thumb|500px|Dialekty sztokawskie, w tym dialekt czarnogórski Dialekt czarnogórski (, ) – dialekt sztokawski należący do grupy starosztokawskich, używany w południowej i wschodniej Czarnogórze oraz w południowym Sandżaku aż po rzekę Ibar na wschodzie i północne peryferie Kosowa i Metochii. Poza tym używany jest w izolowanych punktach w miejscowości Peroja na Istrii i w Wojwodinie. Z uwagi na swoje peryferyjne położenie, charakteryzuje się licznymi archaizmami i wpływami obcymi.

Cechy językowe Do cech fonetycznych dialektu czarnogórskiego należą: archaiczna akcentuacja – zachowanie dwóch pierwotnych akcentów, długiego opadającego â i krótkiego opadającego ȁ oraz co do zasady zachowanie pierwotnego miejsca akcentu, np. na północ od Podgoricy sestrȁ, jezȉk, trāvȁ, glāvê, glāvôm, ale mianownik glâva z wtórnym cofnięciem się miejsca akcentu zamiast glāvȁ, zachowanie przed-, jak i poakcentowej długości samogłosek, np. trāvȁ, glāvôm, pȑstēn, prâznīk, prasłowiańskie długie *ě (jać) dało najczęściej ije, podczas gdy krótkie – je (wymowa jekawska), np. snȉjeg, śȅme, đevôjka < *sněgъ, *sěmę, *děvojьka, niekiedy na skutek działania joty na spółgłoskę wargową powstało epentyczne lj, np. vljȅra, mljȅra < psł. *věra, *měra, w wielu gwarach czarnogórskich kontynuantem dawnych jerów jest odrębny fonem o szerokim brzmieniu, np. lä̂ž, dä̂n < psł. *lъžь, *dьnь, wtórna palatalizacja doprowadziła do powstania nowych fonemów ś i ź z s+j i z+j, np. śȅme, kłâśe, kȍźi < psł. *sěmę, *kolsьje, *kozьjь, zanik fonemu χ, który zwykle zanikł bez śladu lub dał rozmaite dźwięki w zależności od pozycji – γ, v, j, g lub k, np. ljȅb, grȉje, ȕvo, orȁg, orȁji, mȕγa < psł. *xlěbъ, *grěxъ, *uxo, *orěxъ, *orěxy, *muxa, welaryzacja *l przed samogłoskami tylnymi do ł, przypominającego polskie ł, np. Miłoš, łuk, przejście s i z przed n w š́ i ž́, np. š́nȍp, š́lȉjep, raž́lȉka, powstanie fonemu ʒ (dz), występującego w romanizmach, np. biʒin ‘pies’, buʒara ‘hańba’, lunʒula ‘kwiat’, a w okolicy Baru także w słowach rodzimych, np. ʒvono, ʒenica, ʒubi, w pasie nadmorskim charakterystyczne jest przejście wygłosowego -m w -n, np. znân, s ono zdrȁvōn nȍgōn.

Spośród innowacji w morfologii należy wymienić: synkretyzm przypadków inny niż w dialekcie wschodniohercegowińskim, tj. połączenie się celownika z narzędnikiem, np. zūbȉma od zûb, ženȁma od ženȁ, a często też dopełniacza z miejscownikiem, np. sêlǟh od selȍ czy gȍdināg od gȍdina, końcówka celownika-narzędnika może też być skrócona do -ma, np. rođacma, końma, ľudma, teladma, utrata rozróżnienia przypadków miejsca i kierunku, np. u kuću ‘w domu’, na Cetińe ‘w Cetyni’, pomieszanie instrumentalnego i socjatywnego użycia narzędnika, np. kȍsī s kȍsōm zamiast kȍsī kȍsōm lub ide Miłanom zamiast ide s Miłanom.

Te dwie ostatnie cechy uznaje się za wpływ albański i romański. Te same wpływy są widoczne w dziedzinie słownictwa.

Archaizmami morfologicznymi zachowanymi w gwarach czarnogórskich są: obecność enklityk zaimków osobowych 1. i 2. osoby liczby mnogiej ni, vi w celowniku i ne, ve w bierniku, a w kilku punktach Zatoki Kotorskiej ni i vi w bierniku, formy celownika-miejscownika zaimków liczby pojedynczej typu mȅne, tȅbe, sȅbe (literackie mèni, tèbi, sèbi), częste użycie przyimka u z dopełniaczem.

Przykłady Tekst w gwarze Kosowskiego Ługu:

Przykład opowieści w gwarze czarnogórskiej z Sjenicy:

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Języki Serbii Kategoria:Języki Czarnogóry Kategoria:Języki Kosowa