Język ukraiński (ukr. ) – język z grupy wschodniosłowiańskiej. Szacunki dotyczące liczby osób mówiących po ukraińsku są różne, przez co trudno określić, czy jest bardziej rozpowszechniony od języka polskiego, choć niewątpliwie jest to drugi język wschodniosłowiański pod względem popularności. Używany jest głównie na terenie Ukrainy, gdzie ma status języka urzędowego, a ponad 3/4 mieszkańców zadeklarowało go jako język ojczysty Seventeenth national survey, ratinggroup.ua, 23 sierpnia 2022 [dostęp 2023-01-20].. Występuje także w państwach sąsiednich – jak Rosja, Białoruś, Polska i Mołdawia – oraz dalszych jak Stany Zjednoczone i Kanada.
Język ukraiński obejmuje co najmniej kilkanaście gwar grupowanych w trzy dialekty. Oprócz tego do jego odmian czasem się zalicza: języki rusińskie, przez wielu użytkowników oraz językoznawców uznawane za odrębny język lub języki surżyk – potoczny język mieszany powstały z ukraińskiego i rosyjskiego
Nie licząc powyższych dwóch jednostek językowych, najbliższy językowi ukraińskiemu jest język białoruski; standardowa ukraińszczyzna jest natomiast zaledwie częściowo wzajemnie zrozumiała z językiem rosyjskim.
Ukraiński wyodrębnił się między XI a XIII wiekiem, a pod koniec XVIII – na początku XIX wieku zaczęła się formować nowa ukraińska odmiana literacka oparta na języku ludowym. Język ukraiński bywał zwalczany i rusyfikowany w czasach carskich i sowieckich, jednak od czasu niepodległości Ukrainy cieszy się swobodą rozwoju i rosnącą popularnością Kazimierz Turkiewicz i Anna Budziak, Rosjanie uważają, że ukraiński to dialekt rosyjskiego, zepsuty przez polski wpływ, „Gazeta Krakowska”, plus.gazetakrakowska.pl, 10 czerwca 2022 [dostęp 2023-01-24]..
Zapis języka ukraińskiego opiera się na cyrylicy. Powstawały różne jej warianty dla tego języka, a także odmiany łacinki ukraińskiej. Ostatnią zmianą, której uległ alfabet ukraiński, było przywrócenie w latach 90. litery Ґ. Oficjalny kształt języka ustala Narodowa Akademia Nauk Ukrainy.
Jest on jednym z głównych przedmiotów badań ukrainistyki.
Fonetyka Język ukraiński różni się fonetycznie zarówno od polskiego, jak i pozostałych języków wschodniosłowiańskich.
Samogłoski mały|Diagram samogłosek ukraińskich zapisanych w międzynarodowym alfabecie fonetycznym (ang. IPA)
W języku ukraińskim występuje 6 samogłosek, z których wszystkie są ustne [ ]. Układ ten jest zbliżony do polskiego, jednak niektóre cechy są wspólne z językami czeskim lub rosyjskim. Do najważniejszych cech języka literackiego można zaliczyć:
brak iloczasu – jak w polskim i rosyjskim, a w przeciwieństwie do czeskiego i słowackiego zanik samogłosek nosowych, które przeszły w [] lub [] – podobnie jak w rosyjskim i białoruskim utrata właściwości zmiękczającej poprzednią spółgłoskę przez prasłowiańskie [] i [] z jednoczesnym przejściem [] w [] – praktycznie identyczne zjawisko zaszło w czeskim, w odróżnieniu od polskiego, białoruskiego, rosyjskiego i słowackiego podobnie jak w czeskim, zlanie się prasłowiańskich [] i [] w jedną, specyficzną dla tych języków samogłoskę pośrednią [] pojawienie się nowego [], głównie z prasłowiańskich głosek ě (jać) i ē (długie e) oraz nowo powstałych długich ē i ō wymiana głosek []:[], nieco podobna do polskiej i czeskiej []:[], chociaż występująca według odmiennej reguły ([] w sylabach otwartych, [] w sylabach zamkniętych) analogiczna wymiana []:[] występowanie [] na początku wyrazu – niemożliwe w polskim i rosyjskim modyfikacja barwy samogłosek pod wpływem akcentu, np.: końcowe akcentowane [] zbliża się do [] akcentowane [] zbliża się do [] w sylabach przedakcentowych samogłoski mają tendencję do redukcji do [] brak jednak akania – jak w językach zachodniosłowiańskich, a w opozycji do pozostałych wschodniosłowiańskich
Spółgłoski W języku ukraińskim występuje ponad 40 spółgłosek. W poniższej tabeli uwzględniono alofony, a w nawiasach umieszczono spółgłoski koartykułowane: + sposób artykulacji miejsce artykulacji wargowe zębowo-dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne krtaniowedwuwargowewargowo-zębowetwardemiękkietwardemiękkie nosowe obstruentyzwarte zwarto-szczelinowe szczelinowe aproksymanty () () drżące
Kilka z tych spółgłosek nie jest obecnych w standardowej polszczyźnie: [ ].
