Szymon Starowolski, inna forma nazwiska Starovolscius (ur. 1588 w Starowoli na Polesiu, zm. przed 6 kwietnia 1656 w Krakowie) – polihistor, preceptor w domach magnackich I Rzeczypospolitej, ksiądz katolicki, kantor tarnowski, kanonik krakowski, polski historyk i pisarz polityczny epoki baroku, kaznodzieja.
Życiorys Przyszedł na świat w Starowoli (lub Starej Woli koło Prużany w zachodniej części ówczesnego Wielkiego Księstwa LitewskiegoEncyklopedia kościelna Nowodworskiego z 1903 r. mówi o pochodzeniu spod Krakowa). Był synem bojara Bazylego Starowolskiego i Zofii z Zaranków. Najprawdopodobniej był bojarem bezherbowym, gdyż siedemnastowieczny historyk Wespazjan Kochowski pisał o ojcu kanonika szczycił się znakomitą rodziną raczej niż herbem szlacheckim. Natomiast historycy Szymon Okolski i Kasper Niesiecki przypisywali mu wprawdzie herb, ale nie byli zgodni co do klejnotu i wymieniali zarówno Leliwę jak i herb Łodzia. Natomiast Kasper Siemek pisał wprost o jego pochodzeniu plebejskim.
W latach 1612–1618 studiował i ukończył studia na Akademii Krakowskiej. Otrzymał tytuł bakałarza sztuk wyzwolonych. Nauczał w klasztorze cystersów w Wąchocku. Był dworzaninem u kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego, a w latach 1620-1621 sekretarzem Jana Karola Chodkiewicza, z którym uczestniczył w bitwie pod Chocimiem. Pracował także jako preceptor (nauczyciel) synów magnackich i wielokrotnie wyjeżdżał z nimi poza granice Rzeczypospolitej. Wraz z Januszem i Konstantym Ostrogskimi zwiedził Niemcy, Niderlandy, Francję i Włochy. Podróżował również ze Stefanem Potockim i Aleksandrem Koniecpolskim.
W 1639 za namową biskupa Jakuba Zadzika przyjął święcenia kapłańskie i za jego poparciem został kantorem tarnowskim. W latach 1652–53 przebywał w Rzymie. Po powrocie został mianowany proboszczem w Bączalu Dolnym. W 1655 r. został kanonikiem krakowskim. Gdy 19 października 1655, w czasie potopu, król szwedzki Karol Gustaw wkroczył do Krakowa po trwającym ponad 2 tygodnie oblężeniu, Starowolski oprowadził króla po katedrze wawelskiej. Opiekę nad katedrą zlecili mu, na posiedzeniu 17 września, członkowie kapituły (6 prałatów i 30 kanoników) z biskupem Piotrem Gembickim na czele. Sami zmuszeni byli uciekać z miasta. Starowolski ukrył Ołtarz srebrny Świętego Stanisława ofiarowany przez Zygmunta I Starego, zakopując go na cmentarzu przy katedrze. O ukryciu ołtarza komendant szwedzki Paul Würtz dowiedział się od Żydów z Kazimierza, odnalazł go i sprzedał Żydowi Pinkusowi z Kazimierza. Żydzi ołtarz ten połamali, potłukli i przetopili na srebroJulian Kołaczkowski, Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki w dawnej Polsce, Kraków 1888, s. 695..
Zmarł na początku kwietnia 1656.
Jego imię nosi ulica w Tarnowie, łącząca ulicę Mościckiego z ulicą Chopina.
Twórczość Szymon Starowolski był płodnym pisarzem – pozostawił ponad 70 dzieł, głównie po łacinie. Część z nich przetłumaczono na język polski.
