Gwara karaszewska, gwara Karaševa () – odmiany języka serbsko-chorwackiego używane przez Karaszewców zamieszkujących siedem wsi rumuńskiej części Banatu – Karaševo, Ravnik, Lupak, Klokotič, Nermić i Jabalče, najpewniej od XV wieku. Są klasyfikowane jako część narzecza torlackiego jako poddialekt dialektu timocko-łużnickiego lub jako samodzielny dialekt. Należą do grupy gwar z zachowanym prasłowiańskim *ě (jaciem).
Z uwagi na liczne elementy językowe obce obszarowi serbsko-chorwackiemu, a nawiązujące do grupy bułgarsko-macedońskiej, przypuszcza się, że praojczyzna Karaszewców leżała w bezpośrednim sąsiedztwie obszaru bułgarskiego, a więc najpewniej na obszarze przejściowych gwar torlackich.
Cechy językowe Charakterystycznymi cechami fonetycznymi gwary Karaszewców są: akcent wyrazowy nietoniczny, pozbawiony iloczasu, cofnięty z końcowej sylaby krótkiej, np. žέna, rúčak, mə́gla, tə́ma, zaś zachowany na końcowej długiej, np. kupovál, stojí, prodám, przejście prasłowiańskich jerów *ъ, *ь w odrębny fonem ə (szwa), np. mə́gla ‘mgła’, dən ‘dzień’, vrábəc ‘wróbel’ (akut oznacza akcent wyrazowy), jedynie w Ravniku i części Karaševa jery dały e, np. méša ‘msza’, sidén ‘dzisiaj’, stéklo ‘szkło’, zachowana pod akcentem wąska wymowa *ě (jać), np. pobẹ́gli, dẹ́dica, dẹ́ ‘gdzie’, zaś poza akcentem wymawiane jest jak i, np. člóvik (ale w dopełniaczu človẹ́ka), biží, rizánci, a przy tym kontynuant jacia jest odrębnym fonemem od dawnych *e i *ę, które wymawiane są szeroko, np. lεt ‘lód’, rεt ‘porządek’, prasłowiańskie *tj i *dj kontynuowane przez miękkie ť i ď (wobec literackich afrykat ć i đ), zachowane jest sonantyczne l̥, ewentualnie rozwija się w połączenie ze szwą, np. bĺ̥va ‘pchła’, jábl̥ka ‘jabłko’, žə́lč ‘żółć’, və́lna ‘wełna’, zachowane jest także -l w wygłosie sylaby, np. dal, bil, typowo sztokawskie przejście psł. *vъ-, *vь- w u-, np. únuk < psł. *vьnukъ, głoska *χ jest niekiedy zachowana na początku wyrazu, np. χítər, występuje afrykata ʒ (dz), np. ʒvẹ́zda, ʒvóno, szczególnie częsta w wyrazach pochodzenia rumuńskiego, grupa čr- rozwinęła się z pojawieniem się dodatkowej samogłoski, np. čεrẹ́šńε ‘czereśnia, por. trześnia’, čεrẹ́vo, čə́rn, na końcu wyrazów dochodzi do ubezdźwięcznienia, jednak grupy typu -st nie upraszczają się do -s, np. grost.
Do charakterystycznych cech morfologii gwary karaszewskiej należą: końcówka -im odmiany zaimków i przymiotników męskich i nijakich w miejscowniku liczby pojedynczej, np. dobrím, narzędnik liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego na -am, np. človẹ́kam, srέbram, końcówki -ovε, -εvε w mianowniku liczby mnogiej, np. brẹ́govε ‘brzegi’, grẹ́jεvε ‘grzechy’, kral’έvε ‘królowie’ co zbliża do końcówek macedońskich i bułgarskich -ове wobec , częsta końcówka zerowa w dopełniaczu liczby mnogiej, np. koń, žεn, końcówka -am celownika liczby mnogiej wszystkich rodzajów, np. krávam, końcówka -i biernika liczby mnogiej rodzaju męskiego, np. čini bunari, miejscownik liczby mnogiej równy dopełniaczowi, np. po brigóv ‘w górach’, formy rzeczowników rodzaju męskiego na -a łączą się ze wszystkimi liczebnikami, stopniowanie analityczne z przyrostkami po- i naj-. rzadki aoryst, rzadki, zanikający bezokolicznik, o końcówce -ti, -ći, czas przyszły tworzony z czasownikiem posiłkowym lam ‘chcę’, np. lam da popẹ́vam ‘będę śpiewać’, tryb rozkazujący o końcówce 2. osoby liczby mnogiej -ẹtε, np. idẹ́tε ‘idźcie’.
Składnia wykazuje znaczne wpływy rumuńskie, należą do nich: enklityki w położeniu proklitycznym, np. smo sε nazdrávili, celownik posesywny typu nέna slúgi mojέmu ‘ojciec mojego sługi’.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Języki Rumunii