Quarto – włoski szybki (konstrukcyjnie krążownik pancernopokładowy) z czasów I wojny światowej i okresu dwudziestolecia międzywojennego. Okręt miał wyporność 3441 ton i osiągał prędkość 28 węzłów, a jego główne uzbrojenie stanowiło sześć dział kalibru 120 mm. Jednostka została zwodowana 19 sierpnia 1911 roku w Arsenale w Wenecji, a do służby w Regia Marina wcielono ją 31 marca 1913 roku.
„Quarto” wziął czynny udział w działaniach wojennych na Adriatyku, uczestnicząc m.in. w . W okresie międzywojennym służył na Morzu Śródziemnym, Dalekim Wschodzie i na Czerwonym, uczestnicząc w wojnie włosko-abisyńskiej i hiszpańskiej wojnie domowej. Jednostka została wycofana ze służby 5 stycznia 1939 roku, po czym służyła do testów uzbrojenia. W lipcu 1944 roku kadłub krążownika został zatopiony przez Niemców w celu blokady wejścia do portu w Livorno.
Projekt i budowa Zbudowanie przez Wielką Brytanię na początku XX wieku (ang. scout cruiser) , przeznaczonego do wykonywania nie tylko zadań rozpoznawczych i łącznikowych, ale także do przewodzenia flotyllom niszczycieli i osłony ich przed wrogimi jednostkami tej klasy, spowodowało w wielu flotach rozpoczęcie prac projektowych nad podobnymi okrętami. W porównaniu do wcześniejszych konstrukcji krążowników okręty te miały słabsze uzbrojenie i opancerzenie, rekompensując te parametry powiększoną prędkością i zasięgiem. Z flot państw basenu Morza Śródziemnego pierwsza prace nad nowymi jednostkami podjęła Austro-Węgierska Marynarka Wojenna, czego efektem było rozpoczęcie w 1908 roku budowy krążownika SMS „Admiral Spaun”. W tym samym roku również marynarka wojenna Królestwa Włoch podjęła decyzję o budowie pierwszego, eksperymentalnego okrętu tej klasy, który miał być prototypem niewielkiej serii jednostek klasy nazwanej Esploratori. Konstruktorem okrętu był major korpusu inżynierów okrętowych Giulio Truccone, który w późniejszym czasie był projektantem m.in. niszczycieli typu Maestrale. Według założeń miał powstać okręt o wyporności 3000 ton, rozwijający prędkość 28 węzłów i uzbrojony w sześć dział kalibru 120 mm.
Krążownik został zamówiony w 1908 roku w Arsenale w Wenecji, a pierwsze prace rozpoczęto przy nim w roku 1909. Stępkę okrętu położono 14 listopada 1909 roku, a jego kadłub został zwodowany 19 sierpnia 1911 roku. Nazwa Quarto w języku włoskim oznacza „czwarty” lub „ćwierć”. Koszt budowy jednostki wyniósł około 10 mln lirów.
Podczas prób morskich przeprowadzonych w sierpniu 1912 roku uzyskano następujące wyniki: 2 sierpnia okręt osiągnął prędkość ekonomiczną 15,2 węzła przy średniej wyporności 3334 tony, a 7 sierpnia osiągnięto prędkość 22,2 węzła przy połowie mocy siłowni i wyporności 3211 ton; 20 sierpnia na wodach między a Isole Tremiti przy przeciążeniu maszyn do 29 215 KM (przy 376,7 obr./min) jednostka osiągnęła prędkość 28,61 węzła, utrzymując ją prawie przez 10 godzin.
Dane taktyczno-techniczne Charakterystyka ogólna „Quarto” był zbudowanym głównie ze stali o wysokiej wytrzymałości krążownikiem pancernopokładowym o bardzo długim kadłubie z podwyższonym pokładem dziobowym (współczynnik długości do szerokości wynosił 10,26:1). Stewy, ramię steru oraz wsporniki wałów napędowych były stalowymi odlewami. Konstrukcja kadłuba opierała się na 173 wręgach, które rozmieszczone były co 0,75 metra i numerowane od strony rufy od 0 do 169 (z numeracją wręgów pośrednich 0,5, 1,5, 2,5 i 3,5). Znajdowały się w nim dwa ciągłe pokłady: górny i mieszkalny, a od 116 wręgu zaczynał się pokład dziobowy, z zaokrąglonymi połączeniami z burtami. Pokład mieszkalny wykonany był z blach o grubości 5 mm, zwiększającej się do 9 mm na wzdłużnikach. Znajdowały się na nim m.in. pomieszczenia podoficerskie (na dziobie) oraz kabiny oficerskie (na rufie), a także prysznice, toaleta, pompy wody pitnej, dwie pompy do przetaczania paliwa, dwa parowniki i dwa destylatory.