Ważniejsze dzieła De rebus Sigismundi Primi... gestis (biografia Zygmunta Starego), Kraków 1616, drukarnia M. Jędrzejowczyk, (dzieło skonfiskowane przez cenzurę Akademii Krakowskiej; według H. Barycza konfiskata dot. innego utworu Starowolskiego, prawdopodobnie jakiegoś paszkwilu czy pamfletu, do dziś niezachowanego), przekł. polski: L. Janiszewski, rękopis: Biblioteka Jagiellońska nr 276 Pobudka albo rada na zniesienie Tatarów perekopskich, Kraków 1618, drukarnia M. Jęrzejowczyk; wyd. następne: Kraków 1671; wyd. K. J. Turowski, Kraków 1858, Biblioteka Polska, seria III, zeszyt 36 Penu historicum, Wenecja 1620, drukarnia D. Zenaria; wyd. następne: Rzym 1653 O staciej żołnierz z theologiem i prywat, brak miejsca wydania 1624 (według M. Wiszniewskiego 1623); wyd. następne pt. Rozmowa żołnierza z plebanem o stacją, Kraków 1624 (razem z Prywat Polską kieruje) Prywat Polską kieruje, Kraków 1624 (razem z O staciej żołnierz z theologiem i prywat); wyd. następne przy: Respons na Respons Anonima jednego przeciwko Duchownym podrzucony, brak miejsca wydania (po 1635); wyd. zmienione pt. Prywat Polską kieruje. Po nim stateczny sługa Rzeczypospolitej następuje, brak miejsca wydania 1649 Poprawa niektórych obyczajów polskich potocznych, Kraków 1625, drukarnia F. Cezary (2 odbicia); wyd. następne: Kraków 1628, (według Estreichera przeróbka utworu J. Januszewskiego Cenzor obyczajów niektórych potocznych..., Kraków 1607 – lub też traktatu jemu przypisywanego pt. Paradoxa koronne; niektóre rozdziały weszły bez zasadniczych zmian do dzieła Reformacja obyczajów polskich) Scriptorum Polonicorum Hekatontas, seu centum illustrium Poloniae scriptorum elogia et vitae, Frankfurt 1625, nakł. J. de Zetter; wyd. następne: rozszerzone Wenecja 1627; Frankfurt 1644 (nieznany Estreicherowi; egz. znajdował się w Bibliotece Baworowskich; inny egz. znajduje się w Bibliothèque Nationale w Paryżu); por. S. Wędkiewicz "Copernic et la Pologne. I. La Fortune de Copernic en Pologne", Études Coperniciennes, t. 1, Paryż 1958 (= Bulletin de l' Académie Polonaise des Sciences et des Lettres. Centre Polonais des Recherches Scienfifiques de Paris, nr 13/16, 1955/1957, s. 9, przyp. 5); przekł. polski i oprac. krytyczne J. Starnawski Setnik pisarzy polskich, niewydany, (pierwsza próba historii literatury polskiej) Votum o naprawie Rzeczypospolitej (wiersz), brak miejsca wydania 1625 (drukarnia M. Jędrzejowczyk); fragmenty przedr.: H. Juszyński Dykcjonarz poetów polskich, t. 2, Kraków 1820, s. 208; Z. Sadowski Rozprawy o pieniądzu w Polsce pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 1959 De claris oratoribus Sarmatiae, Florencja 1628, drukarnia Z. Pignonio; przedr. W. Mitzler de Kolof Acta litteraria Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. Trim 2, Warszawa 1756 i odb. Warszawa 1758 Declamatio contra obtrectatores Poloniae, Kraków 1631, drukarnia M. Jędrzejowczyk) Sarmatiae Bellatores, Kolonia 1631, drukarnia H. Critius Polonia, Kolonia 1632, drukarnia H. Critius (F. Bielak podaje: Kolonia 1627); wyd. następne: Gdańsk 1652; brak miejsca wydania 1656; Gdańsk 1669 (edycja wątpliwa); przedr. w zbiorach zobacz Estreicher XXIX, 201; przekł. polski W. F. Gołębiowski pt. Opisanie Królestwa Polskiego za czasów Zygmunta III, Wilno 1765; Polska albo opisanie Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzem opatrzył Antoni Piskadło, W Krakowie 1976 Accessus ad iuris utriusque cognitionem, Rzym 1633, drukarnia Watykańska; wyd. następna: Rzym (edycja nieznana); Kraków 1634; Kraków 1638 (wraz z Commentarius in IV libros...) Stacje żołnierskie, Kraków 1636, drukarnia F. Cezary; wyd. następne: Lublin 1638 Commentarius in IV libros institutionum iuris civilis, Kraków 1638, drukarnia F. Cezary (wraz z Accessus ad iuris...); wyd. następne: Rzym 1646 Institutorum rei militaris libri VIII, Kraków 1639, drukarnia K. Schedel; wyd. następne: Kraków 1640; Amsterdam 1641; Florencja 1646 Laudatio Almae Academiae Cracoviensis, Kraków 1639, drukarnia K. Schedel Wielkiego Korabiu wielki sternik przewielebny... Jakub Zadzik, biskup krakowski, Kraków 1642, drukarnia K. Schedel; wyd. następne: przy: Arka Testamentu..., cz. 2, zob. Arka Testamentu...; wyd. K. J. Turowski, Kraków 1859, Biblioteka Polska, seria IV, zeszyt 49 Braterskie napomnienie ad dissidentes in religione, brak miejsca wydania (1644); wyd. następne: brak miejsca wydania 