thumb| Kodeks Napoleona () – zespół przepisów i norm prawnych prawa cywilnego wprowadzony we Francji w 1804 roku przez Napoleona Bonaparte. Była to pierwsza wielka kodyfikacja prawa francuskiego, po upadku 'u w wyniku rewolucji francuskiej.

Wprowadzał wiele nowoczesnych rozwiązań, jednak zachowywał elementy poprzedniego stanu prawnego. Utrzymał karę śmierci cywilnej, która orzeczona przez sąd wywoływała dość nieszczęsne skutki dla skazanego (pozbawiała wszelkich praw, majątek skazanego był konfiskowany lub przypadał spadkobiercom itp.). Ograniczał prawa kobiet (m.in. mąż mógł żądać rozwodu, gdy żona cudzołożyła, lecz jeśli dopuszczał się tego mąż, żona miała prawo do rozwodu tylko wtedy, gdy kochanka była utrzymywana we wspólnym domu małżonków; kobieta pozostawała przez całe życie pod opieką najbliższego męskiego krewnego lub męża i nie mogła rozporządzać swoim majątkiem ani majątkiem małżeńskim; mężowi została powierzona rola wychowania potomstwa). Prawo spadkowe miało na celu ograniczenie powstawania wielkich rodzin.

Powstanie Próby kodyfikacji prawa cywilnego we Francji były podejmowane w okresie rewolucyjnym, co było następstwem głębokich przemian społeczno-gospodarczych, jakie przyniosła z sobą rewolucja (zniesienie ustroju feudalnego, przeobrażenia rzeczywistości społecznej w stronę postępującej indywidualizacji, liberalizacji i laicyzacji). Na ustawodawstwo rewolucyjne dotyczące stosunków prywatnoprawnych składały się m.in. akty prawne Konstytuanty i Konwentu Narodowego, wprowadzające poważne zmiany zarówno w sferze prawa osobowego (zniesienie przywilejów starszeństwa i płci, cywilnoprawny charakter małżeństwa, czy dopuszczenie rozwodów), jak i prawa majątkowego (zniesienie feudalnych ograniczeń prawa własności, pełna swoboda umów).

W 1793 została powołana komisja kodyfikacyjna, której przewodził Jean Jacques Cambacérès, francuski prawnik. Jej celem było przygotowanie kodeksu cywilnego w ciągu jednego miesiąca(!). Termin został dotrzymany, ale przedłożony Konwentowi projekt złożony z 700 artykułów został uznany za zacofany i odrzucony. Kolejne dwa projekty (w 1794 i 1796) również zostały odrzucone.

Dopiero prace podjęte w 1800 roku z inicjatywy Napoleona doszły do oczekiwanego skutku. Napoleon powołał 4-osobową komisję, w skład której weszli prawnicy działający jeszcze w czasach : François Denis Tronchet, Jean-Étienne-Marie Portalis, Félix-Julien-Jean Bigot de Preameneu i Jacques de Maleville. Przygotowany po kilku miesiącach projekt był częściami przesyłany do oceny Sądowi Kasacyjnemu oraz sądom apelacyjnym, a następnie przedkładany Radzie Stanu, gdzie pod przewodnictwem Napoleona lub Cambacérèsa (ówczesnego II konsula) prowadzone były nad nim dyskusje. Ostateczna wersja projektu została zredagowana w postaci 36 odrębnych ustaw uchwalonych w 1803 i 1804, a ostatecznie 21 marca 1804 roku uchwalona została ustawa zbierająca je wszystkie w jedną całość pod nazwą Kodeksu cywilnego Francuzów (). Nazwa ta obowiązywała do 1807, kiedy to została zamieniona na Kodeks Napoleona (), czym cesarz chciał podkreślić swój związek z kodyfikacją. Po upadku utworzonego przezeń cesarstwa podkreślał, przebywając na zesłaniu, że kodeks jest najtrwalszym dziełem, jakiego dokonał. Ostatecznie, po wielu zmianach, powrócono do pierwotnej nazwy.

Zawartość

Systematyka Kodeks składał się z trzech ksiąg (każda z nich dzieliła się na tytuły):

księga I: O osobach () – 11 tytułów, art. 7–515 księga II: O majątkach i różnych rodzajach własności () – 4 tytuły, art. 516–710 księga III: O różnych sposobach nabywania własności () – 20 tytułów, art. 711–2281.

Przepisy zawarte w trzech powyższych księgach poprzedza krótki, zawierający 6 artykułów, tytuł wstępny: O ogłaszaniu, skutkach i stosowaniu praw w ogóle ().

