódca 2 szwadronup.o. por. adm. (kaw.) Romuald Michał Traicheldowódca plutonuppor. Mirosław Dziekońskidowódca 3 szwadronurtm. Jerzy Hollakdowódca plutonuppor. Jerzy Dobrzenieckidowódca 4 szwadronurtm. Włodzimierz Cucjiewdowódca plutonuppor. Józef Czulakdowódca szwadronu kmp.o. por. Eugeniusz Michał Sierosławskidowódca plutonuppor. Kazimierz Florkowskidowódca szwadronu zapasowegortm. Jan Chojnackizastępca dowódcyvacatodkomenderowanyrtm. Olgierd Jan Surynna kursiertm. Antoni Kropielnickiw więzieniupor. Bolesław Rawa
II wojna światowa Pułk w kampanii wrześniowej
Pułk został zmobilizowany w mobilizacji alarmowej 22 sierpnia, kilka dni wcześniej od macierzystej Kresowej Brygady Kawalerii, dlatego otrzymał rozkaz zmiany przynależności w ramach Armii „Łodź”. Został włączony w skład Wołyńskiej Brygady Kawalerii pod dowództwem płk. dypl. Juliana Filipowicza i 25 sierpnia przybył w rejon rozwinięcia brygady.