mały|Górny Śląsk i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Górny Śląsk (; Zapis w tzw. , przyjętym przez stowarzyszenie Pro Loquela Silesiana w 2010 roku jako alfabet służący do zapisu etnolektu śląskiego. Pojawiają się również inne formy zapisu – Gůrny Ślůnsk, Górny Ślonsk, Goorny S’loonsk.; ; , ; ) – część historycznej krainy Śląska, położona w południowej Polsce oraz w północnej części Czech, w górnym dorzeczu Odry i początkowego biegu Wisły. Wzmiankowana po raz pierwszy w XV w. Pojęcie Górnego Śląska na przestrzeni dziejów używane było jednak w różnym znaczeniu, czasami w odniesieniu do regionu, czasem do konkretnej jednostki administracyjnej. Górny Śląsk można rozważać w kontekście politycznym, kulturowym, gospodarczym oraz etnicznym i trudno jest ściśle wyznaczyć jego granice, które zmieniały się w różnych okresach.
Za rdzeń Górnego Śląska można uznać obszar władzy książąt opolskich. Do niego przyłączyło się morawskie księstwo opawskie (podzielone potem na opawskie i karniowskie) oraz stopniowo kilka mniejszych państw stanowych. Natomiast w XV w. odłączyły się od niego ziemia siewierska oraz księstwa oświęcimskie i zatorskie. Na tej podstawie można przyjąć, że historyczny Górny Śląsk znajduje się na obszarze dzisiejszej Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Czeskiej, na terenie województwa śląskiego, województwa opolskiego, i kraju morawsko-śląskiego. Historyczną stolicą Górnego Śląska jest Opole.
Górny Śląsk często utożsamiany jest z województwem śląskim, mimo że prawie połowa jego terytorium to ziemie historycznie małopolskie. Województwo to obejmuje wschodni Górny Śląsk i część Śląska Cieszyńskiego, a poza tym ziemie historycznej Małopolski (m.in. ziemia częstochowska, Zagłębie Dąbrowskie, Żywiecczyzna). Z kolei w województwie opolskim, współcześnie zwykle utożsamianym z terminem Śląsk Opolski, mieści się zachodnia część historycznego Górnego Śląska oraz fragmenty Dolnego Śląska (Brzeg, Namysłów).
W Polsce samo pojęcie Śląsk powszechnie kojarzy się w świadomości społecznej ze wschodnią częścią Górnego Śląska, z aglomeracją górnośląską i miastem Katowice. Górny Śląsk kojarzony jest intuicyjnie z Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym, przemysłowym krajobrazem złożonym z hałd, szybów kopalnianych, kominów, zespołów obiektów hutniczych oraz ze zwartych osiedli familoków z czerwonej cegły. W rzeczywistości jednak pejzaż ten odchodzi stopniowo do przeszłości i wymaga ochrony. Ponadto Górny Śląsk nie jest obszarem jednolitym, jest zróżnicowany pod względem przyrodniczym, krajobrazowym i kulturowym. Zróżnicowana i nie zawsze jednoznaczna jest też tożsamość mieszkańców tej krainy, która przez stulecia stanowiła obszar pogranicza społeczno-kulturowego, gdzie stykały się wpływy polskie, niemieckie i czeskie.
Geneza Górnego Śląska i jego subregiony Geneza Górnego Śląska W XII w. nazwą Śląsk określano ziemie dzisiejszego Dolnego Śląska. Na wschód mieściła się Przesieka Śląska (pas prastarej puszczy), a za nią kraina z centralnym punktem w mieście Opole. Określano ją jako „obszar opolski”, „Opolskie”, a od XIII w. jako „księstwo opolskie”, rządzone przez książąt opolskich. Piastowie rządzący na obszarze współczesnego Dolnego Śląska używali natomiast tytułu książąt Śląska. Powstawały kolejne niewielkie księstwa, czasem funkcjonujące tylko przez okres samodzielnych rządów jakiegoś konkretnego księcia. Wnukowie Władysława opolskiego i następcy całkowicie zrezygnowali z predykatu opolski w swoich tytułach, ponieważ mogło to sugerować pretensje terytorialne – odwoływali się zamiast tego do nazw stolic swoich księstw. Zachowywali przy tym świadomość wspólnego przodka i wspólnoty terytorialnej.