Kadłub podzielony był za pomocą dziewięciu grodzi wodoszczelnych na 10 przedziałów, dochodzących do wysokości górnego pokładu; na całej długości miał dno podwójne, również podzielone na 30 przedziałów wodoszczelnych. Pomiędzy 28 a 135 wręgą w pobliżu burt znajdowały się sięgające do wysokości pokładu mieszkalnego grodzie wzdłużne; między nimi a poszyciem znajdowały się zbiorniki paliwa, wody i zasobnie węglowe. W części podwodnej zainstalowano po obu stronach długie stępki przechyłowe. Masa kadłuba wynosiła 1630,27 tony.
W części dziobowej pokładu górnego znajdowały się: skrajnik dziobowy, szpital okrętowy, kabiny podoficerskie, umywalnie załogi, toaleta i pomieszczenie kabestanu. Niewysokie nadbudówki zainstalowano na niemal całej długości pokładu: w dwupoziomowej dziobowej znajdowały się pomieszczenia windy amunicyjnej, magazyn i kabina nawigacyjna (na dolnej kondygnacji) oraz opancerzone i pomost bojowy, wyposażone w koło sterowe i telegraf maszynowy (na górnej). Tuż za uskokiem dziobowym na śródokręciu znajdowała się długa, podłużna nadbudówka o szerokości trzech metrów, mieszcząca przewody dymowe i wentylacyjne, kambuz, radiostację, pomieszczenia mieszkalne, warsztaty, sklep okrętowy, kancelarię i lodówkę. Nadbudówka ta na rufie łączyła się z mierzącą 13,5 metra długości i osiem metrów szerokości nadbudówką rufową z zapasowym stanowiskiem dowodzenia, dalmierzem i platformami. Pod pokładem nadbudówki rufowej znajdowały się zasuwy cumownicze, kabestan z napędem elektrycznym oraz windy amunicyjne. Na okręcie zainstalowano dwa wysokie maszty z platformami reflektorów.
Okręt miał długość całkowitą wynoszącą 131,6 metra (126 metrów między pionami i 130,5 metra na wodnicy), maksymalną szerokość 12,84 metra i maksymalne zanurzenie 4,1 metra. Wysokość kadłuba (od stępki do pokładu górnego) na wręgu nr 64 wynosiła 7,88 metra. Wysokość środka ciężkości nad poziomem stępki wynosiła 2,31 metra, a jego odległość od dziobowego pionu liczyła 61,56 metra. Wyporność normalna wynosiła 3281 ton, a pełna 3441 ton.
Załoga okrętu składała się 13 oficerów i 234 podoficerów i marynarzy. Masa przewidziana na załogę wynosiła 30,94 tony, zapasy żywności ważyły 35,72 tony, a zapas wody pitnej wynosił 15 ton.
Urządzenia napędowe i pomocnicze Okręt był napędzany dwoma zestawami turbin parowych systemu produkcji zakładów , pracującymi na cztery linie wałów zakończonych trójłopatowymi śrubami napędowymi o średnicy 2,1 metra i skoku 1,9 metra, wykonanymi z brązu. Pojedynczy zespół turbin składał się z turbiny wysokiego ciśnienia, podłączonej do zewnętrznego wału napędowego i turbiny niskiego ciśnienia z wbudowanym stopniem biegu wstecznego, poruszającej wał wewnętrzny; pracę ich zabezpieczał skraplacz Beir-Uniflox, dwie pompy cyrkulacyjne, dwie pompy próżniowe, chłodnica oleju, podgrzewacze wody i pompy olejowe. Turbiny zostały umieszczone w dwóch sąsiadujących przedziałach, pomiędzy którymi znajdowała się gródź wodoszczelna. Dziobowy zespół turbin napędzał wały prawoburtowe, zaś rufowy poruszał wałami lewoburtowymi; kierunek obrotu śrub prawoburtowych był przeciwny do kierunku obrotu śrub lewoburtowych. Średnica zewnętrznych wałów napędowych wynosiła 240 mm, a wewnętrzne miały średnicę o połowę mniejszą (120 mm).
