Koper (wł. Capodistria) – miasto portowe w południowo-zachodniej Słowenii, położone nad Morzem Adriatyckim, w północno-zachodniej części półwyspu Istria. Jest siedzibą gminy miejskiej Koper oraz największym ośrodkiem miejskim słoweńskiego wybrzeża. Historyczne centrum powstało na wyspie, która w XIX wieku została połączona groblą ze stałym lądem.
Miasto jest głównym ośrodkiem gospodarczym i komunikacyjnym słoweńskiej części Istrii. Znajduje się w nim jedyny duży port handlowy Słowenii, będący jednym z głównych portów obsługujących państwa Europy Środkowej, a także siedziba założonego w 2003 roku Uniwersytetu Przymorza i diecezji koperskiej. Na narodowościowo mieszanym obszarze obejmującym Koper językami urzędowymi są słoweński i włoski.
Położenie i układ przestrzenny Koper leży nad Zatoką Koperską, w północnej części słoweńskiego wybrzeża Adriatyku, około 20 km na południe od Triestu. Miasto jest położone w pobliżu granicy z Włochami oraz przy szlakach prowadzących w kierunku chorwackiej części Istrii. Od Lublany dzieli je około 100 km.
Historyczne miasto zajmowało wyspę oddzieloną od lądu płyciznami i terenami salin. W 1827 roku wybudowano groblę z drogą łączącą wyspę z dzielnicą Semedela. Stopniowe osuszanie terenów podmokłych, likwidacja salin oraz rozbudowa portu doprowadziły do połączenia dawnej wyspy ze stałym lądem. Średniowieczny układ ulic i placów zachował się w zwartej części starego miasta, natomiast zabudowa mieszkalna XX i XXI wieku rozwinęła się na otaczających je terenach oraz wzgórzach, między innymi w dzielnicach Semedela, Žusterna i Markovec.
Miasto Koper stanowi jedną z miejscowości wchodzących w skład gminy miejskiej o tej samej nazwie. W 2025 roku miejscowość liczyła 26 410 mieszkańców, podczas gdy cała gmina miejska, obejmująca rozległe tereny wiejskie i kilkadziesiąt innych miejscowości, liczyła 54 430 mieszkańców.
Historia Starożytność i wczesne średniowiecze Najstarsza rozpoznana faza osadnictwa na dawnej wyspie koperskiej jest datowana na okres od III do I wieku p.n.e. Z miejscowością wiązane są występujące w dawnych przekazach nazwy Aegida i Capris. Badania materiału archeologicznego wskazują, że osada była stale zamieszkana co najmniej od późnego okresu rzymskiego.
Według miejscowej tradycji kościelnej w 524 roku pierwszym biskupem miasta został św. Nazariusz, późniejszy patron Kopru. Około 570 roku cesarz bizantyński Justyn II miał zezwolić mieszkańcom Istrii na założenie na wyspie Capris miasta noszącego nazwę Iustinopolis. W następnych stuleciach obszar przechodził pod władzę Longobardów i Franków. Z okresem frankijskim wiąże się zgromadzenie sądowe nad rzeką Rižaną z początku IX wieku, podczas którego przedstawiciele miast istriańskich przedstawili wysłannikom Karola Wielkiego skargi przeciwko miejscowej administracji.
Komuna miejska i panowanie weneckie W 932 roku Koper zawarł z Wenecją układ regulujący handel, żeglugę i bezpieczeństwo na północnym Adriatyku. Dokument z 1145 roku określał miasto jako Iustinopolis id est Caput Histriae, czyli „Justinopolis, to jest głowa Istrii”. Od łacińskiego określenia Caput Histriae wykształciły się formy Capo d’Istria i Capodistria, będące włoską nazwą miasta.
W XII i XIII wieku Koper rozwinął się jako samorządna komuna miejska z wybieranymi władzami. Najstarsza zachowana wzmianka o statucie miejskim pochodzi z 1239 roku. Miasto pozostawało w strefie rywalizacji patriarchów Akwilei, hrabiów Gorycji i Republiki Weneckiej. W 1278 roku komuna koperska zawarła z hrabią Albertem I z Gorycji sojusz wymierzony przeciwko Wenecji. Po niepowodzeniu koalicji Koper został w 1279 roku podporządkowany Republice Weneckiej.
thumb|Pałac Pretorów przy placu Tity
Panowanie weneckie, trwające do 1797 roku, było najdłuższym okresem w dziejach miasta. Koper stał się głównym ośrodkiem administracyjnym, politycznym i kulturalnym weneckiej Istrii. Rozwijał się dzięki handlowi morskiemu, produkcji soli oraz pośrednictwu w wymianie między wybrzeżem a zapleczem półwyspu. W mieście wznoszono pałace, kościoły, magazyny zbożowe i budynki instytucji komunalnych. Z tego okresu pochodzi zasadniczy układ urbanistyczny historycznego centrum oraz znaczna część jego architektury gotyckiej, renesansowej i barokowej.
