Polska Partia Socjalistyczna (PPS) – polska partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym (klasyfikowana w grupie partii lewicowych), założona w listopadzie 1892 podczas tzw. zjazdu paryskiego jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich. Jedna z najważniejszych w Polsce sił politycznych do 1948.
Przez niemal cały okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (po współtworzeniu przez krajową organizację PZPR) działała jako samodzielna partia na emigracji PPS na obczyźnie. W 1987 powstała w Polsce „Polska Partia Socjalistyczna”, na czele której stanęli Jan Józef Lipski i Piotr Ikonowicz. Wskutek różnic w zakresie strategii wobec władz komunistycznych, doszło do podziałów na kilka ugrupowań (PPS Jana Józefa Lipskiego, PPS-Rewolucja Demokratyczna i Tymczasowy Komitet Krajowy Polskiej Partii Socjalistycznej).
Na XXV Kongresie PPS w dniach 27–29 października 1990 wszystkie partie odwołujące się do tradycji PPS w kraju połączyły się ze strukturami PPS na emigracji, zachowując tym samym ciągłość istnienia partii od jej powstania w 1892.
Reprezentacja w organach władzy PPS współtworzyła szereg rządów II RP (m.in. Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej na czele z Ignacym Daszyńskim, pierwszym premierem Polski; jego następcą na stanowisku był także działacz PPS, Jędrzej Moraczewski) oraz na uchodźstwie (premierami z ramienia PPS na emigracji byli Tomasz Arciszewski, Tadeusz Tomaszewski, Antoni Pająk i Alfred Urbański), a także dwa pierwsze rządy Polski Ludowej (działaczami „lubelskiej” PPS byli dwaj pierwsi premierzy po II wojnie światowej, Edward Osóbka-Morawski i Józef Cyrankiewicz); w latach 2023–2025 przedstawiciel PPS zasiadał w rządzie w randze wiceministra. Marszałkiem Sejmu z PPS był w latach 1928–1930 Ignacy Daszyński. PPS posiadała kilkudziesięcioosobową reprezentację w parlamencie II RP w latach 1919–1935, a także w Krajowej Radzie Narodowej w latach 1944–1947. W Sejmie Ustawodawczym reprezentowana była początkowo przez 116 posłów, jednak ich liczba przed połączeniem partii z PPR w grudniu 1948 zmalała do poniżej 100.
Od reaktywacji działalności w Polsce po upadku PRL, PPS kilkukrotnie uzyskiwała własnych – pojedynczych lub kilku – reprezentantów w parlamencie (w Sejmie kontraktowym oraz II, III i IX kadencji, a także w Senacie II, III, IV, V i X kadencji). W latach 1994–1997 i 2021–2023 funkcjonowało koło PPS. Ponadto w latach 1999–2000 istniało w parlamencie koło PPS-Ruch Ludzi Pracy.
Poparcie w wyborach thumb|Wyniki Polskiej Partii Socjalistycznej w wyborach do Sejmu w 1922
Duma Państwowa Imperium Rosyjskiego WyboryLiczba mandatówZmiana1906 −190719071912
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Wybory Głosy Mandaty Liczba % Liczba 1919515 0629,2 −1922906 53710,3 19281 482 09713,0 1930 W koalicji Centrolew, która uzyskała 79 mandatów.1935 Wybory zbojkotowano.1938 Wybory zbojkotowano. 1947(sfałsz.) W koalicji Blok Demokratyczny, która uzyskała 394 mandaty. 1989 W Komitecie Obywatelskim „Solidarność”, który uzyskał 161 mandatów. 1991 Z list Solidarności Pracy, która uzyskała 4 mandaty i Ruchu Demokratyczno-Społecznego, który uzyskał 1 mandat. 1993 W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, która uzyskała 171 mandatów. 1997 W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, która uzyskała 164 mandaty.200113 4590,1 2005 Z list Polskiej Partii Pracy, która nie uzyskała mandatów. 2007 Z list Polskiej Partii Pracy, która nie uzyskała mandatów i koalicji Lewica i Demokraci, która uzyskała 53 mandaty. 2011 Z list Sojuszu Lewicy Demokratycznej, który uzyskał 27 mandatów i Polskiej Partii Pracy – Sierpień 80, która nie uzyskała mandatów. 2015 W koalicji Zjednoczona Lewica, która nie uzyskała mandatów. 2019 Z list Sojuszu Lewicy Demokratycznej, który uzyskał 49 mandatów. 2023 Z list Nowej Lewicy, która uzyskała 26 mandatów.
