Język staro-cerkiewno-słowiański, język scs., język starosłowiański () – najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku, oparty głównie na słowiańskich gwarach okolic Sołunia (dzisiejsze Saloniki).
Język scs. w morfologii i fonologii wykazywał pewne cechy charakterystyczne dla grupy języków południowosłowiańskich, natomiast w składni, stylu oraz w terminologii religijnej i słownictwie abstrakcyjnym widoczne były wpływy greki bizantyjskiej. Mimo to nadal był bliski językowi prasłowiańskiemu, z którego wyewoluowały wszystkie języki słowiańskie; bywa nawet uznawany za jego dialekt, dlatego stanowi ważne źródło do jego rekonstrukcji.
Na potrzeby misji wielkomorawskiej w IX w. wysłannicy bizantyjskiego cesarza, bracia Cyryl i Metody, dokonali przekładów tekstów liturgicznych i religijnych na ten język i wraz ze swoimi uczniami rozprzestrzeniali go z liturgią słowiańską wśród Słowian. Cyryl opracował pierwszy alfabet słowiański – głagolicę, a niedługo później powstała cyrylica – pismo oparte na majuskule greckiej, które później niemal zupełnie wyparło głagolicę. Język ten stał się ponaddialektalnym i ponadnarodowym językiem Słowian, trzecim językiem liturgii w Europie (po grece i łacinie).
Nie zachowały się żadne manuskrypty w tym języku z IX w. Najstarsze zachowane teksty pochodzą z końca X oraz z XI w. Te odzwierciedlające pierwotny IX-wieczny język zaliczane są do tzw. kanonu staro-cerkiewno-słowiańskiego. W młodszych tekstach widoczny jest wyraźny wpływ lokalnych języków. Ten młodszy język nazywany jest językiem cerkiewnosłowiańskim. Lokalne odmiany języka cerkiewnosłowiańskiego określa się mianem „redakcji”. Piśmiennictwo w takim zmodyfikowanym języku scs. przez stulecia stanowiło literaturę na obszarach, na których celebrowano słowiańską liturgię. Język ten oraz słowiańskie pismo – głagolica i cyrylica – zaczęły być używane prawie wyłącznie przez prawosławnych Słowian. Występowało jednak zjawisko dyglosji – cerkiewnosłowiański był używany jako język państwowy i literacki, natomiast lokalny język słowiański – jako język codzienny.
Język staro-cerkiewno-słowiański i jego następca – język cerkiewnosłowiański wywarły duży wpływ na rozwój kultury Słowian oraz południowo- i wschodniosłowiańskich języków literackich.
Historia Miejsce powstania języka thumb|Jan Matejko, Święci Cyryl i Metody, 1885
Powszechnie przyjmuje się, że język scs. powstał na bazie prasłowiańskiego dialektu sołuńskiego, będącego częścią grupy bułgarsko-macedońskiej.
Nie było to jednak oczywiste. Teoria ta została ugruntowana dopiero w 1913 przez chorwackiego slawistę Vatroslava Jagicia. Josef Dobrovský nie miał jeszcze sprecyzowanego poglądu na tę kwestię, ale rozważał pochodzenie z dialektów serbskich lub bułgarskich. Kopitar i Miklošič postulowali panońsko-słoweńskie pochodzenie języka scs. Według Witolda Mańczaka język scs. był kompromisem między dialektem macedońsko-bułgarskim a narzeczem morawsko-panońskim. Tłumaczy to tym, że pod względem leksykalnym w scs. istnieje więcej nawiązań do języka serbsko-chorwackiego niż bułgarskiego, macedońskiego czy słoweńskiego, a serbsko-chorwacki można uznać za ogniwo pośrednie między słoweńskim a bułgarskim i macedońskim.
Różnicowanie dialektalne języka prasłowiańskiego zaczęło się objawiać już w V–VI w. W wieku IX, kiedy działali Cyryl i Metody, nie było już pełnej jedności językowej Słowian. Można było wyróżnić pięć wielkich zespołów narzeczy słowiańskich: zespół lechicko-łużycki, czesko-słowacki, słoweńsko-chorwacko-serbski, bułgarsko-macedoński i ruski. Nie było jeszcze jednak języków słowiańskich w dzisiejszym rozumieniu, a ludy słowiańskie zachowywały wiele wspólnych cech językowych i pewne poczucie wspólnoty.
