Czosnaczek pospolity (Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara et Grande) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Występuje na obszarze Europy, w północnej Afryce oraz w zachodniej i południowej Azji. W Polsce jest to gatunek pospolity. Na innych kontynentach jest uznawany za obcą roślinę inwazyjną. W Ameryce Północnej stanowi modelowy gatunek inwazyjny. Zazwyczaj rośnie jako roślina dwuletnia, zasiedla głównie lasy liściaste, w których występuje zwykle na glebach żyznych i próchnicznych. Cechuje się specyficznym zapachem, podobnym do czosnku. Jest wykorzystywany jako roślina jadalna i lecznicza.
Rozmieszczenie geograficzne Naturalny zasięg gatunku obejmuje niemal całą Europę (na północy po 68°N), północne krańce Afryki (Maroko, Tunezja) oraz południowo-zachodnią i środkową Azję sięgając po Kazachstan, Sinciang, Tybet, Nepal, północno-zachodnie Indie i północną Mjanmę. W południowej części zasięgu rośnie na coraz to bardziej rozproszonych stanowiskach. Jako gatunek zawleczony i inwazyjny występuje w USA, Kanadzie i Argentynie. W drugiej dekadzie XXI wieku stwierdzony został w Korei Południowej.
W Polsce gatunek jest pospolity niemal na całym obszarze, rzadziej spotykany jest tylko w północno-wschodniej części kraju i w łódzkim. W górach rośnie tylko w niższych położeniach; w Tatrach tylko w Dolinie Kościeliskiej, najwyżej sięga ok. 1100 m n.p.m. w Bieszczadach Zachodnich.
Morfologia thumb|left|200px|Pokrój thumb|left|200px|Liście z rozety przyziemnej po pierwszym sezonie wzrostu thumb|left|200px|Kwiaty thumb|left|200px|Owoce thumb|Nasiona czosnaczka Pokrój Roślina zielna wysokości 30–100 cm, rzadko od 15 do 130 cm. W pierwszym roku wegetacji wyrasta rozeta liści blisko gruntu, która pozostaje zielona przez zimę. Wiosną drugiego roku wyrasta pęd z kwiatami. Po wydaniu nasion liście obumierają, sucha łodyga z częścią owoców pozostaje jeszcze przez lato, czasem do zimy. Korzeń Smukły, palowy, czasem z rozgałęzioną główną osią. Łodyga Przeważnie pojedyncza, jeżeli roślina rośnie w pełnym świetle, może być krzaczasto rozgałęziona. Prosto wzniesiona, gęsto ulistniona, kanciasta, w dolnej części odstająco owłosiona (włoski do 1,5 mm długości), poza tym naga, sinawo nabiegła. Osiąga do 125 cm wysokości. Liście Skrętoległe. W pierwszym roku życia rośliny tylko liście odziomkowe, tworzące rozetę liściową. Liście te są zimotrwałe, ciemnozielone. Dolne liście są długoogonkowe (ogonek o długości 3–16 cm), okrągłojajowate lub nerkowate (zwykle od 3 do 16 cm szerokości, nieco krótsze niż szerokie), na brzegu karbowane lub piłkowane. Górne liście z coraz krótszymi ogonkami, trójkątne do jajowatych, u nasady sercowate, na brzegu nieregularnie ząbkowane, czasem nawet wrębne, na szczycie zaostrzone. Blaszki są cienkie, nagie, tylko dolne bywają owłosione. Owłosione są natomiast ogonki. Młode liście są jasnozielone. Kwiaty Małe, zebrane po kilka w grona wyrastające z kątów najwyższych liści. Kwiaty mają cztery jasnozielone, wąsko jajowate działki kielicha o długości ok. 3 mm, cztery białe, odwrotnie jajowate płatki korony o długości 4–8 mm, 6 pręcików, 4 z nich dłuższe o nitkach długości 2–3,5 mm, z pylnikami o długości do 1 mm. Nitki pręcików spłaszczone. Owoce Czterokanciaste łuszczyny o długości (2–)3–7(–8) cm i szerokości 1,2–2,5 mm rozwijające się na znacznie od nich krótszych szypułkach, grubości podobnej jak łuszczyny. Liczba owoców jest bardzo zmienna w zależności od wielkości rośliny – najmniejsze miewają tylko pojedyncze łuszczyny, najsilniej rosnące i mocno rozgałęzione mogą tworzyć do ok. 150 owoców. W każdej łuszczynie rozwija się 10–20 nasion. Nasiona są silnie pomarszczone, szorstkie, brunatne do czarnych, długości od 2 do 4,5 mm i szerokości ok. 1 mm.
