Komitet Obrony Kraju (KOK) – organ do spraw obronnych, kolejno: Rady Ministrów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (1959–1983), Rady Państwa PRL (1983–1989), Prezydenta PRL (1989–1990) i wreszcie Prezydenta RP (1990–2002).

Historia Komitet Obrony Kraju powołany został uchwałą nr 66 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1959 roku. Nawiązujący do przedwojennego Komitetu Obrony Rzeczypospolitej KOK miał uprawnienia do bieżącej koordynacji i nadzorowania realizacji zadań obronnych przez inne organy państwowe, działając pod przewodnictwem Prezesa Rady Ministrów. Z chwilą wprowadzenia w kraju stanu bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa państwa pełnię władzy przejąć miałby właśnie KOK złożony z kierownictwa partii i rządu. W skład komitetu miało wchodzić jedenastu członków odpowiedzialnych za odpowiednio zgrupowane ministerstwa i instytucje państwowe, z określonymi minimalnymi, niezbędnymi do funkcjonowania stanami osobowymi. Był to tzw. Układ Funkcjonalny w systemie Obrony Terytorium Kraju, w którym KOK stanowił jednostkę centralną nadzorująca pracę wojewódzkich komitetów obrony. Komitet zyskał umocowanie prawne na mocy ustawy o powszechnym obowiązku obrony z 21 listopada 1967 r., która powierzała mu określanie zagrożeń dla bezpieczeństwa państwa i kierowanie całokształtem spraw z tym związanych. Uchwała KOK z 7 grudnia 1981 r. rozszerzyła kompetencje wojewódzkich komitetów obrony, dzięki czemu miały one być strukturami odpowiedzialnymi za wprowadzenie i utrzymanie stanu wojennego. Pomimo to, wojewódzkie komitety obrony poza pewnymi wyjątkami nie odegrały w czasie stanu wojennego znaczącej roli.

Po stanie wojennym Sejm dokonał na mocy ustawy z 1983 r. rozdzielenia funkcji Prezesa Rady Ministrów i Przewodniczącego Komitetu Obrony Kraju, przypisując zarazem temu ostatniemu stanowisku, obieranemu odtąd przez Sejm, nową godność zwierzchnika sił zbrojnych PRL. Pomimo iż Sejm mógł teoretycznie wybrać na stanowisko przewodniczącego KOK dowolnego obywatela PRL, to w praktyce powstał zwyczaj wybierania na tę funkcję wyłącznie urzędującego Przewodniczącego Rady Państwa. Towarzyszyła temu zmiana usytuowania ustrojowego Sekretariatu KOK, który zmienił podległość z Rady Ministrów na Radę Państwa, a ta ostatnia zyskała zarazem uprawnienie do mianowania na okres wojny Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych PRL. Ponadto zdefiniowany został wówczas w ustawodawstwie kolejny typ stanu nadzwyczajnego, tj. stan wyjątkowy, a w przypadku jego wprowadzenia KOK miał kierować przywracaniem porządku w państwieUstawa z 21 listopada 1983 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. 1983 nr 61 poz. 278). W II połowie lat 80. przy KOK powołano Zespół ds. Patriotyczno-Obronnego Wychowania Społeczeństwa ze Szczególnym Uwzględnieniem Młodzieży, na którego czele stał członek Biura Politycznego KC PZPR, sekretarz KC Józef Baryła.

