Stosowanie prawa – wieloznaczne pojęcie teorii prawa. W najbardziej rozpowszechnionym ujęciu oznacza dokonywanie przez upoważniony organ państwa albo inny podmiot pełniący podobną rolę czynności konwencjonalnej, której rezultatem jest rozstrzygnięcie konkretnej sprawy na podstawie normy prawnej.
Rezultatem stosowania prawa jest rozstrzygnięcie konkretnej sprawy, w szczególności w postaci indywidualnej i konkretnej normy postępowania. Rozstrzygnięcie jest zazwyczaj utrwalone w odpowiednim dokumencie, np. orzeczeniu sądowym albo decyzji administracyjnej.
Termin „stosowanie prawa” nie ma jednak jednego powszechnie przyjętego znaczenia. W literaturze teoretycznoprawnej wyróżnia się zarówno ujęcia węższe, ograniczające stosowanie prawa do rozstrzygania konkretnych spraw przez kompetentne podmioty, jak i ujęcia szersze, obejmujące inne czynności konwencjonalne dokonywane na podstawie norm prawnych.
Zakres pojęcia
W zależności od przyjętej konwencji terminologicznej można wyróżnić trzy zakresy pojęcia stosowania prawa.
W znaczeniu wąskim, utrwalonym w praktyce prawniczej, stosowanie prawa obejmuje czynności konwencjonalne organów państwa oraz podmiotów pełniących podobną rolę, za pomocą których rozstrzygają one konkretne sprawy na podstawie norm prawnych. Przykładami są wydanie wyroku przez sąd albo decyzji administracyjnej przez organ administracji publicznej.
W znaczeniu szerszym stosowanie prawa obejmuje wszystkie czynności konwencjonalne dokonywane przez organy państwa i podmioty pełniące podobną rolę na podstawie norm prawnych. Przy takim użyciu terminu stosowaniem prawa może być również stanowienie prawa, ponieważ organ prawodawczy dokonuje czynności konwencjonalnej na podstawie przysługującej mu kompetencji prawotwórczej.
W znaczeniu najszerszym stosowanie prawa obejmuje wszelkie czynności konwencjonalne dokonywane na podstawie norm prawnych przez dowolne podmioty. Obejmuje więc również np. zawieranie umów, udzielanie pełnomocnictw lub korzystanie z innych kompetencji prawnych przez osoby prywatne. W praktyce takie zachowania częściej określa się jako czynienie użytku z prawa albo z przyznanej kompetencji niż jako stosowanie prawa.
Najczęściej termin „stosowanie prawa” jest używany w pierwszym, najwęższym znaczeniu.
Kompetencja do stosowania prawa
Stosowanie prawa w znaczeniu wąskim wiąże się z kompetencją podmiotu dokonującego określonej czynności konwencjonalnej. Podmiot stosujący prawo musi być upoważniony przez normy prawne do dokonania czynności, z którą prawo wiąże określone następstwa prawne.
Samo poznawcze ustalenie przez daną osobę, jakie skutki prawne wiążą się z określonym stanem faktycznym, nie stanowi w tym ujęciu stosowania prawa. O stosowaniu prawa można mówić wtedy, gdy podmiot dokonuje odpowiedniej czynności jako podmiot mający kompetencję do wywołania przypisywanych jej następstw prawnych.
Od kompetencji do stosowania prawa należy odróżnić obowiązek uczynienia z niej użytku. Jedna norma może udzielać organowi kompetencji do rozstrzygania określonych spraw, natomiast inna norma może nakazywać mu korzystanie z tej kompetencji w określonych okolicznościach.
Stosowanie prawa a realizowanie i przestrzeganie normy
Stosowanie prawa należy odróżnić od realizowania normy prawnej. Podmiot realizuje normę, jeżeli w sytuacji, w której norma znajduje zastosowanie, spełnia wyznaczony przez nią obowiązek. Stosowanie prawa polega natomiast, w najczęściej przyjmowanym znaczeniu, na czynieniu użytku z kompetencji do rozstrzygnięcia konkretnej sprawy.
Rozróżnienie to powoduje, że podmiot może jednocześnie stosować jedną normę i realizować inną. Przykładowo jedna norma może przyznawać sądowi kompetencję do wydania określonego orzeczenia, a inna nakazywać mu rozstrzygnięcie sprawy. Wydając orzeczenie sąd stosuje pierwszą normę i zarazem realizuje obowiązek wynikający z drugiej.
Od realizowania normy odróżnia się z kolei jej przestrzeganie. Realizowanie normy wymaga zgodności zachowania adresata z wyznaczonym obowiązkiem, natomiast o przestrzeganiu normy mówi się, gdy adresat realizuje ją świadomie.
Proces stosowania prawa
Akt rozstrzygnięcia konkretnej sprawy poprzedza zespół czynności określany jako proces stosowania prawa. W modelowym ujęciu wyróżnia się w nim cztery podstawowe etapy:
ustalenie stanu prawnego, czyli podstawy prawnej rozstrzygnięcia; ustalenie stanu faktycznego, czyli faktów istotnych dla rozstrzygnięcia; dokonanie subsumpcji; podjęcie decyzji finalnej i jej uzasadnienie.
Jest to model analityczny, a nie opis niezmiennej kolejności czynności. W praktyce ustalanie stanu prawnego i faktycznego wzajemnie na siebie oddziałuje: ustalenie, jakie fakty są prawnie relewantne, zależy od rozpoznawanej podstawy prawnej, natomiast wiedza o faktach wpływa na poszukiwanie norm mogących znaleźć zastosowanie.