Systematyka W tradycyjnym ujęciu systematycznym jest to jeden z dwóch gatunków z rodzaju Alliaria z plemienia Thlaspideae, którego centrum zróżnicowania znajduje się w południowo-zachodniej Azji. Drugi gatunek – Alliaria taurica występuje na Kaukazie, gdzie rośnie na terenach skalistych. Różni się krótszymi łuszczynami (9–30 mm), obecnością przysadek u nasady wszystkich kwiatów, liśćmi bardziej wydłużonymi, dolnymi liśćmi zwykle bez sercowatej nasady.
Badania molekularne jądrowego i plastydowego DNA wykazały z wysokim wsparciem, że tradycyjnie ujmowany gatunek A. petiolata i rodzaj Alliaria są taksonami polifiletycznymi. Diploidalne i heksaploidalne populacje A. petiolata z południowo-zachodniej Azji wraz z A. taurica tworzą klad siostrzany względem pary rodzajów Sobolewskia (trzy gatunki) i Lysakia (rodzaj monotypowy). Heksaploidalne populacje europejskie A. petiolata są siostrzane względem Parlatoria cakiloidea (Azja Mniejsza po Iran).
Biologia Rozwój thumb|Siewka czosnaczka thumb|Rozeta liści po pierwszym roku rozwoju thumb|Zorzynek rzeżuchowiec na kwiatach czosnaczka Roślina dwuletnia, rzadko roczna lub bylina, hemikryptofit.
Kiełkowanie następuje wiosną, głównie w marcu i kwietniu, po opadach i w czasie ociepleń. Część siewek pojawia się także po intensywnych opadach w maju i na początku czerwca. Siewki mają liścienie o eliptycznych blaszkach długości 7–13 mm, osadzonych na podobnej długości ogonkach; hipokotyl długości ok. 2 cm. Pierwsze liście osiągają od 1 do 5 cm średnicy, są nierówno, tępo ząbkowane, ułożone są naprzeciwlegle.
W pierwszym roku rośliny rozwijają zwykle tylko rozetę przyziemną, przy czym ich wzrost jest szybki przed rozwinięciem liści na drzewach i krzewach oraz w okresie jesiennym, natomiast niemal nie następuje w miesiącach letnich.
W drugim roku życia rośliny rozwijają pęd kwiatonośny. W zależności od warunków pogodowych kwitnienie w różnych latach i w różnych częściach zasięgu rozpoczyna się między początkiem kwietnia i początkiem maja. Jego szczyt następuje około połowy maja. Kwitnienie kończy się zwykle na początku czerwca, przedłużone jest do lipca na obszarach górskich oraz w przypadku roślin, których pęd został uszkodzony, ścięty lub zgryziony, które mogą rozwinąć kwiaty nawet w sierpniu. Kwiaty są zapylane przez owady, a w tych, gdzie to nie nastąpi następuje samozapylenie. Zapylaczami są różne owady, często bzygowate i inne muchówki oraz błonkoskrzydłe – zwłaszcza smuklikowate, pszczolinkowate i pszczoła miodna. Owoce dojrzewają i od połowy czerwca otwierają się uwalniając nasiona. Do początku listopada zwykle nasiona są osypane, a rośliny zamierają. Według niektórych doniesień pojedyncze rośliny mogą ponownie rozwijać rozetę liściową i powtarzać kwitnienie w kolejnym roku. W zwartych płatach tego gatunku liczba nasion trafiająca na 1m² wynosi ok. 15 tys.
W rozsiewaniu nasion istotną rolę odgrywa wiatr. Nasiona nie wytwarzają śluzu, ale łatwo przywierają do wilgotnych grudek ziemi, ubrań i zwierząt, stąd wskazywana jest epizoochoria (rozsiewanie przez zwierzęta) lub działalność człowieka jako główny czynnik wpływający na rozprzestrzenianie nasion. Nasiona znajdują się w stanie spoczynku bezwzględnego warunkowanego zarówno względnie mocną łupiną, jak i fizjologicznie. Nie kiełkują przed upływem co najmniej półtora roku, po czym w kolejnych latach kiełkuje zawsze tylko ich część (różna w różnych eksperymentach). Nasiona tego gatunku tworzą w glebie trwały bank nasion zachowując zdolność do kiełkowania przez co najmniej 13 lat. W sumie udział nasion kiełkujących określa się jednak na niższy niż 10%. W stadium siewki panuje znaczna śmiertelność (zwłaszcza podczas suszy wiosennych), tak że spośród rozpoczynających rozwój roślin tylko 2–4% przeżywa do kwitnienia. Nie występuje u czosnaczka rozmnażanie wegetatywne.
