Abolicja indywidualna – indywidualny akt ingerencji odpowiedniego organu władzy wykonawczej w kompetencje władzy sądowniczej w postaci zakazu wszczęcia postępowania wobec określonej osoby albo nakazu wstrzymania lub umorzenia postępowania już prowadzonego. Państwa, w których jest znana Austria Historia Abolicja indywidualna jako prerogatywa głowy państwa (, „prawo do abolicji”) w prawie austriackim sięga czasów Cesarstwa Austriackiego, którego Kodeks postępowania karnego z dnia 23 maja 1873 roku w § 2 ust. 4 stanowił:

Współcześnie Począwszy od wejścia w życie obecnej konstytucji (1920), Prezydent Federalny Republiki Austrii może – w indywidualnych przypadkach – umorzyć postępowanie karne w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego (art. 65 ust. 2 lit. c Konstytucji Austrii in fine).

Czechy

mały|Václav Klaus (2013) Prezydent Republiki Czeskiej może postanowić o niewszczynaniu postępowania karnego lub – jeśli zostało wszczęte – o jego przerwaniu (art. 62 lit. g Konstytucji Czech), a także – za kontrasygnatą premiera – ogłosić amnestię (art. 63 ust. 1 lit. j Konstytucji Czech), również w postaci abolicji.

1 stycznia 2013 roku prezydent Václav Klaus ogłosił częściową amnestię, która w artykule II objęła nieosądzonych, nieukrywających się sprawców przestępstw, których górna granica ustawowego zagrożenia nie przekraczała 10 lat pozbawienia wolności, jeśli postępowanie karne w ich sprawie trwało już ponad 8 lat. Sąd Konstytucyjny oddalił wniosek grupy senatorów o stwierdzenie nieważności tego przepisu.

Islandia Prezydent Islandii może podjąć decyzję o umorzeniu postępowania w sprawie przestępstwa, o ile zachodzą ku temu ważne przyczyny (art. 29 zdanie pierwsze Konstytucji Islandii). Nie może on jednak uwolnić ministra od odpowiedzialności karnej ani od skutków orzeczenia wydanego przez Trybunał Stanu bez zgody Althingu (art. 29 zdanie trzecie Konstytucji Islandii).

Izrael mały|Prezydent Chaim Herzog (drugi z lewej) wizytuje Komendę Główną Policji w Jerozolimie (1986) W czerwcu 1986 prezydent Chaim Herzog zastosował prawo łaski w postaci aktu abolicji indywidualnej wobec i 3 innych funkcjonariuszy Szin Betu w związku z ich domniemanym udziałem w tzw. (zabójstwo dwóch ujętych palestyńskich porywaczy i późniejsze próby jego zatuszowania), a następnie – po podtrzymaniu tej decyzji przez Sąd Najwyższy – ułaskawił w ten sam sposób 7 kolejnych funkcjonariuszy tej agencji.

Liechtenstein Instytucja abolicji indywidualnej jako prerogatywa Panującego Księcia (, „prawo do abolicji”) pojawiła się w liechtensteińskim porządku prawnym z wejściem w życie Kodeksu postępowania karnego z dnia 31 grudnia 1913 roku, inspirowanego w tym zakresie regulacją austriacką.

W 1921 materia ta została uregulowana konstytucyjnie, a stan prawny dotąd nie uległ zmianie: Panującemu Księciu przysługuje prawo do umarzania wszczętych postępowań (art. 12 ust. 1 Konstytucji Liechtensteinu in fine).

Malta Prezydent Malty może zastosować prawo łaski w postaci aktu abolicji indywidualnej wobec osoby zamieszanej lub zaangażowanej w popełnienie danego przestępstwa (art. 93 ust. 1 lit. a Konstytucji Malty).

Nigeria Prawo łaski w postaci aktu abolicji indywidualnej wobec osoby zamieszanej lub zaangażowanej w popełnienie danego przestępstwa może zastosować Prezydent Nigerii (za przestępstwo federalne – art. 175 ust. 1 lit. a ) albo gubernator stanu (za przestępstwo stanowe – art. 212 ust. 1 lit. a Konstytucji Nigerii).

Papua-Nowa Gwinea Głowa państwa (monarcha brytyjski, reprezentowany przez gubernatora generalnego Papui-Nowej Gwinei), działając zgodnie z Narodową Radą Wykonawczą, może zastosować prawo łaski w postaci aktu abolicji indywidualnej wobec osadzonego (art. 151 ust. 1 lit. a Konstytucji Papui-Nowej Gwinei) lub współsprawcy przestępstwa, jeśli ten dostarczy informacje prowadzące do skazania głównego sprawcy albo jednego z głównych sprawców (art. 151 ust. 2 Konstytucji Papui-Nowej Gwinei).