Senat Rzeczypospolitej Polskiej Wybory Głosy Mandaty Liczba % Liczba 1922468 1478,4 1928715 55611,2 1930 W koalicji Centrolew, która uzyskała 13 mandatów.1935 Wybory zbojkotowano.1938 1989 W Komitecie Obywatelskim „Solidarność”, który uzyskał 99 mandatów. 1991 Z ramienia Solidarności Pracy i Ruchu Demokratyczno-Społecznego, które nie uzyskały mandatów. 1993 W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, która uzyskała 37 mandatów. 1997 W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, która uzyskała 28 mandatów.2001131 9870,5 2005 Nie wzięła udziału.2007 Komitet nie zarejestrował kandydatów. 2011 Z ramienia Sojuszu Lewicy Demokratycznej, który nie uzyskał mandatów. 2015 W koalicji Zjednoczona Lewica, która nie uzyskała mandatów. 2019 Z ramienia Sojuszu Lewicy Demokratycznej, który uzyskał 2 mandaty. 2023 Z ramienia Nowej Lewicy, która uzyskała 9 mandatów.
Wybory prezydenckie II Rzeczpospolita Rok Kandydat Pierwsza tura Druga tura Głosy % Głosy %1922Ignacy Daszyński499,1 (#5)10,2 (#5)1926poparcie dla Józefa Piłsudskiego29260,2 (#1)1926Zygmunt Marek5611,6 (#3)10,2 (#3)
III Rzeczpospolita Rok Kandydat Pierwsza tura Głosy % 1990 Nie poparła żadnego kandydata. 1995 poparcie dla Tadeusza Zielińskiego 631 432 3,5 (#6) 2000 Piotr Ikonowicz 38 672 0,2 (#10) 2005 poparcie dla Daniela Podrzyckiego zmarł 2010 Nie poparła żadnego kandydata. 2015 poparcie dla Wandy Nowickiej kand. niezarejestr. 2020 poparcie dla Roberta Biedronia 432 129 2,2 (#6) 2025 poparcie dla Magdaleny Biejat 829 361 4,2 (#7)
Historia PPS thumb|Delegaci PPS na kongres II Międzynarodówki. Londyn 1896. Siedzą od lewej: Ignacy Mościcki, Bolesław Jędrzejowski, Józef Piłsudski, Aleksander Dębski. Stoją: Bolesław Miklaszewski, Witold Jodko-Narkiewicz thumb|Działacze PPS przed 1905. Od lewej: Bolesław Czarkowski, Aleksander Sulkiewicz, Bolesław Jędrzejowski, Józef Kwiatek, Walery Sławek thumb|upright|Józef Piłsudski, członek CKR PPS w 1899 thumb|upright|Ignacy Daszyński przed 1914 thumb|upright|Józef Mirecki – Montwiłł, członek Organizacji Bojowej PPS, stracony na Cytadeli w 1908 mały|Józef Piłsudski, redaktor gazety „Robotnik”
Zjazd założycielski
PPS powstała na zjeździe założycielskim, który odbył się w dniach 17–23 listopada 1892 w Paryżu. Uczestniczyli w nim delegaci reprezentujący cztery polskie organizacje socjalistyczne. Imionami posługiwano się w czasie Zjazdu z powodów konspiracyjnych: Polska Socjalno-Rewolucyjna Partia „Proletariat” – skupieni wokół pisma „Przedświt”: Aleksander Dębski ps. „Gustaw”, Bolesław Antoni Jędrzejowski ps. „Bolesław”, Witold Jodko-Narkiewicz ps. „Aleksander”, Stanisław Mendelson ps. „Mieczysław”, Maria Jankowska-Mendelson ps. „Marian”, Feliks Perl ps. „Feliks”, Wacław Skiba ps. „Władysław”, Aleksander Sulkiewicz ps. „Kazimierz”; Związek Robotników Polskich: Stanisław Grabski ps. „Stanisław” (formalnie nie był delegowany przez Związek); Zjednoczenie Robotnicze: Edward Abramowski ps. „Józef”, Jan Strożecki ps. „Stefan”, Stanisław Wojciechowski ps. „Wacław”, Stanisław Tylicki ps. „Wojciech”; Polska Gmina Narodowo-Socjalistyczna – skupieni wokół pisma „Pobudka”: Jan Lorentowicz ps. „Zdzisław”, Władysław Ratuld ps. „Bronisław”, Maria Szeliga ps. „Marta”, oraz dwóch niezależnych: Bolesław Limanowski ps. „Tadeusz”, Wacław Podwiński ps. „Wiktor.
W istocie Zjazd nie stanowił zjazdu delegatów partii, ale zebranie osób z różnych formacji politycznych, których celem było utworzenie jednolitej partii socjalistycznej, skupionej wokół socjalistycznego i niepodległościowego programu. Do zjazdu nie przyłączyły się część grupy wydającej pismo „Przegląd Socjalistyczny” oraz członkowie „grupy socjalno-demokratycznej” z Paryża (Estera Golde, Cezaryna Wojnarowska, Stanisław Grabski, Władysław Grabski, W. Kania, I. Urbach i A. Złotnicki). W wyniku zjazdu powstał Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich.
