Wojna o sukcesję głogowską

Wojna o sukcesję głogowską – toczona w latach 1476–1482 po bezpotomnej śmierci księcia Henryka XI ostatniego z Piastów głogowskich.

Początek batalii o sukcesję głogowską Walka o spuściznę po Henryku XI W XIV dokonano ścisłego podziału księstwa głogowskiego na część królewską i książęcąJ. Dąbrowski, Dzieje polityczne Śląska w latach 1290–1402, Kraków 1932, s. 452, s. 507.. Od 1384 r. w dziedziczne lenno książęta cieszyńscy otrzymali królewską część księstwa głogowskiegoTamże, s. 553.. Centrum administracyjnym części książęcej był Kożuchów, natomiast w zamku głogowskim siedzibę mieli książęta cieszyńscyM. Grochowska-Jasnos, J. Dymytryszyn, Zarys dziejów mennictwa głogowskiego od końca XII w. do końca XV, [w:] Głogowskie Zeszyty Naukowe, Wrocław • Głogów 2009, s. 27.. 22 lutego 1476 roku zmarł bezdzietnie w Kożuchowie książę głogowski Henryk XI, władający książęcą częścią księstwa głogowskiegoK. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, Kraków 2005, s. 419.. Henryk XI był żonaty z 12 letnią w chwili swojej śmierci, córką władcy brandenburskiego Albrechta Achillesa, Barbarą, na rzecz której dokonał dwóch zapisów. Według pierwszej umowy, podpisanej 9 lipca 1472 roku w nad Szprewą, Barbara w wypadku śmierci Henryka powinna otrzymać w zamian za wniesione 6 tysięcy guldenów posagu miasta Kożuchów razem z zamkiem oraz okolicznymi wsiami i Zieloną Górę (miasto i wsie). Druga umowa, zawarta 12 października 1472 roku w Berlinie, na żądanie elektora, gwarantowała Barbarze, że w przypadku śmierci Henryka XI bez męskiego potomka cała spuścizna jej przypadnieB. Techmańska: Jan II Żagański. Niespokojny książę, sojusznik króla Husyty (16 VI 1435 – 22 IX 1504), Kraków 2014, s. 64; H. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego nad środkową Odrą, Poznań 1963, s. 63; R. Żerelik, Dzieje Śląska do 1526 roku, w: Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2007, s. 109.. Kiedy zmarł Henryk, margrabia Jan zajął zbrojnie najważniejsze miasta księstwa. Namiestnikiem księstwa został Otton SchenkB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 65; H. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego…, s. 65.. W stosunku do przedstawicieli szlachty, miast i duchowieństwa głogowskiego realizowana była polityka faktów dokonanych. Prawa Barbary do spadku zostały wymuszone na szlachcie całego księstwaJ. Kuczer, Szlachta w życiu społeczno-gospodarczym księstwa głogowskiego w epoce habsburskiej (1526-1740), Zielona Góra 2007, s. 32.. Działanie zbrojne elektora wywołały szybkie reperkusje. Ze swoimi prawami do dziedzictwa po Henryku XI wystąpili teraz Maciej Korwin, bratankowie Henryka XI Jan II żagański, Wacław (synowie Jana I, brata Henryka IX i X) oraz Władysław II JagiellończykJ. Kuczer, Szlachta w życiu..., s. 32; R. Żerelik, Dzieje Śląska do 1526 roku, w: Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2007, s. 109., który zaślubił per procura wdowę po Henryku XIH. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego nad środkową Odrą, Poznań 1963, s. 67; H. Szczegóła, Z dziejów księstwa głogowskiego w wiekach średnich, [w:] Ze studiów nad średniowiecznym Głogowem i Krosnem, Zielona Góra 1970, s. 138.. Wacław szybko zrzekł się swoich praw do spadku po wuju za cenę 400 guldenówB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 65.. Natomiast Jan II Szalony kategorycznie odmówił przyjęcia rekompensaty za zrzeczenie się swoich roszczeń do księstwa. Nieudana próba mediacji pomiędzy Janem II a Brandenburgią prowadzona przez książąt saskich, a także odbyty bez efektu zjazd delegatów obu stron w Jutriboku (Jüterbog) w Saksonii 10 czerwca 1476H. Szczegóła, Zabiegi o sukcesję głogowską w latach 1476–1479,, [w:] Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne 1977 z. 56, Kraków 1977, s. 96., stanowią o bezwzględnym stanowisku Jana II wobec sukcesji głogowskiej. Nie przyniosły pozytywnych rezultatów również rokowania Brandenburgii z namiestnikami króla Macieja Korwina, Steinem i Zapolyą, celem odstąpienia księstwa Marchii. Jan II w tym samym czasie odbył bez powodzenia podróże do Saksonii, Polski i Czech, poszukując potencjalnych sojusznikówB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 66..