Ukraiński system spółgłoskowy jest najbliższy słowackiemu; ma pewne cechy wspólne z polskim i czeskim, natomiast jest on dość odległy od rosyjskiego. Jego cechy charakterystyczne to:
współwystępowanie miękkich (podniebiennych) spółgłosek zwartych ze zwarto-szczelinowymi; rozróżnienie [], [] od [], [] jest wyjątkowe wśród języków słowiańskich istnienie rzadkiej głoski [] (miękkie []) – w opozycji do języków zachodniosłowiańskich, a jednocześnie stwardnienie [] do [] przed spółgłoską i na końcu wyrazu – w opozycji do rosyjskiego wymowa prasłowiańskiego [] nie jako głoski szczelinowej wargowo-zębowej, jak w większości języków słowiańskich, ale jako głoski dwuwargowej [] lub wargowo-zębowej półotwartej [] jednoczesne istnienie głosek [] i [], przy czym w wyrazach rodzimych na miejscu prasłowiańskiego [] występuje [] – jak w językach czeskim i słowackim, a w opozycji do polskiego i rosyjskiego, w których zasadniczo występuje wyłącznie [] istnienie wszystkich czterech wariantów wymowy prasłowiańskiego []: twardego [], miękkiego [], średniego [] i półsamogłoskowego [] (w pozostałych językach słowiańskich występują zwykle tylko dwa wybrane) przejście miękkich [], [], [], [], [] w twarde [], [], [], [], [] lub (przed samogłoską) w dwugłoski [], [], [], [], [] przejście [] na końcu wyrazu i przed spółgłoską w [] – podobne zjawisko zaszło w słowackim, niektórych dialektach czeskiego i słoweńskim zasadniczo twarda wymowa [] i [] jak w języku polskim – w opozycji do miękkiej wymowy rosyjskiej istnienie obok głosek twardych [], [], [], [] ich miękkich wariantów [], [], [], [] (ale wyłącznie jako alofonów – przed [], przed spółgłoskami miękkimi, w wyniku asymilacji z następującym []) – nie występujących w języku rosyjskim, a w polskim wyłącznie w najnowszych zapożyczeniach istnienie długich spółgłosek miękkich – cecha wyjątkowa wymiana spółgłosek []/[] i [] z samogłoskami [] i [], w zależności od położenia w obrębie zgłoski, zgodnie z regułą łatwiejszej wymowy (samogłoskowa w nagłosie, spółgłoskowa w pozostałych przypadkach) najmniejsza wśród języków słowiańskich tendencja do ubezdźwięczniania (w języku literackim całkowity brak, dialekty na skrajnym zachodzie i skrajnym wschodzie wykazują ograniczone ubezdźwięcznianie) przechodzenie miękkości na poprzedzającą spółgłoskę, choć nie tak daleko posunięte, jak w polskim i białoruskim wymowa połączeń z i, j typu ziścić, stacja jak po polsku – w opozycji do wymowy rosyjskiej
Akcent Akcent wyrazowy w języku ukraińskim jest: swobodny, tj. występuje w różnych miejscach słowa – to, czy sylaba jest akcentowana, nie wynika z jej pozycji dystynktywny, tzn. może on różnicować znaczeniaGramatyka języka ukraińskiego, wyd. Lingea, Kraków 2018, s. 10, ., inaczej niż w języku polskim ruchomy – różne formy fleksyjne mogą mieć akcent w różnych miejscach
Zasadniczo można wyróżnić: akcent na przedrostku wyrazu akcent na konkretnej sylabie z tematu wyrazu (liczonej od jego początku) akcent na pierwszej sylabie końcówki akcent na ostatniej sylabie wyrazu W porównaniu z innymi językami słowiańskimi z akcentem swobodnym (rosyjskim, serbsko-chorwackim) akcent ukraiński wykazuje dużą stałość morfologiczną, tzn. rzadko zmienia się w różnych formach tego samego wyrazu oraz w różnych wyrazach z tej samej rodziny. Zmiany akcentu są zwykle przewidywalne i odbywają się najczęściej według jednego z następujących schematów: wiele rzeczowników jedno- i dwusylabowych przenosi akcent z tematu na końcówkę i odwrotnie przy zmianie liczby z pojedynczej na mnogą niektóre rzeczowniki jedno- i dwusylabowe rodzaju męskiego z akcentem na ostatniej sylabie w wołaczu przenoszą akcent na pierwszą sylabę spora liczba przymiotników dwusylabowych ma akcent na końcówce, podczas gdy odpowiadający im przysłówek na temacie nieliczne przymiotniki dwusylabowe różnią się akcentem z odpowiadającymi im rzeczownikami część czasowników ma w bezokoliczniku i pierwszej osobie liczby pojedynczej (czasem również w trybie rozkazującym) akcent na końcówce, a w pozostałych formach przesuwa się on na temat zaimki osobowe i wskazujące przenoszą akcent z ostatniej sylaby na pierwszą, kiedy są poprzedzone przyimkiem Należy zwrócić uwagę, że akcent w analogicznych słowach ukraińskich i rosyjskich dość często różni się lub wykazuje inny typ zmienności
Pisownia Język ukraiński zwykle jest zapisywany alfabetem cyrylickim. Ortografia ukraińska ma dwie cechy odróżniające ją np. od pisowni polskiej: jest jednoznaczna – nie ma w niej homografii nie ma w niej homofonów, tzn. pisownię można wywnioskować z samego brzmienia
Alfabet
Cyrylica ukraińska ukształtowana w latach 90. XX wieku obejmuje 34 znaki: 6 przedstawia same samogłoski 22 – same spółgłoski 4 – tzw. litery jotowane – samogłoski poprzedzone spółgłoską /j/ lub zmiękczeniem sąsiedniej spółgłoski używa się też znaku zmiękczenia oraz apostrofu
Kolorem zaznaczono te litery kursywne, które różnią się od pisma prostego więcej niż tylko pochyleniem. W piśmie ręcznym różnice te są jeszcze większe; por. artykuł rosyjska kursywa.