Ustalenie stanu prawnego
Ustalenie stanu prawnego polega na ustaleniu normy prawnej stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia. W systemie prawa stanowionego wymaga to odnalezienia relewantnych przepisów prawnych i dokonania ich wykładni w celu odtworzenia normy prawnej. W razie potrzeby stosuje się również odpowiednie wnioskowania prawnicze i reguły kolizyjne.
Przedmiotem wykładni jest zatem tekst prawny lub jego przepisy, natomiast jej rezultatem jest ustalenie treści normy prawnej, która może stanowić podstawę rozstrzygnięcia.
Ustalenie stanu faktycznego
Ustalenie stanu faktycznego polega na ustaleniu faktów mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności tego, czy określone zdarzenie nastąpiło, jaki miało przebieg i jakie podmioty w nim uczestniczyły. W zależności od rodzaju postępowania może wymagać przeprowadzenia postępowania dowodowego.
Subsumpcja
Subsumpcja polega na stwierdzeniu przez podmiot stosujący prawo, że ustalony stan faktyczny mieści się w zakresie zastosowania odtworzonej normy prawnej. Oznacza to ustalenie, że konkretny podmiot ma cechy określające adresata normy oraz że wystąpiły przewidziane w niej okoliczności.
Subsumpcja jest jednym z etapów stosowania prawa i nie należy jej utożsamiać z całym procesem stosowania prawa.
Decyzja finalna
Po ustaleniu podstawy prawnej, stanu faktycznego i dokonaniu subsumpcji podmiot stosujący prawo podejmuje decyzję finalną, która rozstrzyga konkretną sprawę. Jeżeli wymagają tego normy proceduralne, decyzji towarzyszy uzasadnienie przedstawiające podstawę prawną i faktyczną rozstrzygnięcia oraz argumenty przemawiające za jego treścią.
W klasycznym modelu sądowego stosowania prawa można bardziej szczegółowo wyróżniać decyzje cząstkowe dotyczące m.in. obowiązywania podstawy prawnej, jej interpretacji, ustalenia faktów oraz wyboru konsekwencji prawnych, które prowadzą do decyzji finalnej.
Swoboda decyzyjna
Procesu stosowania prawa nie można sprowadzić do mechanicznego wnioskowania, w którym treść decyzji zawsze wynika jednoznacznie z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. Takie wyobrażenie przedstawia uproszczony sylogistyczny model stosowania prawa.
W procesie stosowania prawa występują luzy decyzyjne, czyli zakresy swobody pozostawione podmiotowi podejmującemu rozstrzygnięcie. Mogą mieć charakter jawny lub utajony.
Luz jawny powstaje w szczególności wtedy, gdy prawodawca świadomie posługuje się zwrotami nieostrymi, klauzulami generalnymi albo wyznacza jedynie granice dopuszczalnego rozstrzygnięcia. Luz utajony wiąże się m.in. z niejednoznacznością języka, niepełną jednoznacznością dyrektyw wykładni, niepewnością ustaleń faktycznych oraz udziałem ocen w procesie decyzyjnym.
Typy stosowania prawa
W teorii prawa wyróżnia się dwa podstawowe wzorce-typy stosowania prawa: sądowy i kierowniczy.
Sądowy typ stosowania prawa
W sądowym typie stosowania prawa treść decyzji finalnej jest stosunkowo ściśle wyznaczona przez normy prawa materialnego. Organ ustala wystąpienie określonego stanu faktycznego, kwalifikuje go z punktu widzenia norm prawnych i ustala przewidziane dla niego konsekwencje prawne.
Typ ten charakteryzuje także wymóg bezstronności podmiotu rozstrzygającego oraz jego niezależności od stron sprawy. Nie ogranicza się on wyłącznie do sądów państwowych; według tego wzorca mogą działać także inne podmioty wyposażone w kompetencję do rozstrzygania spraw.
Kierowniczy typ stosowania prawa
W kierowniczym typie stosowania prawa normy prawne wyznaczają treść decyzji jedynie w ogólnym zarysie. Podmiot rozstrzyga sprawę w granicach wyznaczonych przez prawo, uwzględniając także kryteria związane z realizacją powierzonych mu zadań, np. celowość, efektywność lub ekonomiczność.
Typ kierowniczy występuje przede wszystkim w działalności organów administracji i innych podmiotów kierujących określonymi dziedzinami życia społecznego. Granica między typem sądowym i kierowniczym nie jest ostra.
Nazwy obu typów nie oznaczają prostego podziału według rodzaju organu. Organ administracji może w określonych przypadkach stosować prawo według wzorca zbliżonego do sądowego, a niektóre działania sądów mogą mieć cechy typu kierowniczego.
Trwałość rozstrzygnięcia
Jednym z celów procesu stosowania prawa jest doprowadzenie do stabilizacji sytuacji prawnej przez rozstrzygnięcie konkretnej sprawy. Trwałość decyzji finalnej przejawia się w różnych formach, w szczególności jako ostateczność oraz prawomocność formalna i materialna.
Ostateczność odnosi się przede wszystkim do decyzji administracyjnych, od których nie przysługuje zwykły środek odwoławczy w administracyjnym toku instancji. Prawomocność formalna oznacza brak możliwości wzruszenia rozstrzygnięcia za pomocą zwykłych środków zaskarżenia przed sądem, natomiast prawomocność materialna wiąże się m.in. ze związaniem prawomocnym rozstrzygnięciem oraz niedopuszczalnością ponownego rozpoznania tej samej prawomocnie osądzonej sprawy.
Zobacz też norma kompetencyjna czynność konwencjonalna norma prawna wykładnia prawa subsumpcja wnioskowania prawnicze reguły kolizyjne stanowienie prawa decyzja administracyjna prawomocność
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Stosowanie prawa