Wojna z Brandenburgią Przypuszczalnie w końcu sierpnia Jan przybył na dwór węgierski, gdzie otrzymał od Korwina, z początku wprawdzie nieoficjalnie, przyrzeczenie nadania księstwa oraz wsparcie pieniężne, za pomocą których zaczął od września szykować się do ataku na GłogówK.Baczkowski, Między czeskim utrakwizmem a rzymską ortodoksją, Oświęcim 2014, s. 157.. Jan II Szalony (Jan II żagański), który po sprzedaży Żagania dysponował sporą sumą, wykorzystując poparcie i dodatkową pomoc finansową króla Węgier, zagrożonego utratą wpływów na tym obszarze Śląska, Macieja Korwina, oraz przy poparciu kurii papieskiejB. Techmańska: Jan II Żagański..., s. 67., pod koniec listopada 1476 roku rozpoczął działania zbrojne przeciwko wojskom elektora przebywającym na terenie księstwa głogowskiegoB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 68.; R. Żerelik, Dzieje Śląska..., s. 109..

Jan II siłą podporządkował sobie miasta księstwa, które nie chciały złożyć mu hołdu. 11 grudnia zdobyta została bez walki Szprotawa, a następnego dnia Kożuchów, lecz bez zamku, 13 grudnia opanował Zieloną Górę, Sulechów i Świebodzin (w tym samym czasie nie czekając na przyjazd księcia, uznały jego zwierzchnictwo), zaś mimo oblężenia w dniach 14–16 grudnia nie powiodło się Janowi II zdobycie Krosna Odrzańskiego. Po początkowych sukcesach doszło bez żadnych rozstrzygnięć do rokowań z Brandenburgią, przeprowadzonych w Spremberg. W związku z przekroczeniem terminu rozejmu, który minął 23 kwietnia, zostały wznowione działania wojenneB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 69; R. Żerelik, Dzieje Śląska..., s. 109..

Nieskuteczna okazała się w związku ze zmianą polityczną na Śląsku (wzrost poparcia dla Władysława przez książąt śląskich) pomoc Czechów dla brandenburczyków. W sierpniu 1477 roku pojawiło się pod Krosnem ponad tysiąc Czechów, ich obecność jednak nie zmieniła stanu posiadania w księstwie. Jan II nie dał się zaskoczyć działaniom zmierzającym do przejęcia przez oddziały czeskie Sulechowa, Świebodzina oraz Zielonej Góry. Udaremnił jednocześnie odsiecz margrabiego dla załogi zamku kożuchowskiego, wprawdzie sam zamek cały czas pozostawał obszarem brandenburskim na zdobytym przez księcia terytoriumB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 70; H. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego..., s. 79..

Doszło do kolejnego zawieszenia broni z Brandenburgią, które miało trwać do 16 października 1477 rokuB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 71.. Zawieszenie broni zostało zerwane działaniami Jana II, który pod koniec września skutecznie uderzył na Bytnicę oraz bez powodzenia na KrosnoB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 72; H. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego..., s. 87.. 5 października natarł bez sukcesu na Frankfurt, jednak wziął do niewoli 400 żołnierzy niemieckich oraz wielu mieszczan, a także spustoszył ziemię torzymską. W drodze powrotnej ze szczęśliwie zakończonej wypraw na obszar Marchii Brandenburskiej, 27 października Jan II Szalony zdobył zamek w KożuchowieK. Borgeni, Rocznik głogowski do roku 1493 (Annales Glogovienses bis z. J. 1493), przeł., oprac. i wstępem opatrzył W. Mrozowicz, Głogów 2013, s. 102., likwidując w ten sposób groźny sektor brandenburski w centrum księstwa. Pod koniec roku jeszcze raz została przeprowadzona wyprawa za Odrę, na tereny Brandenburgii, pustosząc miejscowości na północ od Chociebuża. Saksonia wykorzystując osłabienie Marchii zorganizowała również wyprawę pod Berlin i Frankfurt nad OdrąB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 72..

Jan II Szalony wykorzystując sytuację, że Maciej Korwin w tym okresie był uwikłany w konflikt z cesarzem, zadecydował zbliżyć się, do dworu polskiego. W liście napisanym w Szprotawie z 10 grudnia 1477 r. skierowanym do Kazimierza Jagiellończyka zaprezentował tok zdarzeń w walce o sukcesję głogowską. Żagański książę skarżył się na ekspansjonizm margrabiego, ofiarował swoje usługi Koronie i prosił o wsparcie. Odpowiedź króla polskiego na list Jana II nie jest znanaH. Szczegóła, Zabiegi o sukcesję głogowską..., s. 103..