Rozwój miasta przerywały konflikty i epidemie. W 1380 roku, podczas wojny o Chioggię, Koper został zaatakowany i złupiony przez flotę genueńską. Epidemie dżumy w XVI i XVII wieku spowodowały znaczny spadek liczby mieszkańców, szczególnie podczas zarazy z lat 1630–1631.
Okres habsburski i włoski Po upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku Koper znalazł się pod panowaniem Habsburgów. W latach 1809–1813 należał wraz z Istrią do napoleońskich Prowincji Iliryjskich, a w 1814 roku został ponownie zajęty przez Austrię. W XIX wieku wchodził w skład Pobrzeża Austriackiego i pozostawał jednym z administracyjnych oraz kulturalnych ośrodków Istrii.
W 1827 roku wybudowano groblę i drogę łączące wyspę koperską ze stałym lądem. W 1902 roku miasto uzyskało połączenie wąskotorową linią kolejową Triest–Poreč, określaną jako Parenzana. Kolej poprawiła komunikację miasta i jego rolniczego zaplecza z Triestem, jednak została zlikwidowana w okresie międzywojennym.
Po zakończeniu I wojny światowej Koper został zajęty przez Włochy, a następnie wraz z większą częścią Istrii włączony do Królestwa Włoch. Okres międzywojenny był związany z narastaniem przemocy faszystowskiej i konfliktów narodowościowych. W 1921 roku w położonych w pobliżu Kopru Marezigach doszło do zbrojnego wystąpienia przeciwko faszystom podczas wyborów parlamentarnych.
Okres powojenny W maju 1945 roku Koper został zajęty przez jugosłowiańskich partyzantów. Po utworzeniu w 1947 roku Wolnego Terytorium Triestu miasto znalazło się w jego strefie B, administrowanej przez Jugosławię. Na podstawie memorandum londyńskiego z 1954 roku administrację cywilną nad strefą B powierzono Jugosławii, natomiast ostateczny przebieg granicy włosko-jugosłowiańskiej uregulował traktat z Osimo z 1975 roku.
Zmiany granic oraz niepewność polityczna doprowadziły do masowej emigracji ludności, zwłaszcza włoskojęzycznej. W latach 1953–1956 z ówczesnego okręgu Koper wyjechało ponad 16 tys. osób. Jednocześnie do miasta napływali mieszkańcy słoweńskiego Przymorza oraz innych części Słowenii i Jugosławii. Procesy te zasadniczo zmieniły strukturę narodowościową i językową Kopru.
W 1957 roku rozpoczęto budowę nowego portu handlowego. Jego rozwój przyczynił się do industrializacji, rozbudowy zaplecza kolejowego i drogowego oraz powstawania nowych dzielnic mieszkaniowych. W 1967 roku otwarto normalnotorową linię kolejową łączącą Koper z Divačą i słoweńską siecią kolejową.
Po ogłoszeniu przez Słowenię niepodległości w 1991 roku port w Koprze był miejscem wycofania z kraju ostatnich oddziałów Jugosłowiańskiej Armii Ludowej. W kolejnych latach miasto umocniło pozycję głównego ośrodka portowego i akademickiego słoweńskiego wybrzeża.
Ludność i języki W 2002 roku Koper liczył 23 726 mieszkańców, w 2011 roku 24 996, a w 2021 roku 26 054. Według danych słoweńskiego urzędu statystycznego na początku 2025 roku liczba mieszkańców wynosiła 26 410.
thumb|Dwujęzyczna tablica na budynku urzędu miejskiego
Koper znajduje się na obszarze tradycyjnej obecności słoweńskiej wspólnoty włoskiej. Na narodowościowo mieszanej części gminy język włoski ma status języka urzędowego równorzędnego ze słoweńskim. Dwujęzyczność obejmuje między innymi nazewnictwo miejscowości i ulic, działalność administracji samorządowej, szkolnictwo oraz wybrane instytucje publiczne. W dokumentach i na tablicach urzędowych stosowane są równolegle nazwy Koper i Capodistria.