Parę dostarczało 10 kotłów wodnorurkowych systemu Blechynden-Odero z opalaniem mieszanym (osiem kotłów opalanych było paliwem płynnym – mazutem, a dwa mogły być opalane węglem bądź paliwem płynnym), rozmieszczonych w czterech kotłowniach usytuowanych przed przedziałami turbin. W każdej kotłowni zainstalowane były przy burtach po dwa kotły opalane paliwem płynnym, a dwie pierwsze (licząc od dziobu) kotłownie miały dodatkowo po jednym kotle z opalaniem mieszanym. Spaliny odprowadzane były do trzech niewysokich, umieszczonych w równych odległościach od siebie kominów: do pierwszego, o przekroju owalnym, trafiały spaliny z dwóch kotłów z opalaniem mieszanym, natomiast do dwóch pozostałych, o przekroju okrągłym, trafiały spaliny z ośmiu kotłów opalanych paliwem płynnym. W kotłowniach znajdowały się ponadto pompy zasilające, wentylatory nawiewowe, filtry i podgrzewacze paliwa. Każdy z kotłów o ciśnieniu roboczym 17 at wyposażony był w 10 palników systemu Megani i miał powierzchnię grzewczą wynoszącą 2465 m² (kotły z możliwością opalania węglem miały dodatkowo palenisko o powierzchni 212,16 m²). Wymiana powietrza w przedziałach siłowni i maszynowni odbywała się za pomocą 28 wentylatorów (20 wyciągowych i sześciu nawiewowych stałych oraz dwóch przenośnych). Odpowiednie ciśnienie w kotłowniach (o maksymalnej różnicy 0,13 at) utrzymywane było przez 10 turbowentylatorów parowych typu Sirocco o łącznej wydajności 620 000 m³ na godzinę. Rezerwa wody kotłowej wynosiła 60 ton. Łączna masa układu napędowego ze wszystkimi urządzeniami pomocniczymi wynosiła 751,5 tony, a zajmowana przez niego powierzchnia 552 m².
Maszyny osiągały łączną projektowaną moc 25 000 KM, co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej 28 węzłów. Normalny zapas paliwa płynnego wynosił 400 ton (maksymalnie okręt mógł zabrać 479 ton), a mieściło się ono w 56 zbiornikach (12 w dnie podwójnym i 44 w zbiornikach burtowych). Prócz tego w czterech zasobniach mieściło się 50 ton węgla dla kotłów o opalaniu mieszanym. Napełnianie zbiorników paliwem możliwe było dzięki dwóm pompom o napędzie elektrycznym o wydajności 150 ton na godzinę, a do przepompowywania paliwa służyła pompa o wydajności 90 ton na godzinę. Zasięg wynosił 2300 Mm przy ekonomicznej prędkości 15 węzłów lub 588 Mm przy prędkości maksymalnej.
Energia elektryczna (prąd stały o napięciu 110 V) wytwarzana była przez trzy turbogeneratory AEG o mocy 40 kW każdy (jeden z nich stanowił rezerwę).
Na rufie znajdował się pojedynczy, półzrównoważony ster o powierzchni 10,8 m², poruszany za pomocą parowej maszyny sterowej umiejscowionej w skrajniku rufowym pod pokładem pancernym. Sterowanie okrętem odbywało się z pomostu i głównego stanowiska dowodzenia (istniała możliwość awaryjnego ręcznego sterowania z przedziału sterowego).
Uzbrojenie Główną bronią artyleryjską krążownika było sześć pojedynczych dział kalibru 120 mm A1909 L/50 produkcji brytyjskich zakładów Armstrong, osłoniętych maskami. Działa takie, oznaczone przez producenta jako typ EE, trafiły również na uzbrojenie włoskich drednotów: „Dante Alighieri” i typu Conte di Cavour, a także krążowników typu . Dwie armaty znajdowały się na podwyższonym pokładzie dziobowym, obok siebie, a cztery umieszczono w części rufowej (po jednym na pokładzie z każdej burty i dwa na nadbudówce). Zastosowany układ pozwalał w teorii na prowadzenie ognia przez cztery działa artylerii głównej zarówno na każdą z burt, jak i w kierunku dziobu i rufy. Masa działa z maską pancerną wynosiła 11,68 tony, w tym część ruchoma 3,49 tony. Długość działa wynosiła 6212 mm, a masa gwintowanej lufy (36 bruzd o skoku 1:30) z zamkiem wynosiła 3,721 tony. Działa wykorzystywały amunicję rozdzielnego ładowania: pociski burzące o masie 22,13 kg (w tym ładunek wybuchowy 1,23 kg) lub szrapnele o masie 25,12 kg (w tym ładunek wybuchowy 0,3 kg), wystrzeliwane za pomocą ładunków miotających o masie 6,65 kg. Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 850 m/s pocisku przy maksymalnym kącie podniesienia lufy +30° wynosiła 13 000 metrów. Szybkostrzelność teoretyczna wynosiła do 15, a praktyczna sześć strzałów na minutę.