Po tych zmaganiach kolejny raz doszło do zawieszenia broni do 23 kwietnia 1478 r. Już 27 kwietnia oddziały Jana rozpoczęły nękanie Marchii i zdobyły miasto Belitz położone o 3 mile od PoczdamuH. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego..., s. 90.. Po tej wyprawie, na zwołanym 15 maja zjeździe przez Steina w Gubinie przedłużono zawieszenie do 24 sierpnia oraz dokonano wymiany jeńcówB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 73; H. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego..., s. 91..

Prawdopodobnie Jan II, chcąc uprzedzić działania elektora Albrechta Achillesa, rozpoczął pod koniec lipca działania zbrojne w okolicach Krosna Odrzańskiego. Po zaatakowaniu Krosna rozpoczął pustoszyć obszary brandenburskie na północ od ChociebużaB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 74.. Dnia 12 sierpnia osobiście Korwin wypowiedział wojnę BrandenburgiiK.Baczkowski,Między czeskim utrakwizmem a rzymską ortodoksją, Oświęcim 2014, s. 180., usprawiedliwiając to działanie niewywiązywaniem się przez margrabiego Jana z warunków umowy gubińskiej z 15 maja.

9 października odbyło się pierwsze otwarte starcie Jana żagańskiego z siłami brandenburskimi, które miało miejsce w pobliżu Krosna pod GęstowcemR. Żerelik, Dzieje Śląska..., s. 109.. Każda strona konfliktu dysponowała około 4 tysiącami wojska. Bitwa ta skończyła się niezbyt pomyślnie dla księcia. Tabor księcia został rozbity i kilkuset wojowników zginęło lub dostało się do niewoli. Elektor brandenburski oszacował straty przeciwników na około 2000 poległych, zaś sam określił swoje straty na 200 zabitychB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 74; R. Żerelik, Dzieje Śląska..., s. 109..

Zwycięstwo Marchii nad Janem II zostało jednak przytłumione jej porażkami w walkach z oddziałami węgierskimi, ponieważ 9 grudnia 1478 roku dwutysięczna armia węgierska pod wodzą Jana Zelenaya rozbiła pod Mittenwalde wojska brandenburskie. Unicestwiony został wówczas doszczętnie oddział w liczbie 600 ludzi. Przed wspomnianą bitwą, armia Zelenaya wyrządziła sporo szkód na obszarze Marchii, pustosząc m.in. okolice BerlinaH. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego..., s. 92–93; R. Żerelik, Dzieje Śląska..., s. 109..

Mimo klęski księcia Jana pod Gęstowcem kwestia sukcesji głogowskiej nadal pozostawała otwarta. Zagrożeniem dla Jana był bezpośredni udział w walce Macieja Korwina. Tajemnicą była odpowiedź na pytanie, jak wielce władca Węgier będzie się teraz liczył ze swoim obecnym sojusznikiem.

Rokowania pokojowe 29 grudnia 1478 roku w Fürstenbergu w Dolnych Łużycach rozpoczęły się rokowania pokojoweH. Szczegóła, Koniec panowania piastowskiego..., s. 97.. Jedną stronę reprezentował Maciej Korwin w osobie Jerzego Steina i wójta Łużyc Melchiora von Löbena i Jan II Szalony reprezentowany przez Apicjusza Kołę oraz licencjata Jana Furmana, a drugą stronę reprezentowała Brandenburgia w osobie księcia weimarskiego WilhelmaB. Techmańska, Jan II Żagański..., s. 75.. W wyniku miesięcznych rokowań, 24 stycznia 1479 roku został podpisany przez Brandenburgię układ, w którym uwzględniono przede wszystkim jej roszczenia. Jan II, w którego rękach znajdował się gros księstwa, nie miał intencji zwracać tych terenów Marchii, a tym samym uznać praw Barbary. Nie zadowalała również księcia oferta potencjalnego odkupienia od wdowy części spadku. Dlatego też Jan II chętnie skorzystał z zapisu, że układ ma być zatwierdzony przez Macieja Korwina, i podjął działania w celu pozyskania korzystniejszych warunków. Prawdopodobnie pozyskał przychylność Korwina, ponieważ rokowania rozpoczęły się od nowa. Zostali zmienieni również rozjemcy. Z inspiracji Korwina w dalszych rozmowach w tej roli mieli brać udział biskup wrocławski oraz legat papieski. Maciej przedłużał równocześnie okres zawieszenia broni pomiędzy stronami, aby nie doszło do działań zbrojnych w czasie przeciągających się rozmów.