Misja wielkomorawska thumb|Věnceslav Černý, Przybycie misjonarzy Cyryla i Metodego na Morawy thumb|Alfons Mucha, Wprowadzenie liturgii słowiańskiej na Wielkich Morawach – Chwalcie Boga w języku ojczystym, 1912; cykl Epopeja słowiańska
Język scs. miał służyć uniwersalnej idei stworzenia języka liturgicznego, który byłby rozumiany przez Słowian. Książę wielkomorawski Rościsław w 862 zwrócił się do cesarza Bizancjum Michała III o zorganizowanie misji słowiańskiej – kontynuowanie chrystianizacji przez misjonarzy przy użyciu zrozumiałego dla lokalnej ludności języka słowiańskiego. Miało to też podtekst polityczny – książę w ten sposób chciał się uniezależnić również w sferze kościelno-religijnej od państwa niemieckiego (wschodniofrankijskiego). Cesarz zgodził się na prośbę Rościsława i w 863 przybyli do państwa wielkomorawskiego jego wysłannicy – bracia Konstantyn i Metody wraz z uczniami. Bracia biegle znali słowiański dialekt sołuński i nie stanowiło to wówczas bariery językowej na terenach zachodniosłowiańskich.
Jeszcze przed wyprawą Konstantyn dokonał przekładu najpotrzebniejszych ksiąg Pisma Świętego oraz opracował odpowiedni alfabet. Podczas misji bracia pracowali przede wszystkim nad kształceniem i przygotowywaniem misjonarzy morawskich, a także nad tłumaczeniem kolejnych tekstów. Planowali stopniowe wprowadzanie języka słowiańskiego do obrzędów kościelnych. Musieli też stawiać czoła ciągłym trudnościom szerzonym ze strony zwolenników obrządku łacińskiego.
Po ponad 3 latach misji wyruszyli do Rzymu, aby u papieża otrzymać wsparcie dla swojej misji, a także aby wyświęcić przygotowanych kleryków na księży. Po drodze zatrzymali się w Panonii u księcia Kocela, gdzie dopracowywali liturgię słowiańską i szkolili tamtejszych uczniów. Zatrzymali się również w Wenecji, gdzie stoczyli tzw. dysputę wenecką. O ile tradycja wschodnia, do której byli przyzwyczajeni, dopuszczała różne języki liturgiczne (prócz greki także syryjski, koptyjski, etiopski), to duchowni zachodni uważali, że tylko trzy języki są tego godne (tj. hebrajski, grecki i łaciński – języki w których Piłat kazał przybić napis na krzyżu Chrystusa, tzw. „teoria pilacjańska”). Konstantyn takie stanowisko nazwał herezją trójjęzyczną.
Można to uznać za pierwszą w Europie zachodniej walkę o język. Wiąże się to jednak z odmienną sytuacją Słowian – dla zromanizowanej ludności Europy łacina nie była zupełnie niezrozumiała, a jej archaiczność nawet dodawała majestatu. Natomiast ludność germańska czuła się spadkobierczynią cesarstwa rzymskiego odnowionego przez Karola Wielkiego, więc bez oporu przyjmowała język liturgiczny Rzymian.
Papież Hadrian II nie podzielił poglądów „trójjęzyczników”, dał się przekonać o prawowierności oraz słuszności argumentów braci sołuńskich i językowi słowiańskiemu (staro-cerkiewno-słowiańskiemu) zostały oficjalnie udzielone prawa języka liturgicznego. Stał się tym samym trzecim językiem liturgicznym w Europie (lingua tertia), a przy uwzględnieniu teorii pilacjańskiej – czwartym (lingua quarta).
Podczas pobytu w Rzymie Konstantyn poważnie zachorował. Spodziewając się, że wkrótce umrze, wstąpił tam do klasztoru i przyjął imię zakonne Cyryl. Niedługo później, w 869, zmarł. Metody natomiast opuścił Rzym i działał, już jako arcybiskup, w Panonii, a następnie w księstwie wielkomorawskim. Jednak duchowieństwo niemieckie nie chciało ustąpić i wszelkimi sposobami szerzyło trudności słowiańskim duchownym, stosując różnego rodzaju oszczerstwa czy szykany.
W 885 po śmierci Metodego, w wyniku działalności opozycji niemieckiej na czele z biskupem Wichingiem nie został powołany na arcybiskupa Gorazd – kandydat wyznaczony przez Metodego na swojego następcę. Ostatecznie liturgia słowiańska w państwie wielkomorawskim została zakazana przez papieża Stefana V i zastąpiona obrządkiem łacińskim.
Choć po śmierci Metodego misja wielkomorawska upadła, dzieło zapoczątkowane przez braci rozwijało się dalej. Wypędzeni z Moraw ich uczniowie i współpracownicy tworzyli ośrodki liturgii i piśmiennictwa słowiańskiego na terenie Czech, Chorwacji, Serbii, Bułgarii, Macedonii, a potem Rusi, gdy ta przyjęła chrześcijaństwo.