znak brzmienie (IPA)Nie uwzględniono przypadków, kiedy litera jest początkiem dwuznaku, np. występuje po niej zmiękczenie; por. dalsza sekcja.latynizacjepismo prostekursywa transkrypcjapolska transkrypcjaangielskaА аА аa a aБ бБ бb b bВ в В вβ, ʋ, w w vГ г Г гɦ h hҐ ґҐ ґg g gД д Д дd d dЕ еЕ еɛ e eЄ єЄ єjɛ, ɛ je, ie, ePisowni zaczętej od „i” używa się, kiedy przed literą jotowaną występuje litera spółgłoski inna niż „л”. W tym ostatnim wypadku do transkrypcji litery jotowanej używa się tylko jednej litery łacińskiej. yeЖ жЖ жʒ ż zhЗ зЗ зz z zИ и И иɪ y yІ іІ іi i iЇ їЇ їji ji yiЙ й Й йj, ç, ʝ j yК кК кk k kЛ лЛ лɫ, l ł, l„L” używa się w trzech rodzajach przypadków: kiedy zaraz po „л” występuje zmiękczenie – znak miękki (ь), „i” lub litera jotowana (є ї ю я). Wtedy znaku miękkiego nie zapisuje się w transkrypcji, a litery jotowane są oddawane pojedynczą literą łacińską, bez „j” ani „i”; kiedy zaraz po „л” występuje drugie „л”, a zaraz po nim zmiękczenie; kiedy połączenie „ле” oddaje wyraz spoza języka ukraińskiego. Przykłady: Львiв – Lwiw, сіль – sil, лiжко – liżko, наллєш – nallesz, люблю – lublu, Лященко – Laszczenko, Лейден – Lejden. lМ мМ м m mН нН нn n nО оО оɔ o oП пП пp p pР рР рr r rС сС сs s sТ т Т тt t tУ уУ уu u uФ фФ фf, v f fХ хХ хx, ɣ ch khЦ цЦ цt͡s c cЧ чЧ чt͡ʃ cz chШ шШ шʃ sz shЩ щЩ щʃt͡ʃ szcz shchЬ ьЬ ь – Znak miękki nie przedstawia osobnego dźwięku – tworzy dwuznaki i trójznaki oznaczające spółgłoski miękkie; por. dalsza sekcja. ´, iZnak miękki jest transkrybowany: osobną kreską (´) po literach „d”, „r”, „t”; jako „i”, kiedy jest jednocześnie po „n” i przed „o”. Tworzy też dwuznaki zapisywane jedną polską literą – por. sekcja o dwuznakach i trójznakach. 'Ю юЮ юju, u ju, iu, u yuЯ яЯ яja, a ja, ia, a ya’’ – (pomija się) ’
Oprócz tego w podręcznikach i słownikach wprowadza się czasem akcentowane litery samogłosek, oznaczane akutem: а́ е́ є́ и́ і́ ї́ о́ у́ ю́ я́. Jest to potrzebne do jednoznaczności zapisu, ponieważ akcent wyrazowy w języku ukraińskim jest ruchomy.
Dwuznaki i trójznaki „ДЖ” i „ДЗ” oznaczają pojedyncze spółgłoski zwarto-szczelinowe, podobnie jak polskie „dż” i „dz” podwójne spółgłoski wymawiane są jak jedna długa spółgłoska jeśli zaraz po literach spółgłosek występują є, і, ю, я, ь, to oznacza to spółgłoski miękkie +zmiękczane znakiIPAtranskrypcja polskaД дd’Ж жʒʲźЗ зźЛ л, lН нńР рr’С сśТ тt’Ц цćЧ чʧʲćШ шʃʲśДЖ джʤʲdźДЗ дзdź
Użycie apostrofu Pisze się go przed я, ю, є, ї: po spółgłoskach wargowych б, п, в, м, ф, chyba że przed nimi znajduje się należąca do tematu spółgłoska inna niż р: б’ю, п’ять, у здоров’ї, м’ясо, Стеф’юк мавпячий торф’яний зв’язок