Richard Franklin Lennox Thomas Pryor (ur. 1 grudnia 1940 w Peoria, zm. 10 grudnia 2005 w Los Angeles) – amerykański komik i aktor. Był jednym z prekursorów stylu monologów stand-up, a wśród jego następców wymienia się m.in. Eddiego Murphy’ego, Robina Williamsa czy Davida Lettermana.
20 maja 1993 odsłonił swoją gwiazdę w Alei Gwiazd w Los Angeles znajdującą się przy 6438 Hollywood Boulevard.
Życiorys Młodość Urodził się w Peoria w stanie Illinois jako syn Gertrude L. (z domu Thomas) i LeRoya „Bucka Cartera” Pryora (ur. 7 czerwca 1915, zm. 27 września 1968), barmana, byłego boksera, weterana II wojny światowej. Według jego własnych wspomnień wychowywał się w domu publicznym prowadzonym przez babkę, Marię Carter. Matka prostytuowała się, a jego ojciec był alfonsem. Mimo tego wychowywali Richarda na uczciwego, grzecznego i religijnego chłopca. Mieszkając w jednym z najgorszych slumsów w Peoria, Pryor odkrył, że najlepiej może się bronić, ściągając członków gangu, by się śmiali z jego gagów zamiast go bić. W wieku 14 lat zaangażował się w teatr amatorski w Peoria's Carver Community Center. Po porzuceniu szkoły Peoria High School, odbył dwuletnią służbę wojskową (1958−1960).
Kariera thumb|left|Pryor (1969) W 1963 roku Pryor udał się do Nowego Jorku. Następnie pracował jako komik w lokalach, gdzie występowali także Bob Dylan, Woody Allen i Nina Simone. Sławę zyskał w drugiej połowie lat 60. monologami wygłaszanymi w potocznym języku Afroamerykanów, z charakterystycznymi wulgaryzmami, które stały się swoistą wizytówka jego występów: Richard Pryor: Live & Smokin''' (1971), That Nigger's Crazy (1974), ...Is It Something I Said? (1975), Bicentennial Nigger (1976), Richard Pryor: Live in Concert (1979), Richard Pryor: Live on the Sunset Strip (1982) czy Richard Pryor: Here and Now (1983).
Miał na koncie liczne role filmowe. Debiutował w 1967 w filmie Zajęte ciało, później wystąpił m.in. w nominowanym do Oscara filmie biograficznym Lady śpiewa bluesa (1972), z Dianą Ross w roli Billie Holiday). W czterech komediach partnerował Gene Wilderowi: Nic nie widziałem, nic nie słyszałem (1989), Sobowtór (1991), Czyste szaleństwo (1980), Express Srebrna Strzała (1976). Jako scenarzysta współpracował m.in. z Melem Brooksem. Przez pewien czas prowadził program The Richard Pryor Show w telewizji NBC.
Od 1986 cierpiał na stwardnienie rozsiane, co uniemożliwiło mu występy; pojawiał się jeszcze sporadycznie w filmach, po raz ostatni w 1997 w Zagubiona autostrada, w reżyserii Davida Lyncha, gdzie posługiwał się wózkiem inwalidzkim.
Pryor zdobył nagrodę Emmy (1973) i pięć nagród Grammy (1974, 1975, 1976, 1981 i 1982). W 1974 roku zdobył dwie nagrody Amerykańskiej Akademii Humoru i nagrody Writers Guild of America. W 1998 został laureatem pierwszej Nagrody Humoru Amerykańskiego im. Marka Twaina.
Życie prywatne Był siedmiokrotnie żonaty, w tym dwukrotnie poślubiał Jennifer Lee i Flynn Belaine; wszystkie małżeństwa poza ostatnim związkiem z Lee kończyły się rozwodami. Miał siedmioro dzieci: Renee i Richarda Jr. (ur. 1961), Elizabeth (ur. 1967), Rain (ur. 16 lipca 1969), Stephena Michaela (ur. 1984), Kelsey (ur. 1987) i Franklina Masona (ur. 1987). Jego daleki kuzyn, to znany raper Ludacris.
Jego żona Jennifer Lee Pryor potwierdziła doniesienia, które podał wcześniej Quincy Jones, że Pryor i Marlon Brando w latach 70. byli kochankami. W 1982 romansował z Margot Kidder.
Śmierć thumb|Pryor (1976) thumb|Pryor (1986) Według jego siostry, aktor w 1981 podczas prac nad jednym z filmów próbował popełnić samobójstwo przez samospalenie. Wszyscy zgromadzeni wtedy na planie filmowym byli przekonani, że był to wypadek. Było to jeszcze przed wykryciem u Pryora stwardnienia rozsianego.
Zmarł 10 grudnia 2005 po trzecim zawale serca w szpitalu w Los Angeles, w wieku 65 lat.
Filmografia Zajęte ciało (1967) jako Whittaker Czarna brygada (1970) jako Jonathan Crunk Lady śpiewa bluesa (1972) jako pianista Sobotnia noc (1974) jako Sharp Eye Washington Myjnia samochodowa (1976) jako Daddy Rich Express Srebrna Strzała (1976) jako Grover Muldoon Która droga w górę? (1977) jako; 3 role: Leroy Jones, Rufus Jones i Lenox Thomas Błyskawicznie (1977) jako Wendell Scott Niebieskie kołnierzyki (1978) jako Zeke Brown Suita kalifornijska (1978; inny polski tytuł Apartament Kalifornia) jako dr Chauncey Gump Czarnoksiężnik z krainy Oz (1978) jako Czarnoksiężnik (Herman Smith) Wielka wyprawa muppetów (1979) jako sprzedawca balonów Sie ma Mojżesz (1980) jako faraon Czyste szaleństwo (1980) jako Harry Monroe Trapista w Los Angeles (1980) jako Bóg Autobus wolności (1981) jako Joe Braxton Zabawka (1982) jako Jack Brown Superman III (1983) jako Gus Gorman Miliony Brewstera (1985) jako Montgomery Brewster Podróż przez życie (1986) jako Jo Jo Dancer Stan krytyczny (1987) jako Kevin Lenahan Przeprowadzka (1988) jako Arlo Pear Noce Harlemu (1989) jako Sugar Ray Nic nie widziałem, nic nie słyszałem (1989) jako Wally Karue Sobowtór (1991) jako Eddie Dash Czas wściekłych psów (1996) jako Jimmy Zagubiona autostrada'' (1997) jako Arnie
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Amerykańscy aktorzy filmowi Kategoria:Amerykańscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Amerykańscy stand-uperzy Kategoria:Amerykańscy komicy Kategoria:Amerykańscy wolnomularze Kategoria:Laureaci Nagrody Grammy Kategoria:Urodzeni w 1940 Kategoria:Zmarli w 2005 Kategoria:Zmarli na stwardnienie rozsiane Kategoria:Laureaci nagrody Primetime Emmy