Po misji wielkomorawskiej
thumb|Współczesne państwa Słowian, w których dominującą religią jest prawosławie
Na obszarze Bułgarii, Macedonii, Serbii i Rusi liturgia słowiańska utrwaliła się pod opieką Bizancjum. W wyniku schizmy wschodniej w 1054 nastąpił podział chrześcijaństwa na wschodnie (prawosławne) i zachodnie (katolickie). Spowodowało to, że obecność języka scs. umocniła się w Kościele prawosławnym, natomiast w krajach katolickich (tj. na ziemiach czeskich, słowackich, chorwackich) został on praktycznie usunięty. Do wyjątków należał mały obszar na północy Dalmacji, gdzie mieszkali Chorwaci stosujący w liturgii język słowiański i głagolicę.
W efekcie język scs. i słowiańskie pismo – głagolica i cyrylica – zaczęły być używane prawie wyłącznie przez prawosławnych Słowian, początkowo głównie w liturgii i literaturze sakralnej. Dla tych właśnie Słowian (południowych i wschodnich) odegrały one ogromną rolę kulturotwórczą i cywilizacyjną, którą można porównać z rolą łaciny w państwach słowiańskich znajdujących się w zasięgu kultury zachodnioeuropejskiej.
Już w IX w. do języka scs. używanego na danym obszarze zaczęły przenikać pewne cechy lokalnego języka słowiańskiego. Najbardziej stabilny i jednolity był język liturgii wzorowany na tekstach Cyryla i Metodego. Z czasem język scs. nabierał coraz więcej lokalnych cech, stawał się coraz bardziej zmienny i rozchwiany. Im mniej sakralna była dziedzina, w której został użyty, tym wyraźniejsze były miejscowe wpływy. Taki język określa się językiem cerkiewnosłowiańskim i precyzuje się, jakiej jest redakcji (tj. jaki lokalny język na niego wpływał).
Następca języka staro-cerkiewno-słowiańskiego – język cerkiewnosłowiański stał się na tych obszarach na stulecia językiem państwowym i literackim zanim nie wykształciły się nowożytne języki narodowe takie jak rosyjski, ukraiński, białoruski, bułgarski, macedoński czy serbski. Był nawet do XVII w. językiem urzędowym w Rumunii – kraju niesłowiańskim.
Choć ośrodki, gdzie w średniowieczu tworzono teksty w cerkiewnosłowiańskim istniały również w Czechach i Chorwacji (odpowiednio w redakcji czeskiej i chorwackiej), to jednak te obszary pozostawały w strefie oddziaływania Rzymu. Dlatego wkrótce jako język kancelaryjny i literacki rozpowszechniła się tam łacina.
Każda redakcja przejawiała specyficzne cechy w pisowni, fonologii i morfologii. Na początku największe znaczenie miała redakcja bułgarska. Po upadku Konstantynopola prym przejęła redakcja rosyjska zgodnie z tzw. koncepcją Moskwa – Trzeci Rzym.
Ze sfery świeckiej język cerkiewnosłowiański wyszedł z użycia w XVIII w. w Rosji, na Wołoszczyźnie i w Mołdawii, a w XIX w. w Serbii i Bułgarii, ustępując miejsca językom narodowym.
Język staro-cerkiewno-słowiański a język prasłowiański Język staro-cerkiewno-słowiański, mimo że wyrósł z gwary sołuńskiej (którą znali Cyryl i Metody), szybko uzyskał ponaddialektalny charakter, bogacąc się o nowe lokalne elementy językowe. Stał się ponadnarodowym językiem nie tylko kościelnym, ale i literackim dla wielu społeczeństw słowiańskich, a nawet niesłowiańskich (na terenie Wołoszczyzny i Mołdawii). Był więc zrozumiały także dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych. Wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu językъ slověnьskъjь/slověnьskъjь językъ – język słowiański. Taka nazwa występuje w Żywotach Konstantyna i Metodego i jest rozumiana jako język ogólnosłowiański.
Choć w momencie powstania języka scs. nie było już jedności językowej Słowian, to jednak wyłonił się on jeszcze przed ostatecznym rozpadem języka prasłowiańskiego, który utożsamiany jest z momentem zaniku i wokalizacji półsamogłosek jerowych w X w. W związku z tym oryginalny język Cyryla i Metodego zawierał jery ь i ъ jako odrębne fonemy i najprawdopodobniej funkcjonowały one do przełomu IX–X w. W zachowanych odpisach oryginałów z końca X i XI w. jery stosowane były już nie zawsze konsekwentnie; utrzymywane były w tekstach tylko przez tradycję.