Gospodarka Podstawowe znaczenie dla gospodarki miasta ma port w Koprze, którego budowę rozpoczęto w 1957 roku. Port obsługuje kontenery, samochody, ładunki drobnicowe, masowe suche i płynne oraz towary chłodzone. Jego zaplecze obejmuje Słowenię, Austrię, Węgry, Czechy, Słowację, południowe Niemcy i inne państwa Europy Środkowej.
W 2025 roku przeładunki portowe wyniosły 23 003 522 tony. Terminal kontenerowy obsłużył 1 272 161 TEU, natomiast terminal samochodowy i ro-ro – 914 817 pojazdów. Koleją przewieziono 51% ładunków obsłużonych przez port.
Poza działalnością portową w mieście rozwinięte są transport i logistyka, handel, usługi administracyjne, szkolnictwo wyższe i turystyka. Port zajmuje znaczną część północnego i wschodniego wybrzeża miasta, natomiast funkcje handlowe, usługowe i administracyjne koncentrują się w historycznym centrum oraz w nowych dzielnicach położonych na południe i wschód od niego.
Transport Koper jest połączony z Lublaną autostradą A1. Drogi prowadzące w kierunku północnym łączą miasto z Triestem i włoską siecią komunikacyjną, a trasy biegnące na południe prowadzą do Izoli, Piranu i chorwackiej części Istrii. W mieście działa komunikacja autobusowa, a główny dworzec autobusowy znajduje się przy Kolodvorskiej cescie, w sąsiedztwie stacji kolejowej.
Stacja kolejowa Koper jest stacją końcową linii Divača–Koper. Linia została otwarta w 1967 roku i ma znaczenie zarówno dla ruchu pasażerskiego, jak i dla przewozu ładunków z portu w głąb Słowenii oraz do państw Europy Środkowej.
Port posiada terminal pasażerski obsługujący statki wycieczkowe oraz marinę przeznaczoną dla jednostek rekreacyjnych. Najbliższe międzynarodowe porty lotnicze znajdują się w Trieście, Lublanie, Puli, Wenecji i Treviso, natomiast niewielki port lotniczy Portorož obsługuje przede wszystkim samoloty lekkie i ruch regionalny.
Szkolnictwo wyższe Koper jest główną siedzibą Uniwersytetu Przymorza (słoweń. Univerza na Primorskem, wł. Università del Litorale), publicznej uczelni utworzonej w 2003 roku. Rektorat mieści się przy placu Tity. W mieście działają między innymi wydziały humanistyczny, zarządzania, matematyki, nauk przyrodniczych i technologii informacyjnych oraz pedagogiczny. Pozostałe jednostki uczelni znajdują się również w Izoli i Portorožu.
Utworzenie uniwersytetu było poprzedzone rozwojem miejscowych szkół wyższych i instytutów badawczych od lat 70. XX wieku. Powstanie uczelni wzmocniło funkcję Kopru jako ośrodka akademickiego i badawczego dla regionu Przymorza oraz słoweńskiej części Istrii.
Religia Tradycja miejscowego biskupstwa sięga VI wieku, a za pierwszego biskupa i patrona miasta uznawany jest św. Nazariusz. W 1828 roku papież Leon XII połączył diecezję koperską z diecezją triesteńską. Po ustaleniu powojennej granicy między Włochami i Jugosławią papież Paweł VI 17 października 1977 roku ponownie ustanowił samodzielną diecezję koperską i dostosował jej granice do granic państwowych.
Siedzibą biskupa jest katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, położona przy placu Tity. Diecezja koperska należy do metropolii lublańskiej i obejmuje zachodnią oraz południowo-zachodnią część Słowenii.
Architektura i zabytki Historyczne centrum Kopru zachowało układ przestrzenny ukształtowany przede wszystkim w okresie panowania Republiki Weneckiej. Jego główną przestrzenią jest plac Tity (słoweń. Titov trg, wł. Piazza Tito), otoczony najważniejszymi budynkami dawnej komuny miejskiej: Pałacem Pretorów, Loggią, katedrą Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, dzwonnicą miejską oraz budynkami dawnej zbrojowni i domu gościnnego, zwanego Foresterią.
Pałac Pretorów w Koprze (słoweń. Pretorska palača, wł. Palazzo Pretorio) powstał w XIII wieku, a zasadniczą formę otrzymał w połowie XV wieku. Budowla łączy cechy gotyku weneckiego i renesansu. Fasada jest ozdobiona herbami miejscowych urzędników i rodzin patrycjuszowskich, tablicami inskrypcyjnymi, balkonem oraz figurą Sprawiedliwości. Pałac pełnił funkcję siedziby podesty i władz komunalnych; po restauracji zakończonej w 2001 roku mieści między innymi pomieszczenia reprezentacyjne władz miejskich.