Rada Miasta Katowice – stanowiący i kontrolny organ miasta Katowice, działający od 1866 roku. Liczy 28 radnych pochodzących z wyboru, funkcjonujący na podstawie przepisów o samorządzie gminnym oraz o samorządzie powiatowym.
Organizacja mały|lewo|Pałac Goldsteinów – jedno z miejsc organizacji uroczystych sesji Rady Miasta Katowice (pl. Wolności 12a)
Rada Miasta Katowice jest stanowiącym i kontrolnym organem miasta Katowice, a zakres kompetencji odnośnie zadań własnych określają w szczególności ustawy o samorządzie gminnym i o samorządzie powiatowym. W skład Rady Miasta wchodzi 28 radnych, spośród których wybierany jest przewodniczący oraz trzech wiceprzewodniczących.
Rada Miasta rozstrzyga sprawy rozpatrywane na sesjach podejmując uchwały lub zajmuje stanowiska niewywołujące skutków prawnych jak apele, deklaracje, oświadczenia i opinie. Kontroluje ona działalność prezydenta miasta Katowice, miejskich jednostek organizacyjnych oraz jednostek pomocniczych powołując w tym celu Komisję Rewizyjną. Może także powołać komisje stałe oraz doraźne. W trakcie kadencji 2024–2029 funkcjonowały następujące komisje: Budżetu Miasta, Edukacji, Klimatu i Środowiska, Kultury, Organizacyjna, Polityki Społecznej, Rewizyjna, Rozwoju i Infrastruktury, Skarg, Wniosków i Petycji, Sportu, oraz Transportu. Organizację wewnętrzną oraz zasady i tryby pracy Rady Miasta Katowice i jej komisji określa regulamin Rady Miasta Katowice.
Biuro Rady Miasta znajduje się w siedzibie Urzędu Miasta Katowice przy ulicy Młyńskiej 4. Tam też odbywają się sesje Rady Miasta Katowice, natomiast uroczyste sesje organizowane są także poza nią, m.in. w sali kameralnej siedziby Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach przy placu W. Kilara 1 czy w pałacu Goldsteinów przy placu Wolności 12a.
Przy Radzie Miasta Katowice funkcjonuje także Młodzieżowa Rada Miasta Katowice oraz Rada Seniorów Miasta Katowice, które mogą zgłaszać wnioski o podjęcie inicjatywy uchwałodawczej do uprawnionych podmiotów, przedkładając projekt uchwały wraz z uzasadnieniem.
Rada Miasta Katowice może tworzyć z własnej inicjatywy lub z inicjatywy mieszkańców jednostki pomocnicze, a organizację i zakres ich działania Rada Miasta określa odrębnym statutem. Statuty posiadają wszystkie katowickie dzielnice, a te obowiązujące zostały uchwalone podczas jednej, 41. sesji VIII kadencji Rady Miasta Katowice w dniu 25 listopada 2021 roku.
Historia Okres przedwojenny mały|Popiersie z tablicą pamiątkową upamiętniające Richarda Holtzego – pierwszego przewodniczącego katowickiej Rady Miejskiej
11 września 1865 roku Katowice uzyskały prawa miejskie, a po wejściu w życie 11 stycznia 1866 roku jego postanowień przystąpiono do organizowania zarządu miejskiego i rady miejskiej (niem. Stadtverordenterversammlung). 5 marca i uzupełniająco 4 kwietnia 1866 roku mieszkańcy Katowic wybierali pierwszą Radę Miejską, zgodnie z obowiązującą w tym czasie ordynacją miejską dla sześciu prowincji marchii wschodniej z 30 maja 1853 roku. W wyborach obowiązywał nie tylko cenzus majątkowy, ale również przepis, że co najmniej połowę radnych mają stanowić przedstawiciele właścicieli nieruchomości.
Pierwsza Rada Miejska składała się z 18 członków, z czego połowę stanowili Żydzi, gdyż płacili ono najwyższe podatki w mieście, a pod względem zawodowym najwięcej radnych było kupcami. Pierwsze zebranie Rady odbyło się 14 maja 1866 roku. Zaprzysiężenie radnych odbyło się przez uścisk ręki (niem. Handschlag). Przewodniczącym rady został wybrany Richard Holtze, a w skład Rady miejskiej weszli: Baumgart (kupiec), Elsner (kupiec), Adolf Goldstein (lekarz), Israel Glaser (współwłaściciel młyna), Ignatz Grünfeld (mistrz budowlany, architekt), Julius Haase (mistrz budowlany), Salomon Hammer (kupiec), Richard Holtze (lekarz), Hermann Katz (kupiec), Louis Knopf (spedytor), Salomon Königsberger (kupiec), Carl Paul (pracownik pocztowy), Simon Schalscha (kupiec), Schnapka (mistrz ciesielski), Carl Schultz (mistrz ciesielski), Gustav Tirpitz (aptekarz), Louis Troll (ostatni sołtys wsi Katowice) i Karl Welt (właściciel hotelu).
