Kastelologia lub kastellologia (od łacińskiego «castellum») - nauka zajmująca się badaniem ufortyfikowanych rezydencji szlacheckich, zwłaszcza średniowiecznych zamków, grodów, gródków typu motte i ufortyfikowanych klasztorów. Łączy w sobie wiedzę z kilku dyscyplin takich jak archeologia, architektura czy historia, a wśród kastelologów mogą znaleźć się także archiwiści, historycy sztuki czy konserwatorzy zabytków. Z wyników badań z różnych dziedzin naukowych powstaje następnie kompleksowy obraz pochodzenia, wyglądu, kultury materialnej, użytkowania i całej historii danej siedziby feudalnej.
Początki badań Ufortyfikowane rezydencje rycerskie, szlacheckie, możnowładcze, biskupie, zakonne, książęce i królewskie były ważnymi ośrodkami władzy, a także pełniły dla swoich właścicieli inne funkcje, przede wszystkim obronne (fortyfikacyjne), mieszkalne, kontrolne, strażnicze, celne, magazynowe, skarbowe, klasztorne, reprezentacyjne lub symboliczne. Budowle średniowieczne były przedmiotem badań historyków i architektów od samego początku i zachowało się w kronikach wiele pisemnych wzmianek o ich formie i genezie. Jednak dopiero okres rozwoju badań archeologicznych i gromadzenia wiedzy o przeszłości, który rozpoczął się w Europie w okresie romantyzmu w pierwszej połowie XIX wieku, wiąże się z pojawieniem się kastelologi jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Podstawowym źródłem informacji dla kastelologów były kroniki, mapy wojskowe, historyczne i współczesne katastry, plany obiektów i miejscowości, a także średniowieczne obrazy, listy, dokumenty, nadania, rachunki, pocztówki i relacje. Pierwszymi badaczami w Europie Środkowej którzy opublikowali swoje odkrycia byli m.in. Josef Hormayer, który wydał ośmiotomowe dzieło o morawskich zamkach i pałacach Die Burgvesten und Ritterschlösser der österreichischen Monarchie oraz Adolf F. KunikeMiroslav Plaček, Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha, Libri, 2002, s.768. W drugiej połowie XIX wieku pojawiła się publikacja, którą wydał Řehoř Wolný Die Markgrafchaft Mähren oraz dzieło czeskiego badacza Augusta Sedláčka w postaci piętnastu tomów antologii Hrady, zámky a tvrze Království českého. Badania kastelologiczne obejmują zarówno małe obiekty takie jak rezydencje rycerskie typu motte oraz duże wieloczłonowe i wielofazowe rezydencje królewskie.
We Francji kastelologia rozwinęła się i zyskała popularność w latach 60. XX wieku koncentrując się na postrzeganiu budowli arystokratycznych jako spełniających trzy główne funkcje: obronną, rezydencyjną i symboliczną. Dziedzinę tę rozwinął Michel de Boüard z Instytutu Archeologii Średniowiecznej w CaenGeorges Duby, Qu'est-ce que la société féodale ?, Paris, Flammarion, 2002 (ponownie w 2011), LXXVIII-1754 p., ISBN 978-2-08-127222-4 i 2-081-27222-9, OCLC 49396332), s. 1191-1192.
Metody badań Do czasu, gdy badania przeprowadzano poprzez otwieranie wykopów archeologicznych badania prowadzono na dużą skalę i obejmowały one duże obszary założeń zamkowych. Obecnie tego typu działania są stosowane coraz rzadziej i popularność zyskują badania sondażowe z uwagi na ich szybkość, niższy koszt i mniejsze ingerowanie w strukturę zabytku. Badania sondażowe można przeprowadzić za pomocą metod archeogeofizycznych, które obejmują monitorowanie regionalnych i lokalnych zaburzeń pola geomagnetycznego (magnetometria), monitorowanie naturalnej radioaktywności (radiometria) lub pomiary mikrograwimetryczne (grawimetria). Wykorzystuje się do badań także satelitarny system Lidar do tworzenia numerycznego modelu terenuKędzierski M., Zapłata R., Fryśkowska A., Wilińska M., Deliś P., Metody teledetekcyjne i fotogrametryczne w ochronie, konserwacji i inwentaryzacji zamków w ruinie, [w:] B. Szmigin, P. Molski (red.), Zamki w ruinie – zasady postępowania konserwatorskiego, Warszawa–Lublin 2012, s.119–126.