Ta trójdzielna systematyka nawiązuje luźno do trójpodziału prawa rzymskiego w Instytucjach Gaiusa (systematyka ), realizując jednocześnie postulaty nurtu naturalnoprawnego w prawie (podobnie jak inna „naturalnoprawna” kodyfikacja prawa cywilnego z tej epoki: austriacki kodeks ABGB). W intencjach zaś twórców kodeksu systematyka miała stanowić usankcjonowanie trzech najważniejszych zdobyczy rewolucji: wolności osobistej (księga I), nienaruszalności własności prywatnej (księga II) oraz swobody umów (księga III). W ten sposób kodeks urzeczywistniał naturalnoprawne koncepcje wolności osoby, własności i umów, które stanowiły fundamentalne postulaty burżuazji walczącej z ustrojem feudalnym, a zarazem podstawę kształtującej się gospodarki kapitalistycznej.

Prawo osobowe i rodzinne Na gruncie prawa osobowego kodeks konsekwentnie realizował zasadę równości i powszechności praw prywatnych przysługujących jednostce. Gwarancje te przysługiwały jednak przede wszystkim obywatelom płci męskiej. Twórcy kodeksu postanowili bowiem bronić patriarchalnego modelu społeczeństwa, co miało wydźwięk również w prawie rodzinnym (zadecydowały tu podobno wartości wyniesione przez Napoleona z domu rodzinnego). Właśnie z tego względu kodeks wprowadzał liczne ograniczenia praw cywilnych w stosunku do kobiet, ale również (dla realizacji postulatu ochrony legalnej rodziny) wobec dzieci pozamałżeńskich. Z kolei ze względu na laickie stanowisko kodeksu brak było ograniczeń wynikających z wyznania, czy święceń kapłańskich lub ślubów zakonnych.

Zdolność prawna była nabywana z chwilą urodzenia lub od czasu poczęcia, gdy wymagał tego interes nienarodzonego dziecka (rzymska zasada – dziecko mające się urodzić traktuje się jako urodzone, kiedy tylko chodzi o jego korzyść). Zasadniczo momentem utraty zdolności prawnej była śmierć; kodeks przewidywał jednak również instytucję śmierci cywilnej (), polegającą na przyjęciu fikcji, na mocy której człowiek żywy traktowany był jako „umarły wobec prawa”, tracił zdolność prawną, dochodziło do otwarcia spadku po nim dla spadkobierców, rozwiązania małżeństwa i podobnych sankcji. Śmierć cywilna następowała na skutek skazania na niektóre najcięższe kary (śmierć, dożywotnie roboty, deportacja, banicja).

Ograniczenia dotyczące kobiet przejawiały się przede wszystkim w prawie rodzinnym. Opieka nad dziećmi i pełnia władzy rodzicielskiej spoczywały przede wszystkim w rękach ojca, matka była w nich znacząco ograniczona. Żona podlegała władzy mężowskiej: kodeks uznawał mężatkę za „wieczyście małoletnią”, znajdującą się pod opieką męża. Mężatka była niezdolna do czynności prawnych bez zezwolenia męża, prawo nakazywało jej bycie mu posłuszną. Mąż sprawował zarząd nie tylko nad wspólnym majątkiem małżonków, ale również nad osobistym majątkiem żony. Żona posiadała jednak zabezpieczenie swoich praw majątkowych w postaci hipoteki ciążącej na majątku męża.

Ograniczenia prawne dotyczące dzieci pozamałżeńskich były konsekwencją dążenia kodeksu do ochrony interesów legalnej rodziny. Wyróżniono dzieci nieślubne (tzw. naturalne) oraz dzieci pochodzące ze związków cudzołożnych i kazirodczych. Dzieci naturalne mogły zostać uprawnione przez późniejsze małżeństwo ich rodziców () lub dobrowolnie uznane przez ojca. Dzieci będące owocem cudzołóstwa lub kazirodztwa były bardziej dyskryminowane: nie posiadały możliwości legitymacji. Były traktowane przez prawo jak nieposiadające ani ojca, ani matki. Dochodzenie ojcostwa zarówno dla jednych, jak i drugich było zabronione, a dochodzenie macierzyństwa znacząco utrudnione.