Rada uchwalała budżet, wybierała zarząd miejski, a także nadzorowała główne dziedziny działalności magistratu. Wraz z rozwojem Katowic rozszerzył się zakres działalności Rady, a wraz z tym ich liczba radnych – z 18 w 1866 roku do 30 w 1878 roku i 36 w 1900 roku. Tworzono także nowe deputacje (komitety), których w 1866 roku było 6 (szkolna, budowlana, straży pożarnej, sanitarna, rewizyjna oraz do spraw ubogich), a w 1891 roku 23.
Pierwsze posiedzenia Rady Miejskiej odbywały się w mieszkaniu burmistrza lub w wynajętym na ten cel przez miasto pomieszczeniach w hotelach Welta oraz „De Prusse”. Na początku lat 70. XIX wieku ratusz mieścił się w budynku przy późniejszej ulicy 3 Maja, a następnie zakupiono do Tiele-Wincklerów grunt przy późniejszej ulicy Warszawskiej pod budowę siedziby Rady Miejskiej i Magistratu. Stały tam dwa budynki folwarczne, z czego jeden z nich przebudowano według projektu Carla Heintzego na ratusz. W latach 90. XIX wieku miasto zakupiło gmach hotelu „De Prusse” przy późniejszym Rynku, do którego w 1899 roku została przeniesiona siedziba ratusza. Poprzedni budynek został zburzony na początku XX wieku, a w jego miejscu stanął gmach późniejszego Teatru Śląskiego im. S. Wyspiańskiego.
Richard Holtze pełnił funkcję przewodniczącego Rady Miejskiej przez kilka kadencji, aż do swojej śmierci w 1891 roku, po czym funkcję tę powierzono adwokatowi Eliasowi Sachsowi.
Polacy swojego pierwszego kandydata do Rady Miejskiej wystawili w 1909 roku. Utworzyli oni wówczas wspólną listę z niemiecką katolicką partią Centrum, którzy liczyli, że ich kandydat na radnego zostanie wybrany głosami polskich mieszkańców miasta. W kolejnych wyborach komunalnych w 1913 roku powołano samodzielny Polski Komitet Wyborczy, którego przewodniczącym został Ignacy Maliszewski. Żaden z kandydatów nie otrzymał potrzebnej większości głosów by wejść do Rady Miejskiej.
Lata międzywojenne mały|lewo|Jan Piechulek – wieloletni przewodniczący katowickiej Rady Miejskiej w okresie międzywojennym
Następne wybory do władz gminnych i komunalnych odbyły się na Górnym Śląsku 9 listopada 1919 roku. Polskie ugrupowania wystawiły jedną listę pod nazwą Polska Partia Narodowa, a w samych Katowicach na nią głosowało 17% wyborców. Nowa katowicka Rada Miejska składała się z ponad 80% Niemców, a po raz pierwszy weszło w jej ośmiu Polaków, w tym jedna kobieta – Aleksandra Szyperska. Polskimi radnymi zostali także: dyrektor Banku Ziemskiego Jan Piechulek, lekarz Andrzej Mielęcki, redaktor Jan Brzeskot, księgowy Wawrzyniec Widuch, kupiec Franz Maska (Franciszek Maśka), mistrz budowlany Leopold Dembiński oraz nauczyciel Florian Krawiec. Pierwsze posiedzenie Rady Miejskiej odbyło się 11 grudnia 1919 roku, a rozpoczął je najstarszy z radnych Hermann Griese. Przewodniczącym Rady Miejskiej został inżynier Fritz Weigmann.
Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski w 1922 roku funkcjonowała Rada Miejska wyłoniona w wyborach komunalnych z 1919 roku. Zasiadało w niej wówczas 42 radnych – 34 Niemców i 8 Polaków. Jej przewodniczący Fritz Weigmann ustąpił ze stanowiska w maju 1922 roku, a zastąpił go Max Reichel. W okresie zmiany państwowości nasiliły się procesy migracyjne, które wpłynęły także na skład Rady Miejskiej. W okresie dwóch lat z mandatów zrzekło się 25 radnych, również frakcji polskiej. Po rezygnacji Maxa Reichela w marcu 1923 roku nowym przewodniczącym został ks. Otto Krayczyrski z Niemieckiej Partii Centrum. Pomiędzy tymi grupami dochodziło do częstych napięć politycznych, dlatego też wojewoda śląski Tadeusz Koncki 21 marca 1924 roku rozwiązał dotychczasowe rady miejskie w województwie śląskim, a w ich miejsce ustanowił rady komisaryczne, w tym Komisaryczną Radę Miejską Katowic, na czele której stanął Jan Piechulek z Chrześcijańskiej Demokracji, a jego zastępcą mianowano Stanisława Kobylińskiego. W Radzie Miejskiej znalazło się łącznie 5 Polaków i 2 Niemców.
