Józef, imię świeckie Ignatij DjakowСавёлов Л. М. Родословные записи Леонида Михайловича Савелова: опыт родословного словаря русского древнего дворянства. — М.: Печатня С. П. Яковлева, 1906—1909. — Вып. 3 : [Д-Е]. — 1909. — 248 с. — С. 146—147. (zm. w Moskwie) – piąty (de facto szóstyPo uwzględnieniu Ignacego, pośmiertnie uznanego za sprawującego urząd w sposób niekanoniczny.) patriarcha moskiewski i całej Rusi, sprawujący urząd w latach 1642–1652.
Prawdopodobnie pochodził z Włodzimierza nad Klaźmą. Przed wyborem na patriarchę był przez trzy lata przełożonym Monasteru Simonowskiego. Najwyższy urząd w Rosyjskim Kościele Prawosławnym objął 27 marca 1642, wyłoniony przez sobór drogą losowania spośród sześciu wskazanych przez cara Michała Romanowa kandydatów. W momencie objęcia urzędu był już w podeszłym wieku, zaś jego znaczenie w państwie było konsekwentnie ograniczane przez władcę, który chciał, by Kościół nadal w pełni podporządkowywał się władzy świeckiej.
Po śmierci Michała Romanowa i wstąpieniu na tron Aleksego I znaczne wpływy w otoczeniu cara zyskała grupa skupiona wokół protopopów Stiefana Wonifatiewa i Joanna Nieronowa, domagająca się przeprowadzenia w Rosyjskim Kościele Prawosławnym gruntownych reform. Józef nie popierał tych projektów, akceptując co najwyżej ewolucyjne, starannie przygotowane modyfikacje. Został jednak zmuszony przez władcę do usankcjonowania pierwszych zmian liturgicznych, które spotkały się z negatywnym przyjęciem wiernych, utwierdzając Józefa w jego niechęci wobec zwolenników zmian. Reformy kontynuował jego następca Nikon, chociaż odsunął od udziału w ich wdrażaniu ich pierwotnych inicjatorów.
Józef sprawował urząd patriarchy do śmierci, która nastąpiła po krótkiej chorobie w 1652 roku.
Życiorys Działalność przed objęciem urzędu patriarchy O pochodzeniu patriarchy Józefa i jego działalności przed objęciem zwierzchnictwa w Rosyjskim Kościele Prawosławnym wiadomo niewiele. Zdaniem niektórych badaczy duchowny pochodził z Włodzimierza nad Klaźmą, zaś jego brat służył w tamtejszym soborze Zaśnięcia Matki Bożej jako protopop. Wielu autorów uważa, że Józef pochodził ze szlacheckiej rodziny Djakowów.
Od 1630 do 1639 był prawdopodobnie przełożonym monasteru św. Nikity w Peresławiu Zaleskim, z godnością ihumena. W 1639 otrzymał godność archimandryty i został przełożonym Monasteru Simonowskiego w Moskwie. Podobnie jak większość rosyjskiego duchowieństwa swojej epoki, nie posiadał wykształcenia teologicznego, miał jednak dobrą orientację w literaturze duchownej.
Patriarcha Wybór na patriarchę Sobór, który wybrał Józefa na patriarchę moskiewskiego i całej Rusi, został zwołany półtora roku po śmierci patriarchy Joazafa I w marcu 1642. Nie jest jasne dlaczego na najwyższym urzędzie w Rosyjskim Kościele Prawosławnym tak długo trwał wakat. Jako oficjalną przyczynę zwłoki car i jego otoczenie podawali szczególną dbałość o to, by nowy patriarcha był osobą godną swojego urzędu. Zdaniem Daniela Shubina jej powodem było raczej dążenie cara do tego, by znaleźć kandydata, który podobnie jak zmarły Joazaf będzie zajmował się wyłącznie sprawami Kościoła i bez dyskusji akceptował decyzje władz świeckich. Car Michał Romanow chciał uniknąć powtórzenia się sytuacji z okresu, gdy urząd patriarchy sprawował jego ojciec Filaret (Fiodor Nikitycz Romanow). Będąc oficjalnie koregentem, Filaret de facto decydował osobiście o najważniejszych sprawach państwa.