Polska II Rzeczpospolita Konstytucja marcowa nie przewidywała abolicji indywidualnej jako prerogatywy Prezydenta RP, a jedynie „prawo darowania i złagodzenia kary, oraz darowania skutków zasądzenia karno-sądowego w poszczególnych wypadkach”. Projekt bebewuerowski zakładał rozszerzenie jego zakresu w sposób następujący:

Profesor Antoni Peretiatkowicz skrytykował reformę, zaliczając ją do tzw. „refleksów dyktatury”, i stwierdził, że nie da się jej pogodzić z zasadami państwa praworządnego. Wskazał, że takie uprawnienie ma niewielkie znaczenie praktyczne, jednak „wywołuje wrażenie, że normalny wymiar sprawiedliwości w państwie może zostać zahamowany”.

Konstytucja kwietniowa nie rozszerzyła prezydenckiego prawa łaski o abolicję indywidualną (art. 69 ust. 1).

PRL Po 1952 w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, mimo braku ograniczenia zakresu stosowania instytucji ułaskawienia (art. 25 ust. 1 pkt 10 Konstytucji PRL), w praktyce nie stosowano prawa łaski w postaci aktu abolicji indywidualnej.

III Rzeczpospolita

mały|Mariusz Kamiński i Maciej Wąsik jako pierwsi w historii III RP mieli zostać objęci aktem łaski w postaci abolicji indywidualnej Zakres prerogatywy prawa łaski, którą dysponuje Prezydent Rzeczypospolitej, stanowi przedmiot sporu w doktrynie prawa konstytucyjnego i karnego. Trybunał KonstytucyjnyWyrok TK z 17 lipca 2018, K 9/17.Postanowienie TK z 2 czerwca 2023, Kpt. 1/17. i Sąd NajwyższyUchwała SN z 31 maja 2017, I KZP 4/17.Wyrok SN z 6 czerwca 2023, II KK 96/23. wyrażają w tej kwestii odmienne poglądy. Sam termin „abolicja indywidualna” nie występuje w polskim języku prawnym.

Singapur Prezydent Singapuru może – za radą gabinetu – zastosować prawo łaski w postaci aktu abolicji indywidualnej wobec współsprawcy przestępstwa, jeśli ten dostarczy informacje prowadzące do skazania głównego sprawcy albo jednego z głównych sprawców (art. 22P ust. 1 lit. a ).

Sri Lanka Prezydent Sri Lanki może zastosować prawo łaski w postaci aktu abolicji indywidualnej wobec współsprawcy przestępstwa, jeśli ten dostarczy informacje prowadzące do skazania głównego sprawcy albo jednego z głównych sprawców (art. 34 ust. 3 ).

Stany Zjednoczone

Szczebel federalny mały|Prezydent Gerald Ford podpisuje proklamację o ułaskawieniu byłego prezydenta Richarda Nixona w Gabinecie Owalnym (1974) W roku 1886 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych w sprawie orzekł, że „uprawnienie [prezydenta] do stosowania prawa łaski (…) jest nieograniczone, z wyjątkiem spraw w procedurze impeachmentu” oraz, że „obejmuje ono każde przestępstwo [federalne] znane prawu i może być wykonane w dowolnym czasie po jego popełnieniu, zarówno przed wszczęciem postępowania, w trakcie jego trwania, jak i po skazaniu i wydaniu wyroku”, a „uprawnienie to nie podlega kontroli legislacyjnej”.

W 1974 prezydent Gerald Ford zastosował wobec swojego poprzednika Richarda Nixona „absolutny akt łaski za wszystkie przestępstwa przeciwko Stanom Zjednoczonym, które popełnił lub mógł popełnić lub w których brał udział w okresie od 20 stycznia 1969 do 9 sierpnia 1974 roku”, chociaż ten nie został oskarżony o żadne przestępstwo. Sąd Najwyższy nigdy nie podjął się zbadania ważności takich aktów łaski ().

Szczebel stanowy Maryland Gubernator Marylandu może postanowić o umorzeniu postępowania karnego (), przy czym jest zobowiązany do powiadomienia o tym prasy i przedłożenia odpowiedniego sprawozdania władzy ustawodawczej (art. 2 § 20 Konstytucji Marylandu).

Hawaje Legislatura Hawajów może, w drodze zwykłej ustawy, upoważnić Gubernatora do stosowania prawa łaski przed skazaniem (art. 5 § 5 zdanie piąte Konstytucji Hawajów).

Szwecja Rząd Szwecji, w wyjątkowo uzasadnionych przypadkach, może polecić zaniechanie prowadzenia postępowania wyjaśniającego lub sądowego w sprawie o czyn przestępczy (rozdz. 12 § 9 ust. 2 Aktu o formie Rządu z 28 lutego 1974 r.).

Zimbabwe Prezydent Zimbabwe – po konsultacji z gabinetem – może zastosować prawo łaski w postaci abolicji indywidualnej wobec osoby zamieszanej lub zaangażowanej w popełnienie danego przestępstwa (art. 112 ust. 1 lit. a ). Decyzja obowiązkowo podlega publikacji w dzienniku urzędowym (art. 112 ust. 3 Konstytucji Zimbabwe).