5 maja 1926 roku weszła w życie ustawa śląska, zawierająca ordynację wyborczą dla gmin wiejskich i miejskich w województwie śląskim. Określiła ona skład Rady Miejskiej, która składała się z 60 radnych. Kontrolowała ona administrację miasta, którą sprawował Magistrat. Pierwsze wybory komunalne w polskiej części Górnego Śląska odbyły się 14 listopada 1926 roku. W Katowicach zwyciężyli wówczas kandydaci z listy niemieckiej, a wśród polskich ugrupowań najwięcej głosów zdobył blok Polskich Zjednoczonych Stronnictw Chrześcijańskich. Wybór Bernarda Jankowskiego, czołowego przedstawiciela Volksbundu i Deutsche Katolische Volkspartei na przewodniczącego Rady Miejskiej stał się powodem konfliktu pomiędzy polskimi a niemieckimi członkami. W tej sytuacji wojewoda śląski rozwiązał Radę i w październiku 1927 roku powołał Komisaryczną Radę Miejską, na czele której mianował prawnika Włodzimierza Dąbrowskiego. W nowej Radzie znalazło się jedynie trzech przedstawicieli mniejszości niemieckiej.
15 grudnia 1929 roku odbyły się kolejne wybory komunalne w Katowicach. W 65-osobowy skład ze strony polskiej weszło 15 przedstawicieli korfantowskiej chadecji, 3 przedstawicieli NPR-u, 12 zwolenników sanacji skupionych w Narodowo-Chrześcijańskim Zjednoczeniu Pracy, 3 socjalistów i Józef Biniszkiewicz. Niemieccy mieszkańcy Katowic najwięcej głosów oddali na Deutsche Wahlgemeinschaft (22 miejsc w radzie), a następnie na Deutsche Sozialistische Arbeitspartei Polen (2 mandaty). Wprowadzenie nowej rady odbyło się 7 lutego 1930 roku. Przewodniczącym został chadek Jan Piechulek, który funkcję tę pełnił nieprzerwanie do 1939 roku. Do tego samego okresu funkcjonowała także i sama Rada Miejska.
W latach 1929–1931 na potrzeby władz miejskich został wzniesiony nowy gmach przy ulicy Młyńskiej 4.
II wojna światowa i PRL mały|Bud. ówczesnego Wojewódzkiego Domu Kultury w Katowicach – miejsce inauguracyjnego posiedzenia stałej Miejskiej Rady Narodowej 14 czerwca 1945 roku
Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu miasta przez wojska niemieckie Adolf Hitler 8 września 1939 roku podpisał dekret o włączeniu Górnego Śląska do III Rzeszy. W Katowicach powołano komisaryczną Radę Miejską, która w okresie niemieckiej okupacji była organem fasadowym działającym w cieniu burmistrza, a pozycja radnych zależała tylko od ich miejsca w strukturze partyjnej. W gestii radnych pozostawiono sprawy ogólnie pojmowanych kwestii społeczno-kulturalnych, w większości mających znaczenie wyłącznie propagandowe.
Po wyzwoleniu miasta spod niemieckiej okupacji, 9 lutego 1945 roku odbyło się posiedzenie konstytucyjne Tymczasowej Miejskiej Rady Narodowej, w skład której wchodziło 26 członków. Przewodniczącym Prezydium wybrano Herberta Kuchtę, a jego zastępcę został Adolf Szot. Inauguracyjne posiedzenie stałej Miejskiej Rady Narodowej odbyło się 14 czerwca 1945 roku w siedzibie ówczesnego Wojewódzkiego Domu Kultury w Katowicach przy ulicy Francuskiej 12. Przewodniczącym został Zygmunt Alfus z Polskiej Partii Socjalistycznej, a jego zastępcą Roman Ploch z Polskiej Partii Robotniczej. W 56-osobowej Radzie PPS i PPR otrzymały po 9 mandatów, zawiązki zawodowe – 12, SD – 8, a SL i miejskie organizacje społeczne oraz korporacje po jednym mandacie.
Administrację w czasach stalinowskich przebudowano na wzór sowiecki. 20 marca 1950 roku Sejm uchwalił ustawę znosząca m.in. stanowisko prezydenta, a także wprowadzała jednolity system oparty na wybranych przez mieszkańców radach miejskich, powiatowych i wojewódzkich podporządkowanych hierarchicznej Radzie Państwa. W pierwszej połowie lat 50. XX wieku przewodniczącym Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Katowicach został Antoni Wojda, a większość członków Rady Narodowej należało do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
III Rzeczpospolita