W soborze w marcu 1642 wzięła udział jedynie połowa uprawnionych do przybycia. Spośród hierarchów cerkiewnych stawiło się trzech metropolitów (na czterech) i dwóch arcybiskupów (na siedmiu). De facto sobór nie był uprawniony do przeprowadzenia ważnych wyborów. Nowy patriarcha został wybrany drogą losowania. Car Michał Romanow sam wskazał sześć imion kandydatów i przesłał karty z nimi soborowi. Wskazał w ten sposób następujących duchownych: arcybiskupów suzdalskiego Serapiona oraz astrachańskiego Pachomiusza, jak również czterech przełożonych szczególnie znaczących monasterów – archimandrytę Józefa z Monasteru Simonowskiego, ihumenów Marcelego z Monasteru Sołowieckiego, Jonasza z monasteru Objawienia Pańskiego w Moskwie, Makarego z Monasteru Świętogórskiego w Pskowie. Zebrani biskupi podzielili je na dwie grupy, po trzy karty, z których wylosowali po jednej. Następnie ponownie wybrali jedną z nich i przekazali carowi. W ten sposób spośród wskazanych kandydatów wybrany został Józef. Nastąpiło to 20 marca 1642. Zdaniem W. Pietruszki nietypowa dla tradycji Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego procedura wyboru wynikała z faktu, że car Michał Romanow nie obawiał się zdominowania władzy świeckiej przez duchowną i dlatego nie wyznaczył osobiście kandydata na urząd patriarchy.
21 marca 1642 sobór biskupów oficjalnie nominował archimandrytę Józefa na nowego patriarchę, zaś 27 marca 1642 miała miejsce uroczysta intronizacjaRyt intronizacji zawierał tradycyjne powtórzenie obrzędu chirotonii biskupiej, jednak w przypadku Józefa było to faktyczne nadanie godności biskupiej, które musiało poprzedzać objęcie obowiązków patriarchy.. Większość uczestników soboru nie wyraziła zastrzeżeń co do faktu powierzenia najwyższego urzędu w Kościele duchownemu, który nie był wcześniej nie tylko metropolitą, ale nawet biskupem. Wyjątkiem był tu jedynie arcybiskup astrachański Pachomiusz.
W czasie ceremonii władca podkreślił niższą pozycję władzy cerkiewnej względem carskiej, odmawiając pocałowania jego ręki i kłobuka, co zgodnie z tradycją powinien był uczynić. Również w czasie uroczystego obiadu na cześć nowego patriarchy nie zajął on miejsca bezpośrednio obok cara, lecz w dalszej odległości. Miało to symbolizować jego oddalenie od problemów polityki państwowej.
W momencie wyboru na patriarchę Józef był już w podeszłym wieku, przez co nie mógł odgrywać znaczącej roli w polityce państwa. Bezpośrednio po intronizacji hierarcha wydał pouczenie kierowane do duchowieństwa i wiernych, podzielone na trzy rozdziały (I i III adresowany do kapłanów, II – do wiernych). Tekst ten zawierał fragmenty starszych pism podobnego rodzaju autorstwa metropolity kijowskiego Cyryla II i innych hierarchów, jak również ustępy oryginalne.
Polemika z duchownymi luterańskimi W 1643 patriarcha, razem z carem, zażądał od duńskiego księcia Waldemara ponownego chrztu w obrządku prawosławnym przed planowanym ślubem z córką cara Iriną Michajłowną Romanową. Według D. Shubina uczynił to wbrew wcześniejszym ustaleniom. Michał Romanow prosił go jedynie o modlitwę w intencji powodzenia rozmów dotyczących zaaranżowania małżeństwa, zaś księciu obiecał, że nie będzie oczekiwał od niego zmiany wyznania. Car poparł jednak stanowisko patriarchy. Andriej Bogdanow twierdzi, że patriarcha od początku działał z carskiej inspiracji. Józef skierował do Waldemara dwa listy, w którym starał się przekonać go do teologicznej słuszności nauczania Cerkwi. Wobec konsekwentnie negatywnych odpowiedzi księcia w Moskwie zorganizowana została otwarta debata między luterańskim pastorem towarzyszącym Waldemarowi a grupą kapłanów prawosławnych, Rosjan i Greków. Dyskusje toczyły się z przerwami od czerwca 1644 do lipca roku następnego i dotyczyły głównie problemu chrztu oraz zagadnień obrzędowych. Waldemar ostatecznie odmówił przyjęcia prawosławia, zaś po śmierci cara Michała Romanowa (16 lipca 1645) delegacja duńska opuściła Rosję.
