thumb|Proklamowanie Republiki Radomskiej z balkonu Pałacu Sandomierskiego (2 listopada 1918 roku)
Republika Radomska – nazwa pierwszych w Królestwie Polskim niepodległych struktur władz lokalnych działających w Radomiu od 2 do 9 listopada 1918 r.
Tło Wydarzeń Pod koniec I wojny światowej na ziemiach polskich okupowanych przez państwa centralne coraz wyraźniej było czuć nastroje niepodległościowe. Polaków różniło natomiast zdanie co do tego, jak miała odbyć się przejęcie władzy z rąk zaborców. Konserwatyści dążyli do pokojowego przejęcia władzy z rąk okupantów na drodze politycznej rozgrywki. Aby uprzedzić ich zamierzenia w Radomiu obóz niepodległościowy zdecydował się dokonać zbrojnego zamachu i przy pomocy lokalnych struktur Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) położyć kres austriackiej okupacji miasta. Wieczorem 1 XI 1918 r. w mieszkaniu adwokata Jana Wigury w kamienicy przy ul. Szerokiej 2 (ob. ul. Piłsudskiego) ukonstytuował się tzw. Komitet Pięciu. Tworzyli go szanowani obywatele, członkowie różnych środowisk niepodległościowych: dr Stanisław Kelles-Krauz (przewodniczący) Jan Wigura (zastępca przewodniczącego) Roman Szczawiński Aleksy Rżewski Wacław Dębowski
Komitet był organem politycznym, który pokierować miał całą akcją i przejąć władzę w Radomiu.
Akcja zbrojna Zbrojne wystąpienie przeprowadzić miał komendant Radomskiego Okręgu POW ppor. Józef Marjański ps. ''Marski"'. Ten były oficer Legionów dał się poznać jako znakomity konspirator, a pod jego wodzą radomska POW znacznie się rozwinęła. W październiku komendant ''Marski" snując plany ataku na austriacki garnizon w Radomiu miał w swoim okręgu ok. 3,5 tys. ludzi, ale do akcji na koszary zmobilizował ok. 250. Większość z nich miała za sobą walkę na frontach I wojny światowej, a w odwodzie pozostała młodzież z starszych klas szkół średnich, głównie radomskiej Szkoły Handlowej. Atak rozpoczął się o godz. 2 w nocy 2 listopada 1918. Dzięki kompletnemu zaskoczeniu załogi koszar, operacja zakończyła się pełnym sukcesem bez ani jednego wystrzału. Austriaków rozbrojono, jedynie żołnierzom czeskim, których część sympatyzowała z Polakami, pozwolono zachować broń.
Niepodległy Radom Następnego dnia, na znak przejęcia kontroli nad miastem z gmachu Austriackiej Komendy Miejskiej usunięto symbole okupanta i wywieszono biało-czerwone flagę, orła legionowego, herb Radomia i portret Józefa Piłsudskiego. Z balkonu budynku w imieniu Komitetu Pięciu przemówił dr Stanisław Kelles-Krauz:
Kres temu fenomenowi lokalnej samowładzy położyło podporządkowanie się Komitetu Pięciu lubelskiemu Tymczasowemu Rządowi Republiki Polskiej 9 listopada 1918.
Upamiętnienie w 1978 z inicjatywy Michała Tadeusza Brzęk-Osińskiego dąb na skwerze przy Resursie Obywatelskiej nazwano „Dębem Wolności”, co upamiętniono kamieniem z datą 2 listopada 1918. w 2018 na fasadzie domu przy ul. Piłsudskiego 2 umieszczono tablicę upamiętniającą Komitet Pięciu.
Przypisy
Bibliografia Piotr A. Tusiński, "Republika Radomska" w listopadzie 1918 roku, resursa.home.pl, Radom 2013
Kategoria:Historia Radomia