Program paryski Na zjeździe w 1892 przyjęto tzw. program paryski, pierwszy dokument polityczny Polskiej Partii Socjalistycznej. Zaczynał się od słów:
Polska Partia Socjalistyczna, jako organizacja polityczna polskiej klasy robotniczej, walczącej o swe wyzwolenie z jarzma kapitalizmu, dąży przede wszystkim do obalenia dzisiejszej niewoli politycznej i zdobycia władzy dla proletariatu. W dążeniu tym celem jej jest niepodległa rzeczpospolita demokratyczna.
Podstawowe założenia programu zawarto w dwóch filarach: ekonomicznym i politycznym, które zostały podzielone na podpunkty. W programie paryskim zawarto następujące postulaty polityczne:
Samodzielnej Rzeczpospolitej demokratycznej, opartej na następujących [zasadach]: bezpośrednie, powszechne i tajne głosowanie; prawodawstwo ludowe; całkowite równouprawnienie narodowości wchodzących w skład Rzeczypospolitej na zasadzie dobrowolnej federacji; samorząd gminny i prowincjonalny z wybieralnością urzędników administracyjnych; równość wszystkich obywateli bez różnicy płci, rasy, narodowości i wyznania; zupełna wolność słowa, druku, zebrań stowarzyszeń; bezpłatna procedura sądowa, wybieralność sędziów i sądowa odpowiedzialność urzędników; bezpłatne, przymusowe, powszechne, całkowite nauczanie; dostarczanie uczącym się środków nauczania przez państwo; postępowy podatek do dochodu i od majątku, i taki podatek od spadków; zniesienie podatków od artykułów spożywczych oraz pierwszej potrzeby.
Delegaci uchwalili następujące postulaty ekonomiczne:
Prawodawstwo pracy: ośmiogodzinny dzień roboczy, stała 36-godzinna przerwa co tydzień; minimum płacy roboczej; równa płaca dla kobiet i mężczyzn przy równej pracy; zakaz pracy dzieci do lat 14, ograniczenie pracy niedorosłych (od lat 14 do 18) do sześciu godzin na dobę; zakaz pracy nocnej w zasadzie; higiena fabryczna; zabezpieczenie państwowe w razie wypadków, braku pracy, choroby i starości; inspektor fabryczny wybierany przez samych robotników; giełda pracy i sekretariat robotniczy; zupełna wolność zmów (porozumień) robotniczych. Stopniowe uspołecznienie ziemi, narzędzi produkcji i środków komunikacji.
Działalność w podziemiu Po pierwszym zjeździe krajowym (Józef Piłsudski, Stanisław Wojciechowski, Aleksander Sulkiewicz, Ludwik Zajkowski, Stefan Bielak), który miał miejsce w czerwcu 1893 w Lasach Ponarskich, w sierpniu doszło do rozłamu i wydzielenia się Socjal-Demokracji Królestwa Polskiego, grupującej socjalistów o orientacji internacjonalistycznej, opozycyjnych wobec większościowej w PPS orientacji niepodległościowej. Na II Zjeździe PPS w lutym 1894 w Warszawie powołano Centralny Komitet Robotniczy w składzie: Jan Strożecki ps. „Janek”, Julian Grabowski ps. „Żul”, Józef Piłsudski ps. „Wiktor”, Paulin Klimowicz ps. „Pol” oraz dwóch zastępców: Kazimierz Pietkiewicz ps. „Fakir” oraz Wacław Naake-Załęski. Uchwalono również wydawanie pisma „Robotnik”, które stało się jednym z najistotniejszych instrumentów propagandy socjalistycznej. Po aresztowaniu w sierpniu 1894 Jana Strożeckiego, Juliana Grabowskiego i Paulina Klimowicza oraz na emigracji Wacława Naake-Zalęskiego, partią kierowali Józef Piłsudski, Kazimierz Pietkiewicz i (jako zastępca członka CKR) przybyły kwietniu 1895 z Londynu Stanisław Wojciechowski. Pomimo aresztowań organizacja rozwijała się. Powstały komitety robotnicze w Warszawie, Radomiu i Zagłębiu.
W lutym 1900 policja zdekonspirowała w Łodzi drukarnię „Robotnika” oraz aresztowała Józefa Piłsudskiego, członka CKR i redaktora gazety.
Natychmiast w Londynie Stanisław Wojciechowski wydał kolejny numer pisma, a w kraju Aleksander Sulkiewicz ps. „Michał” utworzył nowy CKR, dokooptowując Kazimierza Rożnowskiego ps. „Karol”, Henryka Sarcewicza ps. „Gaudenty” (z Białegostoku) i Feliksa Sachsa ps. „Anglik”.