Od 1989 r. Sekretariat KOK podporządkowano Prezydentowi PRL (od 1990 r. Prezydentowi RP), który odtąd stał się zwierzchnikiem sił zbrojnych i zarazem przewodniczącym KOK. Z kolei uprawnienie do mianowania na okres wojny Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych zostało wówczas przyznane na krótki okres Sejmowi, jednak wraz z wejściem w życie Małej Konstytucji z 1992 r. zostało przejęte przez Prezydenta RP. Na mocy zarządzenia Prezydenta RP z 31 stycznia 1991 r. rozformowano wojskowy Sekretariat KOK, a na jego miejsce powołano cywilne Biuro Bezpieczeństwa Narodowego (BBN), z kolei przy Radzie Ministrów powołano w 1994 r. Komitet Spraw Obronnych. Prezydent Aleksander Kwaśniewski zwołał posiedzenia KOK zaledwie pięciokrotnie; w okresie tym zakres działania komitetu rozszerzono o stworzenie założeń powołania w strukturach obronnych państwa Gwardii Narodowej, przygotowanie i analizę procesu integracji polskiego systemu obronnego z NATO, analizę zagrożeń tego procesu, oraz ocenę procesu restrukturyzacji Sił Zbrojnych RP.

Konstytucja RP z 1997 roku wprowadziła Radę Bezpieczeństwa Narodowego jako organ doradczy Prezydenta RP w sprawach obronnych, powołany po raz pierwszy w 1998 roku, zaś formalnie wciąż istniejący Komitet Obrony Kraju przestał odtąd w zasadzie się spotykać. W 2001 roku rozwiązano Komitet Spraw Obronnych Rady Ministrów, natomiast 26 października 2002 roku Komitet Obrony Kraju oraz wojewódzkie komitety obrony utraciły umocowanie prawne i przestały istnieć wskutek wejścia w życie ustawy o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej, ale całkowicie wyeliminowane z porządku prawnego zostały dopiero 21 stycznia 2003 roku wskutek wejścia w życie nowej ustawy o stanie wyjątkowym. Dotychczasowe kompetencje Komitetu Obrony Kraju zostały rozdzielone pomiędzy Prezydenta RP, Radę Bezpieczeństwa Narodowego oraz Radę Ministrów, a na czas wojny miały częściowo przechodzić na Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych, z kolei kompetencje znoszonych wojewódzkich komitetów obrony przejęli wojewodowie. W 2020 r. reaktywowano jednak Komitet Rady Ministrów do spraw Bezpieczeństwa Narodowego i spraw Obronnych, który następnie od 2024 r. zmienił nazwę na Komitet Rady Ministrów do spraw Bezpieczeństwa Narodowego.

Sekretarze KOK Początkowo Sekretarzem KOK był z urzędu Szef Sztabu Generalnego LWP, następnie od 1967 r. stał się nim wiceminister obrony narodowej piastujący równolegle funkcję Głównego Inspektora Obrony Terytorialnej, zaś od 1991 roku funkcję Sekretarza KOK przejął szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego. gen. broni Jerzy Bordziłowski (1959–1965) gen. dyw. Wojciech Jaruzelski (1965–1967) gen. broni Grzegorz Korczyński (1967–1971) gen. broni Tadeusz Tuczapski (1971–1987) gen. broni Jerzy Skalski (1987–1990) gen. dyw. Edmund Bołociuch (1990–1991) Jerzy Milewski (od 8 lutego 1991 do 13 czerwca 1994) Henryk Goryszewski (od 14 czerwca 1994 do 22 grudnia 1995) Jerzy Milewski (od 3 stycznia 1996 do 10 lutego 1997) Marek Siwiec (od 19 lutego 1997 do 26 października 2002).

Sekretarzowi KOK podlegał zapewniający obsługę KOK Sekretariat Komitetu Obrony Kraju, którym kierowali: gen. bryg. Rudolf Dzipanow (1969-1970) gen. bryg. Mieczysław Dębicki (1971 – 19 grudnia 1983) gen. bryg. Leon Sulima (1983-1989) gen. bryg. Zenon Poznański (1989-1990)

Zobacz też Komitet Obrony Rzeczypospolitej Przypisy

Literatura

Linki zewnętrzne – raport CIA z kwietnia 1982 dotyczący Komitetu Obrony Kraju (na podstawie informacji płk. Ryszarda Kuklińskiego)

Kategoria:Instytucje państwowe i organy władzy w Polsce Kategoria:Prawo PRL