Prawo małżeńskie kodyfikacji napoleońskiej przewidywało pełną laicyzację instytucji małżeństwa. Małżeństwo pod względem prawnym traktowane było jako umowa cywilna (określenie takie użyte zostało już w konstytucji z 1791), a do jego zawarcia dochodziło przed urzędnikiem stanu cywilnego (ślub cywilny). Dopuszczony został rozwód jako forma rozwiązania małżeństwa, a jurysdykcja w sprawach małżeńskich stała się domeną wyłącznie powszechnych sądów cywilnych. Sytuacja kobiety była zasadniczo gorsza od sytuacji jej męża: żona mogła wystąpić o rozwód tylko wówczas, gdy mężczyzna odmówił wydalenia nałożnicy trzymanej w domu wspólnym małżonków.

Wiek uznany za uprawniający do zawarcia małżeństwa wynosił 18 lat dla mężczyzn i 15 lat dla kobiet (granicą pełnoletniości było ukończenie 21. roku życia, obniżona granica wieku uprawniającego do zawarcia małżeństwa była wyrazem wpływów prawa kanonicznego oraz przedrewolucyjnego prawa zwyczajowego, przy uwzględnieniu interesów rodzinno-majątkowych burżuazji). Mimo że prawo rewolucyjne nie wymagało zgody rodziców na zawarcie małżeństwa, kodeks w tej kwestii nawiązywał do patriarchalnych zasad dawnego prawa francuskiego. Bezwzględny wymóg uzyskania zgody rodziców na zawarcie związku małżeńskiego dotyczył kobiet do 21 lat i mężczyzn do 25 lat. Ponadto, niezależnie od wieku przed zawarciem małżeństwa, należało dla formalności zwrócić się do rodziców (lub do dziadków w przypadku braku rodziców) o akceptację w tzw. akcie uszanowania (). Kobiety, które nie ukończyły 25 lat, i mężczyźni przed 30. rokiem życia musieli dwukrotnie powtórzyć ten akt w miesięcznych odstępach.

Jak wyżej wspomniano, w zakresie stosunków prawnych między małżonkami kodeks przewidywał patriarchalny model rodziny, sankcjonując pełną dominację mężczyzny w małżeństwie.

Prawo rzeczowe Kodeks wyróżniał dwa rodzaje praw rzeczowych:

prawa rzeczowe główne () – własność, użytkowanie i służebności, uregulowane w księdze II. prawa rzeczowe zależne, akcesoryjne () – zastaw, przywileje i hipoteka, uregulowane w księdze III razem ze zobowiązaniami (ze względu na to, że prawa te służyły zabezpieczeniu wierzytelności).

Kodeks nie wprowadzał wyraźnie określenia „rzeczy”, używał ogólniejszego pojęcia „majątków” (). Podstawowym podziałem majątków był podział na dobra ruchome i dobra nieruchome (art. 516 – wszystkie dobra są ruchome lub nieruchome). Rozróżniono nieruchomości z natury lub przeznaczenia.

Podstawowym pojęciem prawa rzeczowego jest własność. Kodeks realizował w tym względzie fundamentalne zasady rewolucji burżuazyjnej, stając na straży wolności i nienaruszalności własności prywatnej. Własność w Kodeksie Napoleona jest definiowana jako prawo do korzystania z rzeczy i rozporządzania nimi w sposób najbardziej nieograniczony, pod warunkiem że nie są używane w sposób zabroniony przez ustawę lub przepisy (art. 544). Jest to ujęcie prawa własności od strony negatywnej, w przeciwieństwie do innych ówczesnych kodyfikacji, Landrechtu i ABGB, które posługiwały się definicją pozytywną (enumeratywnie wyliczały uprawnienia przysługujące właścicielowi). Zlikwidowana została instytucja własności podzielonej, będącej fundamentem feudalnego ustroju gospodarczego. Przysługująca chłopom „własność użytkowa ()” stała się własnością pełną, a przysługującą panu „własność zwierzchnią ()” przekształcono w uprawnienie do pobierania renty od chłopa.

Sposoby nabycia własności były uregulowane w księdze III. Wyróżniono:

sposoby pierwotnego nabycia własności przyłączenie (akcesja, ) włączenie () przedawnienie (forma zasiedzenia, prescription)

sposoby pochodnego nabycia własności spadek darowizna między żyjącymi () lub testamentowa () na skutek zobowiązań

W przypadku przeniesienia własności funkcjonowała rzymska zasada „nikt nie może przenieść na drugą osobę więcej praw, niż sam posiada ()”. Momentem przeniesienia było samo w sobie zawarcie umowy, a nie formalny akt przeniesienia posiadania (tradycja), jak to miało miejsce w dawnym prawie francuskim. Zabezpieczone zostały interesy nabywców w dobrej wierze, co miało decydujące znaczenie dla rozwoju handlu.