Państwa, w których była znana Czechosłowacja I, II i III Republika Czechosłowacka Konstytucja Czechosłowacji z 1920 r. przewidywała stosowanie prawa łaski w postaci aktu abolicji indywidualnej, z wyłączeniem spraw z oskarżenia prywatnego (§ 103 ust. 1 in fine) oraz oskarżonych w procedurze impeachmentu (§ 103 ust. 2). Była to prerogatywa Prezydenta Republiki Czechosłowackiej.

Republika Czechosłowacka (1948–1960) i CSRS Konstytucja Republiki Czechosłowackiej z 1948 r. dodatkowo wyłączała możliwość stosowania prawa łaski przez prezydenta, wobec którego miała zostać wdrożona procedura impeachmentu (§ 74 ust. 1 pkt 11 zdanie drugie). Z kolei w Konstytucji Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej z 1960 r. zrezygnowano ze wszystkich przesłanek wyłączających stosowanie prawa łaski (art. 62 ust. 1 pkt 10). Takie rozwiązanie przyjęto również w Konstytucji z 1968 (art. 61 ust. 1 lit. j).

Jugosławia Abolicję indywidualną przewidywała ustawa o ułaskawieniach z dnia 6 lutego 1964 r. w art. 2 ust. 2 oraz w art. 3.

Konstytucja Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii z 1974 r. przyznała prerogatywę prawa łaski Prezydium Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii (art. 315 pkt 9), a jego regulację – federalnej legislatywie (art. 281 pkt 12 in fine). Kodeks karny z 1976 stanowił w art. 102, że indywidualny akt łaski może skutkować uwolnieniem od odpowiedzialności karnej.

ZSRR Podstawy sądowego postępowania karnego, uchwalone dnia 25 grudnia 1958 roku przez Radę Najwyższą ZSRR, w art. 5 pkt 4 in fine stanowiły o niedopuszczalności wszczęcia lub prowadzenia postępowania przeciwko osobie ułaskawionej, ale – zdaniem prof. Andrzeja Murzynowskiego – taka praktyka nie była powszechna.

Państwa, w których nie jest znana

(art. 110 i 111 Konstytucji Belgii a contrario) (art. 52 ust. 1 a contrario) (art. 84 pkt 19 Konstytucji Białorusi a contrario) (art. 53 Konstytucji Botswany a contrario) (art. 32 pkt 14 zdanie drugie Konstytucji ChileWprost wyklucza jej stosowanie.) (§ 78 pkt 19 Konstytucji Estonii a contrario) (art. 72 ust. 1 a contrario) Prerogatywa prawa łaski w ogóle nie występuje.

Unia (art. 72 Konstytucji Indii a contrario) Stany (art. 161 Konstytucji Indii a contrario)

(art. 133 ust. 1 Konstytucji Kenii a contrario) (art. 101 ust. 1 a contrario) (art. 59 a contrario) (art. 84 pkt 23 Konstytucji Litwy a contrario) (art. 38 Konstytucji Luksemburga a contrario) (art. 45 Konstytucji Łotwy a contrario) (art. 89 ust. 2 a contrario) (art. 276 a contrario)

Federacja (art. 138 pkt 3 a contrarioPrezydent może jedynie zwrócić się do Zgromadzenia Narodowego o ogłoszenie amnestii lub ułaskawienia.) (§ 20 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Norwegii a contrario) (art. 45 a contrario) (art. 184 pkt 12 a contrario) (art. 238 pkt 10 a contrario) (art. 60 ust. 1 a contrario, art. 60 ust. 2 Konstytucji Seszeli) (art. 63 ust. 1 a contrario) (art. 102 ust. 1 lit. j Konstytucji Słowacji a contrario)Aczkolwiek występowała w porządku prawnym Czechosłowacji. (wybrane stany)Występuje na szczeblu federalnym i w niektórych innych stanach. (§ 124 Konstytucji Alabamy a contrarioGubernatorska prerogatywa prawa łaski ogranicza się do łagodzenia kary śmierci i zawieszenia jej wykonania., tyt. 15 § 15-22-36 lit. a. Kodeksu Alabamy) (art. 5 § 5 Konstytucji Arizony a contrario) (art. 6 § 18 zdanie pierwsze Konstytucji Arkansas a contrario) (art. 4 § 10 Konstytucji Connecticut a contrario) (art. 4 § 7 zdanie drugie i piąte Konstytucji Idaho a contrario) (art. 5 § 12 Konstytucji Illinois a contrario) (art. 5 § 17 zdanie pierwsze Konstytucji Indiany a contrario) (art. 4 § 16 zdanie pierwsze Konstytucji Iowy a contrario) (art. 5 § 8 lit. a Konstytucji Kalifornii a contrario)