Działalność patriarchy za panowania cara Aleksego I Konflikt Józefa z reformatorami Cerkwi Po śmierci cara Michała Romanowa i wstąpieniu na tron Aleksego I Józef nie wszedł w skład najbliższego otoczenia nowego cara. Skupiał się na staraniach na rzecz wznoszenia nowych cerkwi i dbał o staranność odprawianych nabożeństw. Nieufnie odnosił się przy tym do funkcjonującej na dworze grupy duchownych i świeckich opowiadających się za odnowa życia religijnego mieszkańców Moskwy, walka o rzeczywistą realizację etyki prawosławnej w życiu codziennym oraz przeciwstawienie się upadkowi obyczajów wśród duchowieństwa. Głównymi ideologami grupy byli bojar Fiodor Rtiszczew oraz protopopi Joann Nieronow i Stiefan Wonifatiew. Z grupą tą związany był również archimandryta Monasteru Nowospasskiego Nikon. W intencji reformatorów jedynie odnowiony Rosyjski Kościół Prawosławny byłby godny miana Trzeciego Rzymu i światowego centrum prawdziwego chrześcijaństwa.
W 1646, z inicjatywy patriarchy konstantynopolitańskiego Parteniusza i za zgodą cara Aleksego, w Moskwie swoją działalność rozpoczęła drukarnia prowadzona przez prawosławnych mnichów greckich. Instytucja ta miała znaczny wpływ na dalszy kierunek reform w Rosyjskim Kościele Prawosławnym. W tym samym roku, zainspirowany przez grupę Wonifatiewa, Józef skierował do wszystkich wiernych list pasterski na początek wielkiego postu. Wzywał do przeżycia postu w czystości, powstrzymania się od pijaństwa i wszelkich grzechów, przybywania do cerkwi i pokornego, uważnego uczestnictwa w nabożeństwa. Duchownym polecał wzywać wiernych do pokuty i informować patriarchę o tych osobach, które nie były posłuszne swoim ojcom duchownym w zakresie respektowania zasad postu.
W 1648 Józef pobłogosławił otwarcie w Moskwie, przy monasterze św. Andrzeja, szkoły duchownej, w której działalność oświatową podjęli mnisi przybyli z Ukrainy. Ich przyjazd do Rosji sfinansował Fiodor Rtiszczew w porozumieniu z metropolitą kijowskim, który już od 1640 sugerował otwarcie w Moskwie placówki, gdzie prawosławni mogliby uczyć się języków greckiego i łacińskiego.
Na początku stycznia 1649 do Moskwy przybył patriarcha jerozolimski Paisjusz. W czasie pobytu hierarchy w Rosji odbył on z Wonifatiewem rozmowę, w której surowo skrytykował istnienie różnic obrzędowych między Kościołami prawosławnymi tradycji greckiej a Kościołem rosyjskim. Ani sam Wonifatiew, ani nikt z obecnych rosyjskich kapłanów nie był w stanie polemizować z jego poglądami. W rezultacie przyjazd Paisjusza i jego pobyt w Moskwie skłonił grupę Rtiszczewa, Wonifatiewa i Nieronowa do zintensyfikowania agitacji na rzecz przeprowadzenia gruntownej reformy wewnętrznej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, w tym zmian obrzędowych. Józef skierował wówczas mnicha Arseniusza (Suchanowa) do patriarchatów starożytnych, w celu zapoznania się z obrzędami greckimi, o doskonałości których zapewniał Paisjusz. Przed dotarciem na miejsce, w drodze, mnich przekonał się o niechęci wiernych rosyjskich do wszelkich zmian liturgicznych.
Józef sprzeciwił się projektowi reform i zyskał poparcie wyższej hierarchii kościelnej. Wówczas Wonifatiew oskarżył patriarchę i biskupów o zaniedbywanie kwestii liturgicznej i przyzwalanie na to, by obrzędy w Rosyjskim Kościele Prawosławnym coraz bardziej odbiegały od pierwotnych, greckich. W odpowiedzi na krytykę Wonifatiewa Józef zwołał w 1650 Moskwie specjalny synod, w czasie którego twierdził, że oskarżenia duchownego były bezpodstawne, a on sam kierował się w swoim działaniu wyłącznie osobistymi ambicjami. Wonifatiew porównał wówczas patriarchę i konserwatywne skrzydło w episkopacie Kościoła do wilków, zaś Józef domagał się jego egzekucji. right|thumb|Metropolita nowogrodzki Nikon był w ostatnich latach życia patriarchy Józefa najbardziej wpływową postacią w Rosyjskim Kościele Prawosławnym