Cechy fitochemiczne W części nadziemnej rośliny zawarty jest olejek gorczyczny o bardzo ostrym smaku, flawonoid alliarozyd, glukozynolany (m.in. synigryna), sinapina, witamina C i A. Po roztarciu roślina silnie pachnie czosnkiem, za co odpowiadają związki siarki (tiozwiązki) bardzo podobne do obecnych u czosnku. W korzeniach stwierdzono glukonasturcynę (glukozynolan), a w nasionach kardenolidy (glikozydy). Zawartość związków cyjanogennych, stanowiących ochronę przed roślinożercami, sięgać może do 100 ppm świeżej masy w młodych roślinach, zwłaszcza w siewkach. Mimo to roślina określana jest jako praktycznie nieszkodliwa, zwłaszcza w przypadku spożywania niewielkich ilości. Udział związków cyjanogennych zmniejsza się także w przypadku siekania, namaczania lub przegotowania ziela przed spożyciem.
Genetyka i anatomia Gatunek jest heksaploidem z liczbą chromosomów 2n = 42 i 2n = 36 oraz diploidem 2n = 14 (w obrębie gatunku występują populacje z podstawową liczbą chromosomów n = 6 i n =7). Diploidy występują w Azji południowo-zachodniej, heksaploidy w całym zasięgu oraz w obszarach introdukcji. Genom tego gatunku (heksaploida) został zsekwencjonowany w 2021.
Ekologia Siedlisko thumb|Czosnaczek na skraju lasu pod Wrocławiem thumb|Jajo zorzynka rzeżuchowca na czosnaczku Czosnaczek spotykany jest głównie w lasach liściastych – grądach (Carpinion), buczynach (Fagion), a zwłaszcza w lasach łęgowych (Alno-Ulmion) i podgórskich lasach zboczowych (Tilio-Acerion). Często obecny jest w żyznych lasach i zadrzewieniach antropogenicznych, np. laskach robiniowych ze związku Chelidonio-Robinion, w parkach i na cmentarzach. Najliczniej występuje w miejscach widnych i wilgotnych, na skrajach lasów, poza tym rośnie w zaroślach, na siedliskach ruderalnych – pod płotami, na przydrożach, na nasypach kolejowych, na odłogach i w ogrodach jako chwast. W optymalnych warunkach siedliskowych pojawiać się może masowo, gdzie indziej, np. w miejscach suchych i nasłonecznionych, rośnie pojedynczo.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla zbiorowisk okrajkowych i prześwitów w lasach świeżych i wilgotnych z rzędu Glechometalia, czy też związku Galio-Alliarion. W typologii siedlisk leśnych uznawany jest za gatunek charakterystyczny dla lasu łęgowego (Lł).
Preferuje luźne gleby gliniasto-piaszczyste i żwirowe, o dużej zawartości próchnicy i składników pokarmowych, o odczynie obojętnym do zasadowego. Rośnie jednak także na glebach zwięzłych, gliniastych. Jest rośliną azotolubną, stąd może masowo występować w miejscach nawożonych lub zanieczyszczanych odpadami. Toleruje szeroki zakres warunków wilgotnościowych, od lasów w dolinach zalewanych nawet przez 4 miesiące w roku po miejsca suche, aczkolwiek źle znosi susze, zwłaszcza wiosną. Wyróżnia się możliwością wzrostu także w bardzo niskich temperaturach późną jesienią i wczesną wiosną. Toleruje też silne zacienienie.
Interakcje międzygatunkowe Czosnaczek jest zgryzany przez bydło domowe, konie i jeleniowate. Na czosnaczku żeruje w jego naturalnym zasięgu co najmniej 69 gatunków owadów. M.in. liśćmi żywią się larwy takich motyli jak: bielinek bytomkowiec, bielinek rzepnik, bielinek kapustnik, zorzynek rzeżuchowiec. Do monofagów związanych ściśle z czosnaczkiem należą chrząszcze: Ceutorhynchus scrobicollis, Ceutorhynchus alliariae i Ceutorhynchus roberti. W łodygach czosnaczka rozwija się muchówka Ophiomyia alliariae.
Czosnaczek porażany jest przez co najmniej 7 gatunków grzybów i lęgniowców: Erysiphe cruciferarum, Leptosphaeria maculans, Phyllosticta erysimi, Alternaria alliariae-officinalis, Ramularia armoraciae, Hyaloperonospora parasitica i Hyaloperonospora niessliana.
Czosnaczek jest głównym gospodarzem wirusa mozaiki czosnaczka (, AIMV), który może porażać także rośliny użytkowe, takie jak petunie. Może też być gospodarzem dla (, CMV).
Na korzeniach czosnaczka nie stwierdzono mykoryzy.
Modelowa roślina inwazyjna thumb|Pracownik U.S. Fish and Wildlife Service w lesie opanowanym przez czosnaczka