Gordian III (; ur. 20 stycznia 225, zm. 11 lutego 244), panował jako Imperator Caesar Marcus Antonius Gordianus Pius Felix Augustus – cesarz rzymski w latach 238–244, syn Juniusa Balbusa i Maecji Faustyny, córki Gordiana I.
Objęcie władzy Gordian został cezarem (młodszym cesarzem) w wieku 13 lat podczas buntu przeciwko władzy cesarza Maksymina Traka. Maksymin, wywodzący się z nizin społecznych i przez to niepopularny wśród senatorskiej elity, objął władzę w wyniku przewrotu w 235 roku i od tego czasu prowadził kampanie przeciwko barbarzyńcom za Renem i Dunajem. Jego zwiększone wydatki na armię wymagały podniesienia podatków, co było przyczyną rozruchów w prowincji Afryka (rok 238), w wyniku których cesarzem obwołano dziadka Gordiana III, Gordiana I (syn Gordiana I, Gordian II, został współrządcą), który uzyskał poparcie w rzymskim senacie. Wkrótce Gordian I i II zginęli, ale senat postanowił trwać w buncie przeciwko Maksyminowi i wybrał spośród swojego grona dwóch nowych cesarzy, Balbina i Pupiena. Pod naciskiem ludu stolicy, a także prawdopodobnie dzięki zakulisowym działaniom stronników i rodziny Gordianów, cezarem ogłoszono Gordiana III.
Maksymin zginął w czerwcu 238 roku oblegając Akwileję, jego armia przeszła na stronę trójki władców wybranych przez senat. Jednak pozycja Balbina i Pupiena słabła w wyniku problemów finansowych i zagrożenia na granicach imperium. W sierpniu 238 roku obaj zostali zamordowani przez pretorian, którzy (być może przekupieni przez stronnictwo Gordianów) jedynym cesarzem ogłosili Gordiana III. Senat zatwierdził ich wybór.
Rządy Wraz z Gordianem wpływy zyskała elita, która chciała powrotu do modelu władzy sprzed przewrotu outsidera Maksymina, czyli do szacunku ze strony cesarza wobec senatu (choć w tej elicie nie brakowało stronników Maksymina, którzy teraz przeszli na stronę nowego władcy). Młody cesarz był zachęcany do współpracy z senatem, przywracania jego przywilejów. Prezentowano go jako wyrafinowanego filhellena, aby skontrastować jego wizerunek z tym Maksymina, czyli nieokrzesanego żołnierza.
Armia została poddana ścisłej kontroli. Rozwiązano legion III Augusta, który stłumił uzurpację Gordianów w Afryce, wymieniono dowódców na sprzyjających nowej władzy. W państwie trwały jednak problemy finansowe o czym świadczy kontynuowane psucie monety. Na Wschodzie groźni byli Persowie, nad dolnym Dunajem trzeba było się układać z Gotami. W 240 roku w Afryce Prokonsularnej wybuchła rewolta Sabiniana, udało się ją jednak stłumić.
Tymezyteusz Na początku roku 241 na pierwszego spośród doradców Gordiana wyrósł Furiusz Sabinus Tymezyteusz, wpływowy (za czasów Heliogabala i Aleksandra Sewera, podczas rządów Maksymina jego pozycja nieco osłabła) ekwita, który w 240 lub 241 r. został prefektem pretorianów. W 241 r. cesarz poślubił jego córkę, Sabinię Trankwilinę (Furia Sabinia Tranquillina), co utwierdziło pozycję Tymezyteusza, jako de facto regenta kierującego sprawami państwaZosimos w Historia nova (I, 17-18) podaje, iż Gordian „uznał, że w ten sposób wyrówna braki swych rządów wynikające z jego młodego wieku” (Zosimos: Nowa historia (przekł. H. Cichockiej). Warszawa: Pax, 2012, s. 67).. Razem ze swoimi pomocnikami (wśród nich najważniejsi byli dwaj bracia, Filip, przyszły cesarz, i Pryskus, przyszły uzurpator), zapewnił cesarzowi i gronu jego doradców pierwszeństwo w państwie, ograniczając rolę senatu. Widać to było w wojsku, gdzie na stanowiskach dowódczych odchodzono od przedstawicieli stanu senatorskiego na korzyść ludzi z doświadczeniem militarnym, było to jednak raczej nie efektem przesunięć na scenie politycznej imperium, ale pragmatyczną koniecznością w obliczu problemów na granicach.
Wojna z Persją Głównym działaniem Tymezyteusza było przygotowanie planów wielkiej wojny z Persją. Elementem tych przygotowań było ustabilizowanie innych frontów, co przy w miarę spokojnej sytuacji nad Renem i górnym Dunajem oznaczało interwencje w północnej Afryce, gdzie zreorganizowano obronę prowincji by skutecznie przeciwdziałać atakom nomadów, i nad dolnym Dunajem przeciwko przekraczającym granicę Karpom, korzystającym z pomocy Gotów i Sarmatów. W 242 roku armia przeznaczona na front perski została oddelegowana nad dolny Dunaj by spacyfikować tamtejszych barbarzyńców.
Do tego czasu Persowie dowodzeni przez króla Ardaszira zdobywali liczne terytoria na Wschodzie. Już w roku 236 z sukcesem zaatakowali Mezopotamię, w 239 zdobyli Dura Europos, na początku 241 uznającą zwierzchność Rzymu Hatrę. Gordian przybył z armią i dworem do Antiochii pod koniec 242, a główna kampania rozpoczęła się wiosną 243 roku Armia rzymska przekroczyła Eufrat w Zeugmie, odbiła Carrhae, Edessę i Resaenę. Następnie zdobyła Nisibis i Singarę i skierowała się na Ktezyfon. W drugiej połowie 243 roku Tymezyteusz zmarł i na stanowisku prefekta pretorianów zastąpił go przyszły cesarz, Filip, nie przerwało to jednak działań wojskowych - Rzymianie wkroczyli do Asyrii. Prawdopodobnie w lutym 244 na lewym brzegu Eufratu, pod Misiche, niedaleko od Ktezyfonu, doszło do starcia z armią perską dowodzoną przez syna Ardaszira, Szapura. Rzymianie zostali pokonani (stąd Misiche przemianowano później na Peroz Szapur - "Zwycięstwo Szapura"Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich. Dominat, W-wa 1991, s. 47), Gordian zginął w bitwie lub po niej, być może z rąk własnych ludzi, a nowym cesarzem szybko (z konieczności) ogłoszono Filipa. Jego pośpieszna zgoda na przyjęcie purpury stała się przyczyną późniejszych oskarżeń o zgładzenie przez niego młodego cesarza. Ciało Gordiana, któremu nad Tygrysem wojsko usypało monumentalny choć pusty grobowiec, przewieziono do Rzymu i tam pochowano; konsekrowany został jako Divus GordianusSłownik cesarzy rzymskich. Poznań: Wyd Poznańskie, 2001, s. 140..
Przypisy
Kategoria:Cesarze rzymscy Kategoria:Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego Kategoria:Urodzeni w 225 Kategoria:Zmarli w 244