1646 (razem z Prawdziwe objaśnienie...) Dyskurs o monecie (Kraków 1645), przedr. Z. Sadowski Rozprawy o pieniądzu w Polsce pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 1959 Świątnica Pańska, zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego, Kraków 1645, drukarnia K. Schedel; wyd. następne: Kraków 1682 (według Korbuta 1649) Prawdziwe objaśnienie Braterskiego napomnienia ad dissidentes in religione przed dwiema laty wydanego, brak miejsca wydania 1646 (wraz z Braterskie napomnienie...); przedr. przy: Prawa i wolności dyssydentom... w Koronie Polskiej i W. X. L. służące, brak miejsca wydania 1767 Dwór cesarza tureckiego i rezydencja jego w Konstantynopolu, Kraków 1646, drukarnia F. Cezary; wyd. następne: Kraków 1647; Kraków 1649; Kraków 1665; Kraków 1695; Kraków 1701; Kraków 1715; Wilno 1844; wyd. K. J. Turowski, Kraków 1858, Biblioteka Polska, seria III, zeszyt 38; przekł. rosyjski: do końca XVII w. 5 razy (wiadomość podają: Estreicher XXXIX, 190; I. J. Kraczkowski Oczerki po istorii russkoj arabistiki, Moskwa 1952); wydano m.in.: Moskwa 1678; Petersburg 1883 Prawy rycerz, Kraków 1648, drukarnia F. Cezary (... przydana jest Zgoda i Satyr J. Kochanowskiego); wyd. K. J. Turowski, Kraków 1858, Biblioteka Polska, seria III, zeszyt 36; fragm. podał K. Niesiołowski Otia publica..., (Pińsk) 1743, s. 388-396 Robak sumnienia złego człowieka, powst. 1648, wyd. brak miejsca i roku wydania (drukarnia Ł. Kupisz, 2 odbicia); wyd. następne: brak miejsca i roku wydania; pt. Wady staropolskie, Kraków 1853; fragmenty przedr. M. Piszczkowski "Obrońcy chłopów w literaturze staropolskiej", Kraków 1948, Biblioteka Arcydzieł Poezji i Prozy nr 54; także wyd. 2 Kraków 1951 Rozmowa księdza plebana z żołnierzem zwróconym z wojny kozackiej w r. 1648, brak miejsca i roku wydania Zguba ojczyzny stacje, powst. po 15 sierpnia 1649, wyd. Kraków, brak roku wydania, drukarnia F. Cezary Arka Testamentu zamykająca w sobie kazania niedzielne całego roku na dwie części rozdzielone, cz. 1, Kraków 1648 (w rzeczywistości, najprawdopodobniej 1645-1650), drukarnia K. Schedel; cz. 2, Kraków 1649, drukarnia K. Schedel (tu razem z Wielkiego Korabiu...) Reformacja obyczajów polskich, brak miejsca i roku wydania (według F. Bielaka i Estreichera, ok. 1650); wyd. następne rozszerzone: brak miejsca wydania (1655?); Warszawa 1692; wyd. A. Wiśniewski Rozmowy w ciekawych i potrzebnych... materiach, t. 2, Warszawa 1761; wyd. K. J. Turowski, Kraków 1859, Biblioteka Polska, seria IV, zeszyty: 47-49; fragmenty przedr.: W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; B. Baranowski, W. Lewandowski, J. S. Piątkowski Upadek kultury w Polsce w dobie reakcji katolickiej 17-18 w. Wypisy źródłowe, Warszawa 1950; J. Górski, E. Lipiński "Merkantylistyczna myśl ekonomiczna w Polsce XVI i XVII wieku. Wybór pism", Warszawa 1958, Historia Polskiej Myśli Społeczno-Ekonomicznej, s. 195-226, (wiadomość o przekł. łacińskich obecnie nieznanych zob. Estreicher XXIX, 205), porównaj: Poprawa niektórych... Lament utrapionej Matki Korony Polskiej..., brak miejsca i roku wydania (według Estreichera ok. 1650; według A. Kaweckiej-Gryczowej 1655); wyd. następne: brak miejsca i roku wydania (Częstochowa 1793?); wyd. K. J. Turowski, Kraków 1859, Biblioteka Polska, seria IV, zeszyt 48 Epitome conciliorum tam generalium, quam provincialium in graeca et latina Ecclesia celebratorum, Rzym 1653, drukarnia Ignatius De Lazaris Breviarum iuris pontificii in usum simplicium parochorum libris septem simpliciter collectum, Rzym 1654, drukarnia F. Moneta Monumenta Sarmatarum Beatae Aeternitati, Kraków 1655, drukarnia F. Cezary; fragmenty pt. Epitaphia domus Żoltowscianae, Poznań 1856 Rerum memorabilium libri tres, rękopis znajdował się w Bibliotece Publicznej Petersburga biografie Wacława z Szamotuł i Marcina Leopolity (Frankfurt 1625).
Przekłady Wielkiego Turka listy, Kraków 1618, drukarnia M. Jędrzejowczyk, (przekł. za pośrednictwem tłum. łacińskiego Laudinusa).
Wydania zbiorowe Tractatus tres: I. Polonia. II. Sarmatiae bellatores. III. Scriptorum Polonicorum Hekatontas, Wrocław 1734, drukarnia J. Korn; inne wyd.: Wrocław 1733.
Listy i materiały Do Alberta Wąsowicza, dziekana pilzneńskiego, dat. w Tarnowie 10 sierpnia 1646; autograf pt. Documenta Eccl. in Łęki, s. 16, w Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie; odpis w posiadaniu R. Pollaka