Dopiero w XIV w., kiedy kolejne księstwa podporządkowywały się Koronie Czeskiej, toponim Śląsk zaczął być stosowany w odniesieniu do terenów dzisiejszego Górnego i Dolnego Śląska. Termin Górny Śląsk pojawił się po raz pierwszy w źródłach w 1478R. Fukala, Slezsko. Neznáma země Koruny česke. Knížecí a stavovské Slezsko do roku 1740, České Budějovice 2007, s. 24–25. w kontekście godności Jana Bielika z Kornic, który został mianowany starostą Górnego Śląska przez króla Macieja Korwina. Nazwa ta, urobiona zapewne w kancelarii króla, stosunkowo łatwo przedostawała się do świadomości społecznej. Zaczęto więc stosować rozróżnienie na Dolny Śląsk (dawny Śląsk) oraz Górny Śląsk (dawna ziemia opolska, Opolskie), które szerzej rozpowszechniało się w XVI w. W późnym średniowieczu miejscowa ludność mówiła głównie dialektem języka polskiego, wpływy czeskie w mowie były obecne na południu regionu, natomiast ludność w miastach, zwłaszcza tych rezydencjonalnych, była niemieckojęzyczna. Istniało ponadto kilka niemieckich wysp językowych. Bartłomiej Stein w XVI w. ukuł nazwę Polonica Silesia (Polski Śląsk), biorąc pod uwagę polskojęzyczność regionu górnośląskiego w odróżnieniu do regionu dolnośląskiego. Czeska kancelaria królewska starała się ją wyeliminować, ponieważ taka nazwa mogłaby prowokować do wznowienia pretensji do tych terenów przez polskich władców. Tym łatwiej przyjmowała się tu nazwa Śląsk, a potem Górny Śląsk.
Podział na Śląsk pruski i Śląsk Austriacki W 1526 Śląsk przeszedł pod władzę Habsburgów, a od 1742 (koniec I wojny śląskiej) stał się częścią Prus z wyłączeniem księstw cieszyńskiego i opawskiego, a także części karniowskiego i nyskiego. Śląsk został tym samym podzielony na część pruską i austriacką, i ta międzypaństwowa granica przetrwała do I wojny światowej. W monarchii austriackiej Habsburgów obszarów tych nie nazywano Górnym Śląskiem a Śląskiem Austriackim. Po I wojnie światowej nazwa Śląsk Austriacki wyszła z użycia, natomiast część Śląska, która weszła w skład Czechosłowacji nazwano Śląskiem Czeskim (termin ten ukuto już w XVIII w., odwołując się do ziem Korony Czeskiej). Stosowano tu ponadto nazwy nowych subregionów, m.in. Śląsk Cieszyński (Těšínsko), Śląsk Opawski (Opavsko), a po I wojnie światowej: Kraj Sudetów (Sudetenland), Kraik hulczyński (Hlučínsko) czy Zaolzie. Odrębność kulturowa wytworzona w przeszłości między np. Śląskiem Cieszyńskim a dawnym obszarem Śląska pruskiego utrzymuje się również współcześnie. W polskiej części Śląska Cieszyńskiego niektórzy mieszkańcy określają siebie jako Cieszyniacy, ewentualnie Ślązacy (czasem dodając cieszyńscy), co ma ich odróżniać od mieszkańców z dawnego Śląska pruskiego – Górnoślązaków, z którymi relacje w przeszłości nie były najlepsze. Okolice Cieszyna zamieszkują Górale mówiący narzeczem małopolskim. Rodzima ludność z dawnego Śląska Austriackiego na terenie Czech ma co najwyżej tożsamość śląską w odmianie opawskiej czy cieszyńskiej, ale zwykle nie jest ona dominującym składnikiem tożsamości regionalnej. Termin Górny Śląsk jest tu traktowany raczej jako pojęcie historyczne, używane niechętne ze względu na uwikłanie w dawne spory narodowościowe.
Wschodnia i zachodnia część Górnego Śląska thumb|300px|Cmentarz w Bielefeld. Herby ziem utraconych przez Niemcy po II wojnie światowej. Na rzecz Polski i ZSRR: Prusy Wschodnie, na rzecz Polski: Gdańsk, Prusy Zachodnie, Pomorze, Brandenburgia Wschodnia, Dolny Śląsk, Górny Śląsk i na rzecz Czechosłowacji: Kraj Sudetów W 1815 w Prusach utworzono jednostkę administracyjną rejencja opolska i określano ją także mianem Górnego Śląska (Oberschlesien). W latach 1919–1938 rejencja opolska była tożsama z Prowincją Górnośląską (która to funkcjonowała jeszcze także w latach 1941–1945). Po odrodzeniu się państwa polskiego, powstaniach śląskich, plebiscycie i ostatecznie podziale Górnego Śląska w 1922 między II Rzeczpospolitą i Republiką Weimarską część rejencji opolskiej pozostałą w Niemczech (obejmującą m.in. Gliwice, Zabrze, Bytom, Racibórz, Koźle) strona polska zaczęła nazywać Śląskiem Opolskim, aby unikać nazywania go Śląskiem niemieckim. Analogicznie w Niemczech stworzono termin Ostoberschlesien (Wschodni Górny Śląsk), aby tę część nie musieć nazywać polskim Górnym Śląskiem.