Kastelologia w Polsce mały|Stanisław Żaryn, Aleksander Gieysztor, Stanisław Herbst, W. Zienkiewicz, Bohdan Guerquin w 1949 roku|290x290px W Polsce zainteresowanie zamkami rozpoczęło się w 1 połowie XIX wieku i jako pierwszy ich przejaw można uznać działanie komisji kierowanej przez Kazimierza Stronczyńskiego, która w latach 1844–1855 przeprowadziła inwentaryzację zabytków w części Polski znajdującej się pod zaborem rosyjskim, którą zamieszczono w pięciu tomach opisów i siedmiu atlasach ilustracji. Kolejne prace przyniosły publikację II tomu wydawnictwa Starożytna Polska z lat 1844-1845 autorstwa Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego zawierającego wiadomości o zamkach Małopolski. W 1892 roku Aleksander Czołowski wydał publikację z historią, planami i widokami 47 polskich zamków na Rusi Halickiej. W 1900 i 1906 roku Stanisław Tomkowicz opublikował Teki Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej z opisami zamków w kilku powiatach. Następnie prace nad zamkami były rozwijane w licznych naukowych opracowaniach zawierających wyniki podstawowych badań: pomiarów, rozwarstwienia chronologicznego budowli, niekiedy prób rekonstrukcji ich pierwotnego wyglądu, jednak z uwagi na brak centralnej jednostki państwowej zajmującej się badaniem polskiej architektury, pierwszą publikacją z ogólnym katalogiem zamków w Polsce i systematyką została opublikowana w 1974 roku. Była nią praca Bohdana Guerquina pod tytułem Zamki w Polsce obejmująca opisy 460 obiektów. Kolejną, która ją zastąpiła, jest obejmujący 500 zamków Leksykon zamków w Polsce z 2002 (I wydanie), którego autorami byli Leszek Kajzer, Jan Salm, Stanisław Kołodziejski. Oprócz nich publikowano wiele prac katalogowych dotyczących poszczególnych ziem, powiatów, obszarów geograficznych, województw, a także interdyscyplinarne opracowania dotyczące konkretnych obiektów.
Najważniejsi polscy kastelolodzy:
Bohdan Guerquin (1904-1979), architekt, profesor dr hab., Zakład Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, Wydział Architektury AGH w Krakowie Janusz Bogdanowski (1929-2003), architekt, profesor dr hab., Politechnika Krakowska Jerzy Rozpędowski (1929-2002), architekt, profesor dr hab., Politechnika Wrocławska Andrzej Żaki (1923-2017), archeolog, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Gabriel Leńczyk (1885-1977), archeolog, doktor, Muzeum Archeologiczne w Krakowie Leszek Kajzer (1944-2016), archeolog, profesor dr hab., Katedra Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego, dyrektor Instytutu Archeologii UŁ, Przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN Jan Salm (1958), architekt, profesor dr hab. inż., Politechnika Łódzka Janusz Pietrzak, archeolog, dr hab. profesor, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego Tadeusz Poklewski-Koziełł, (1932-2015) dr hab. profesor, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego Stanisław Kołodziejski (1951-2019), historyk, dr hab., Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Częstochowie Tomasz Torbus (1961), historyk sztuki, profesor dr hab., Instytut Historii Sztuki - Uniwersytet Gdański Sławomir Jóźwiak, historyk, profesor dr hab., Katedra Historii Średniowiecza i Nauk Pomocniczych Historii - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Małgorzata Chorowska (1958), architekt, profesor dr hab. inż., Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej Dominik Nowakowski, archeolog, dr hab. profesor, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu Artur Kwaśniewski, architekt, dr inż., Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej Artur Boguszewicz, archeolog, dr hab., Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego Roland Mruczek, architekt, dr hab., Katedra Historii Architektury, Sztuki i Techniki Wydział Architektury - Politechnika Wrocławska Michał Wojenka, archeolog, dr, Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego
Wybrana bibliografia
B. Guerquin, Problematyka architektury zamków średniowiecznych, KAiU IV, 1959, z. 1-2, s. 73-74; L. Kajzer, Zamki i społeczeństwo. Przemiany architektury i budownictwa obronnego w Polsce X-XVIII w., Łódź 1992; idem, Czy archeolodzy powinni badać zamki?, „Archeologia Historica Polona” 3, 1996, s. 123 L. Kajzer, Czy archeolodzy powinni badać zamki?, [w:] Materiały z II Międzynarodowej Sesji Naukowej Uniwersyteckiego Centrum Archeologii Średniowiecza i Nowożytności, Łódź, 18–19 października 1993 roku, red. J. Olczak, Archaeologia Historica Polona, t. 3, Toruń 1996, s. 123–141. Georg Dehio, Geschichte der Deutschen Kunst, I Bd., Berlin–Leipzig 1919, s. 301-307. M. Zlat, Zamek średniowieczny jako problem historii sztuki, [w:] Początki zamków w Polsce, Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej nr 12, Studia i Materiały 5, Wrocław 1978, s. 97-111. J. Skuratowicz, T.J. Żuchowski, Rozważania wokół pierwszego przykazania, „Artium Quaestiones” 20, 2009, s. 215-230
Przypisy
Kategoria:Zamki Kategoria:Archeologia