W 1945 niemal cały historyczny Śląsk znalazł się w granicach państwa polskiego. Wówczas na wschodnim Górnym Śląsku osiedlono stosunkowo niewielu przesiedleńców. Częściowa wymiana ludności dotyczyła przede wszystkim zachodniej i centralnej części Górnego Śląska – lokowano tu ludność z Kresów Wschodnich (głównie z południowo-wschodnich województw II Rzeczypospolitej: lwowskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego); osiedlali się tam też migranci z centralnej i wschodniej Polski Polski, a także z Zagłębia Dąbrowskiego czy polskiej części Galicji oraz Polacy powracający do kraju z Europy Zachodniej. W miastach prawobrzeżnej części Śląska Opolskiego (rozumianego tu jako dawna rejencja opolska) jak Bytom, Zabrze, Gliwice, oraz zwłaszcza w centrach miast takich jak np. Opole, Racibórz, Koźle, Dobrodzień, Pyskowice, Strzelce Opolskie, Krapkowice, Olesno miejsce po częściowo ewangelickiej ludności niemieckiej zajęła napływowa katolicka ludność polska. W efekcie w centrach miast przeważała tam polska ludność napływowa, a ich obrzeża, wioski i niewielkie miasta w dalszym ciągu zamieszkiwała rodzima ludność śląska, której nie objęły wysiedlenia, jednak spora część tej rodzimej ludności wyjechała dobrowolnie do Niemiec w późniejszych powojennych latach w okresie Polski Ludowej. Na Dolnym Śląsku wymiana ludności była praktycznie całkowita. Z czechosłowackiej części Śląska po II wojnie światowej również wysiedlono ludność niemiecką. Współcześnie zmniejsza się liczba osób deklarujących się jako Polacy czy Ślązacy w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego.
W następnych powojennych latach, w okresie całego PRL-u i później, na (polskim) Górnym Śląsku masowo w bardzo dużej ilości osiedlała się ludność z całej Polski (tj. ludność napływowa z różnych części Polski) wskutek rozwoju przemysłu i rozbudowy nowych osiedli, a nawet całych miast (np. Tychy), co zdecydowanie zwiększyło liczbę ludności regionu. Ludność ta często osiedlała się na Górnym Śląsku ze względu na podejmowanie się pracy m.in. w przemyśle (kopalnie, huty), jako że przemysł, zwłaszcza górniczy, stanowił bardzo ważną część gospodarki PRL-u. Najwięcej napływowych na Górnym Śląsku pochodziło z okolic Kielc, Krakowa, Częstochowy czy Łodzi, choć faktycznie ludność napływowa pochodziła z całej Polski, także też innych okolic niż wymienione. Podobnie zresztą sytuacja wyglądała w sąsiednim, małopolskim Zagłębiu Dąbrowskim, w którym również osiedlała się ludność napływowa z całej Polski m.in. wskutek rozwoju przemysłu czy budowy nowych osiedlihttps://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/43042,W-poszukiwaniu-lepszego-zycia-Katowickie-w-PRL-obszar-migracji.html.
W 1945 utworzono województwo śląsko-dąbrowskie obejmujące przedwojenny polski Górny Śląsk, dawną rejencję opolską oraz Zagłębie Dąbrowskie. W 1950 wydzielono osobne województwa katowickie i opolskie. Granica między tymi województwami przypominała do pewnego stopnia granice między „polskim” a „niemieckim” Górnym Śląskiem z 1922. Przesunięto jednak bardziej uprzemysłowione Gliwice, Bytom i Zabrze do przemysłowego województwa katowickiego, natomiast województwo opolskie miało mieć bardziej charakter rolniczy. Jego terytorium powiększono o dolnośląskie powiaty: brzeski i namysłowski. Od tego czasu termin Śląsk Opolski, obok nazwy Opolszczyzna, stosowany jest zwykle w odniesieniu właśnie do województwa opolskiego. thumb|Grupa aktywistów na Marszu Autonomii w Katowicach z transparentem podkreślającym przynależność większości województwa opolskiego do Górnego Śląska